Skip to main content

Full text of "iswiki-Heimspeki-20200722.pdf"

See other formats


WikipediA 

Heímspekí 


Heimspeki fæst við gmndvallarspumingar um vemleikann , tilvist og stöðu 
mannsins í alheiminum J^^ Þeir sem fást við heimspeki kallast heimspekingar 
og reyna þeir meðal annars að skýra inntak og tengsl hugtaka og fyrirbæra á 
borð við sannleika, merkingu og tilvísun, skilning , þekkingu, skoðun, vísindi, 
skýringu, lögmál, tegund , samsemd, eðli, eiginleika, orsök, rök, vensl, 
nauðsyn , möguleika , lög, gildi, rétt, rangt, gott, illt, hamingj u, dygð, skyldu, 
athöfn, atburð, réttlæti, réttindi, frelsi, vináttu, ást, fegurð , list og svona mætti 
lengi áfram telja. En heimspekin er ekki hvaða glíma sem er við þessar 
spurningar sem á okkur leita, heldur er hún fyrst og fremst tilraun til að fást 
við þessar spurningar af einurð og heilindum. Hún er ekki einber opinbemn 
einhverrar skoðunar, heldur er hún ætíð rökstudd, jafnvel þótt stundum séu 
rökin ósögð og undanskilin og þau verði að lesa á milli línanna. 

Við þetta má bæta að heimspeki er ekki bara samansafn spurninga sem 
raunvísindin eiga eftir að svara, því túlkun á niðurstöðum vísindanna getur 
beinlínis oltið á heimspekilegri afstöðu sem liggur tiiraunum og túlkun þeirra 
til grundvallar. Þess vegna geta vísindin einfaldlega ekki svarað öllum 
spurningum heimspekinnar án þess að gefa sér svörin. Á hinn bóginn mætti 
segja að heimspekin sé sjálf ákveðin grein eða ákveðinn þáttur vísindanna eða 
framhald þeirra; hún hefur sjálf eitthvað fram að færa til heildarmyndar okkar 
af sjálfum okkur og heiminum, lífinu og tilverunni. 

Heimspekilegar bókmenntir einkennast öðru fremur af röksemdafærslum, sem eru notaðar til að setja fram 
kenningar um viðfangsefni heimspekinnar. Þessar röksemdafærslur fela yfirleitt í sér hugleiðingar um 
andstæð eða gagnstæð viðhorf og meinta galla á þeim. 

Upphaflega náði hugtakið heimspeki yfir mun víðara svið viðfangsefna en það gerir í dag. Til dæmis veltu 
forverar Sókratesar fyrir sér spurningum um uppmna og myndun alheimsins , eðli efnisheimsins og uppruna 
tegundanna . Þessar vangaveltur urðu að endingu að gmnni náttúmvísindanna, sem nefndust áður 
„náttúmheimspeki“ eða „náttúruspeki“. 

Með tilkomu háskólanna tók heimspekin á sig mynd fræðigreinar en frá og með 20. öld hefur hún einkum 
þrifist innan veggja háskólanna. 

Óformlega getur orðið „heimspeki“ vísað til almennrar heimsmyndar eða tiltekinnar siðferðissannfæringar 
eða skoðunar. 



Hugsuðurinn eftir Auguste 
Rodin 


Efnisyfirlit 

Orðsifjar 

Skilgreining 

Undirgreinar heimspekinnar 

Saga heimspekinnar 

Fornaldarheimspeki 






























Forverar Sókratesar 
Klassísk heimspeki 
Hellenísk heimspeki 
Epikúrismi 
Stóuspeki 
Efahyggja 

Heimspeki síðfornaldar 
Evrópsk miðaldaheimspeki 
Austræn heimspeki 
Nýaldarheimspeki 
Endurreisnartíminn 
Rökhyggja og raunhyggja 
Kenningar um ríkisvaldið 
Kant og Kóperníkusarbyltingin í heimspeki 
Heimspeki 19. aldar 
Þýska hughyggjan 
Aðrir straumar í heimspeki 19. aldar 
Ameríska gagnhyggjan 

Heimspeki 20. aldar 
Rökfræðin í fyrirrúmi 
Fyrirbærafræði og túlkunarfræði 
Tilvistarspeki 
Rökgreiningarhefðin 


Rökgreiningarheimspeki og meginlandsheimspeki 

Neðanmálsgreinar 

Heimildir 

Tengt efni 

Frekari fróðleikur 

Inngangsverk 

Alfræðirit 

Alfræðirit á vefnum 


Tenglar 


Orðsifjar 


Orðið „heimspeki“ kann að vera tökuþýðing úr þýsku enda svipar því til orðsins „Weltweisheit“ hvað 
samsetningu varðar. Það orð er ekki lengur í almennri notkun í þýsku. Áður fyrr þekktist einnig orðið 
„ástarspekt“ en það var þýðing á gríska orðinu (piAooocpía (fílo-sofía).^^^ Af forngríska orðinu er komið 
enska orðið „philosophy“, líkt og skyld orð í öðrum málum. Orðið merkir „ást á visku“. í nútímasamhengi er 
það notað til að vísa til orðræðna um hvað er til, hvað þekking er (og hvort hún er möguleg) og hvernig 
maður ætti að lifa lífinu. 


Skílgreíníng 




Það hefur reynst afar erfitt að finna skilgreiningu á heimspeki vegna þess hve margvíslegar hugmyndir hafa 
verið kallaðar heimspeki. Eigi að síður má reyna að lýsa einkennum hennar að einhverju marki. Penguin 
Dictionary ofPhilosophy skilgreinir heimspeki sem rannsókn á „almennustu og mestu grundvallarhugtökum 
og -lögmálum sem eru fólgin í hugsun, athöfnum og raunveruleikanum“. Oxford Dictionary of Philosophy 
tekur í sama streng.l^^^ Oxford Companion to Philosophy lýsir heimspeki meðal annars sem kerfisbundinni 
og gagnrýninni rökhugsun um eðli heimsins almennt, um réttmæti skoðana manns og breytni manns í 
lífinu.[4] 

Flestir heimspekingar eru sammála um að aðferð heimspekinnar felst í rökrænni orðræðu, enda þótt sumir 
heimspekingar hafi dregið í efa að maðurinn sé fær um rökhugsun, eins og henni er venjulega lýst. 

The Penguin Encyclopedia segir að heimspeki sé frábrugðin vísindunum að því leyti að spurningum 
heimspekinnar sé ekki hægt að svara með tilraunum og athugunum og frábrugðin trúarbrögðum að því leyti 
að heimspekin leyfi ekki blinda trú eða opinberun. Um þetta má þó deila. Til dæmis segir í Oxford 
Dictionary of Philosophy: „Andi greinarinnar á síðari hluta 20. aldar ... kýs fremur að sjá heimspekilegar 
vangaveltur sem framhald af bestu venjum allra sviða vitsmunalegrar athugunar.“ 

Markmið heimspekinnar, samkvæmt Penguin Dictionary of Philosophy, er „hlutlaus öflun þekkingar hennar 
sjálfrar vegna“. 

Undirgreinar heimspekinnar 


Það er ekkert almennt samkomulag um hverjar séu megingreinar heimspekinnar. í bókinni The Story of 
Philosophy telur Will Durant rökfræði, þekkingarfræði, siðfræði, fagurfræði og frumspeki sem megingreinar 
hennar en þessi svið heimspekinnar skarast á marga vegu og margar heimspekilegar hugmyndir falla ekki 
Ijúflega í neinn þessara flokka. 

Sérhver undirgrein hefur sínar eigin grundvallarspurningar. 

■ Rökfræðin spyr: Hvernig greinum við á milli gildra og ógildra röksemdafærslna? 

■ Þekkingarfræðin spyr: Er þekking möguleg? Hvernig vitum við hvað við vitum? 

■ Siðfræðin spyr: Er munur á siðferðilega réttum og siðferðilega röngum athöfnum, gildum eða 
stofnunum? Hvaða athafnir eru réttar og hverjar eru rangar? Eru gildi algild eða afstæð? 
Hvernig er best að lifa lífinu? Er til staðlandi gildi sem er grundvöllur allra annarra gilda? Eru 
gildi 'í' heiminum (eins og stólar og borð) og ef ekki, hvaða skilningi eigum við að skilja 
verufræðilega stöðu þeirra? 

■ Fagurfræðin spyr: Hvað er fegurð? 

■ Frumspekin spyr: Hvað er raunveruleiki? Hvað er til og í hvaða skilningi er það til? Eru hlutir til 
óháð skynjunum? 

Hver og ein þessara undirgreina hefur sínar eigin undirgreinar og/eða eru grundvöllur annarra minni og 
sértækari sviða heimspekinnar. Önnur meginsvið heimspekinnar eru: 


■ athafnafræði 

■ félagsleg heimspeki 

■ hagnýtt siðfræði 

■ heimspeki 
stærðfræðinnar 


hugspeki 

listheimspeki 

málspeki 

réttarheimspeki 


■ siðspeki 

■ stjórnspeki 

■ söguspeki 


■ trúarheimspeki 

■ verufræði 

■ vísindaheimspeki 


Saga heímspekínnar 




Sögu vestrænnar heimspeki er venjulega skipt í þrjú megintímabil: fornaldarheimspeki , miðaldaheimspeki 
og nýaldarheimspeki .^^^ Sumir heimspekingar hafa haldið því fram að nýtt tímabil sé hafið, 
„ póstmóderníska " tímabilið. Austræn heimspeki var lengst af óháð vestrænni heimspeki. 



Aristóteles (384-322 
f.o.t.) 


Fornaldarheimspeki 

Aðalgrein: fornaldarheimspeki 

Forngrískri heimspeki er venjulega skipt í þrjú tímabil: forvera Sókratesar , 
klassíska heimspeki og helleníska heimspeki .^^^ Einnig er oft talað um rómverska 
heimspeki sem sérstakt tímabil þótt rómversk heimspeki sé í raun vart annað en 
áframhald hellenískrar heimspeki innan Rómaveldis . Þá er tíminn frá 3. öld 
stundum nefndur síðfornöld og heimspeki þess tíma heimspeki síðfornaldar . 

Forverar Sókratesar 


Aðalgrein: Forverar Sókratesar 

Tímabil forvera Sókratesar einkenndist af frumspekilegum vangaveltum og tilraunum til þess að finna 
„uppsprettuna“, það sem lægi veruleikanum til grundvallar.l^^^ Meðal mikilvægra heimspekingar þessa 
tímabils eru Þales, Anaxímandros , Anaxímenes , Pýþagóras, Herakleitos , Xenófanes , Parmenídes , Zenon frá 
Eleu, Melissos, Empedókles , Anaxagóras , Levkippos og Demókrítos . 

Á grundvelli greiningar á sögninni „að vera“ leiddi Parmenídes rök að því að ekki væri til neinn mismunur 
og þar með væru hreyfing og breyting einungis tálsýn. Eornmenn sjálfir álitu rök Parmenídesar sýna að 
tilraunir fyrstu heimspekinganna (Þalesar, Anaxímandrosar, Anaxímenesar) til þess að finna einhverja eina 
uppsprettu sem útskýrði margbreytileika heimsins væru dauðadæmdar. í kjölfarið komu fram 
fjölhyggjukenningar sem áttu að koma til móts við Parmenídes að einhverju leyti. LFppspretturnar voru nú 
taldar fleiri en ein (frumefnin fjögur (eða „ræturnar“ fjórar) hjá Empedóklesi, og ótalmörg „samkynja“ efni 
hjá Anaxagórasi) og samspil þeirra átti að útskýra margbreytileika heimsins og möguleikann á hreyfingu og 
breytingu en sjálfar voru uppspretturnar taldar „parmenídískar“ verundir í einhverjum skilningi, varanlegar 
og óbreytanlegar. 

Heimildir okkar um skoðanir, kenningar og rök þessara manna eru afar brotakenndar en ekkert heildsætt rit 
um heimspeki hefur varðveist frá þessum tíma. 


Klassísk heimspeki 

Aðalgrein: Klassísk heimspeki 

Mestar heimildir eru frá klassíska tímabilinu en mikilvægustu heimspekingar tímabilsins voru Sókrates, 
Platon og Aristóteles . Þeir síðastnefndu eru meðal áhrifamestu heimspekinga sögunnar og eru þeir hugsuðir 
sem hvað mest hafa mótað heimspekina og viðfangsefni hennar. 

Sagt er að Sókrates hafi fyrstur fengist við siðfræði en þó virðist Demókrítos (sem var samtímamaður 
Sókratesar) einnig hafa gert það.l^^^ í ritum Platons er persónan Sókrates svo látinn halda fram ýmsu öðru en 
því sem talið er að hinn sögulegi Sókrates hafi haldið fram og veldur það erfiðleikum að segja með vissu 
hvaða skoðanir hinn raunverulegi Sókrates hafði. Einkum virðist mega eigna honum tvennt. Annars vegar að 
enginn sé vísvitandi illur; hins vegar að dygð sé þekking. 





























Platon var lærisveinn Sókratesar.l^^^ Hann fékkst við nánast öii svið heimspekinnar 
en frægust kenninga hans er senniiega frummyndakenningin . Piaton taidi að 
efnisheimurinn væri hverfui og iéieg eftiriíking af fuiikomnum heimi 
óhiutbundinna frummynda. Raunveruieg þekking hiyti að vera þekking á 
frummyndunum. 

Aristóteies var nemandi Piatons.^^^^ Hann fékkst við svo að segja öii svið 
heimspekinnar og er heimspeki hans afar kerfisbundin. Aristóteies fékkst einnig 
við visindi og stundaði meðai annars rannsóknir i iiffræði, iiffærafræði , dýrafræði , 
veðurfræði , stiömufræði , sáifræði, hagfræði og stjómmáiafræði . Hann fann upp 
rökfræði sem fræðigrein. Siðfræði Aristóteiesar hefur verið enduriifguð á 20. öid 
og haidið á iofti meðai annars af G.E.M. Anscombe , Phiiippu Foot , Aiasdair 
Maclntyre og Rosaiind Hursthouse . 



Skólinn í Aþenu eftir 
Rafael: Platon og 
Aristóteles 


Hellenísk heimspeki 

Aðalgrein: Hellenísk heimspeki 

Heiienisk heimspekil^^^^ er strangt tekið einungis heimspeki heiieniska timans , þ.e. frá dauða Aiexanders 
mikia árið 323 f.o.t. (i heimspeki er miðað við dauða Aristóteiesar árið siðar) tii ársins 31 f.o.t., en orðið er 
stundum einnig notað um rómverska heimspeki og heimspeki siðfornaidar enda urðu ekki skörp skii i sögu 
heimspekinnar með endaiokum heiieniska timans. Meðai mikiivægustu hugsuða og skóia þessa timabiis eru 
Zenon frá Kition, Krýsippos, Arkesiiás, Karneades , Epikúros , Pyrrhon, Panætios, Póseidónios, Epiktetos , 
Seneca, Markús Áreiius og Sextos Empeirikos . Nýpiatonistinn Piótinos er venjuiega taiinn tii siðfornaidar. 

Á heiieniskum tima biómstmðu einkum þrir skóiar: epikúrismi , stóuspeki og efahyggja. 


Epikúrismi 

Aðalgrein: Epikúrismi 

Epikúrisminn var heimspeki Epikúrosar en Epikúros var undir mikium áhrifum frá Demókritosi.^^^^ 
Epikúros héit fram rammri efnishyggju og varði eindahyggjuna (atómismann) sem Levkippos og 
Demókritos höfðu fyrstir sett fram. Hann héit þvi einnig fram að ánægjan væri hin æðstu gæði en Epikúros 
taidi að andieg ánægja væri æðri iikamiegri ánægju og að i öiiu skyidi gæta hófs. 


Stóuspeki 

Aðalgrein: Stóuspeki 

Upphafsmaður stóuspekinnarl^^^l var Zenon frá Kition en Krýsippos var annar mikiivægur máisvari hennar. 
Stóumenn vom efnishyggjumenn en þó ekki eins afdráttaiausir og epikúringar. Þeir kenndu að iifinu skyidi 
iifað i samræmi við náttúruna og öriögin. Stóumenn voru að vissu ieyti aigyðistrúar og töidu að heimurinn 
aiiur væri guðiegur, hann væri gegnsýrður af skynseminni, iogos, en það hugtak fengu þeir frá Herakieitosi . 
Þeir kenndu að dygðin væru einu gæðin og að iöstur væri eina böiið, aiit annað væri hiutiaust og hvorki 
bætti við eða drægi úr hamingju manns.^^^^ Þetta viðhorf miidaðist er fram iiðu stundir, meðai annars hjá 
Panætiosi og Póseidóniosi sem biönduðu stóuspekinni áhrif frá Piatoni. Stóuspekin var griðariega vinsæi i 
Rómaveidi og hafði mikii áhrif á menn eins og Ciceró og Seneca og Markús Áreiius voru stóiskir 
heimspekingar. Á nýöid hafði stóuspekin taisverð áhrif á Baruch Spinoza .^^^^ 







































Efahyggja 


Aðalgrein: Efahyggja 

Heimspekingurinn Ænesidemos /^^^ sem lítið er vitað um annað en að hann var akademískur heimspekingur 
á 1. öld f.o.t., sagði skilið við akademíuna (sem hafði orðið að efahyggjuskóla á 3. öld f.o.t. en var farin að 
mildast í efahyggjunni á hans tíma) og sameinaði áhrif frá eldri akademískum heimspekingum ( Arkesilási 
og Karneadesi) við heimspeki Pyrrhons, sem hann sagði að væri raunverulegur efahyggjumaður. Þessi 
efahyggja heitir pyrrhonismi í höfuðið á Pyrrhonil^^^l og er varðveitt í ritum Sextosar Empeirikosar . Þar 
koma saman efahyggja Arkesilásar og Kameadesar og hugmynd Pyrrhons um sálarró. Þessi heimspeki hafði 
sáralítil áhrif í fornöld en gríðarleg áhrif á nýöld, meðal annars á Michel de Montaigne sem síðan hafði áhrif 
á René Descartes . 

Heimspeki síðfornaldar 

Á 3. öld fékk heimspeki Platons öflugan nýjan málsvara í Plótínosi.^^^^ Þessi heimspeki er nú nefnd 
nýplatonismi.l^^^^ Nýplatonisminn hafði gífurleg áhrif á kristnina og kristna hugsuði. 


Evrópsk miðaldaheimspeki 


Aðalgrein: Miðaldaheimspeki 


Með falli Vestrómverska ríkisins hófust miðaldir og dögun kristinnar heimspeki , 
íslamskrar heimspeki og gyðinglegrar heimspeki. 

Á miðöldum varð til kristin skólaspeki , með höfundum á borð við Ágústínus 
kirkjuföður, Boethius, heilagan Anselm frá Kantaraborg , Robert Grosseteste , Albertus 
Magnus, Roger Bacon , Bonaventure , Thomas Aquinas , John Duns Scotus , William af 
Ockham, Nikulás af Cusa og Francisco Suárez . Heimspekingamir í kristnu 
skólaspekihefðinni og heimspekingar innan annarra meginstrauma vestrænna 
trúarbragða, svo sem gyðinglegu heimspekingarnir Saadia Gaon og Maimonides , og 
íslömsku heimspekingarnir Avicenna, Al-Ghazali og Averroes áttu margvísleg 
samskipti. Þessar trúarhefðir fengust við spurningar um tengsl mannsins við guð. 

Heimspeki þessa tímabils einkennist af greiningu á eðli og eiginleikum guðs; 
frumspekilegum pælingum um verundir, eðli og tilfallandi eiginleika, form og 
skiptanleika; og rökfræði og málspeki. 



John Duns 
Scotus (um 1266 
- 1308) 


Austræn heimspeki 

„Austræn heimspeki“ vísar til þeirra heimspekihefða sem áttu uppruna sinn á Indlandi, í Persíu, 
Miðausturlöndum og Kína. 

Uppruni hindúískrar heimspeki má rekja til veddískra pælinga (um 1500 f.o.t.) um alheiminn og Rta - 
alheimsskipulag. Meðal annarra megintexta sem snerta á heimspekilegum efnum eru Upanishads og 
Bhaqavad Gita , frá því um 1000 f.o.t. til 500 f.o.t. Um svipað leyti þróuðust shramana skólarnir, þeirra á 
meðal jainismi og búddismi. 






































í Persíu komu kenningar Saraþústra fram um 900 f.o.t., en þær voru grundvöllur írönsku greinar indo- 
írönsku heimspekihefðarinnar. 


í Kína komu Tao Te Chinq Lao-Tse og rit Konfúsíusar fram um 600 f.o.t., um svipað leyti og forverar 
Sókratesar hófu að rita um heimspeki í Grikklandi. 


Nýaldarheimspeki 

Aðalgrein: Nýaldarheimspeki 

Endurreisnartíminn 

Aðalgrein: Heimspeki endurreisnartímans 

Á endurreisnartímanum bárust grísk handrit í auknum mæli úr austri vestur til Ítalíu. Handritunum fjölgaði 
með falli Konstantínópel og Austrómverska ríkisins árið 1453. í kjölfarið jókst þekking á grískri heimspeki 
til muna í Vestur-Evrópu. Mikilvægustu höfundamir voru Platon og Aristóteles og ýmsar heimildir um 
stóuspeki og epikúrisma en ekki síst rit Sextosar Empeirikosar . Grísk efahyggja hafði þónokkur áhrif á ýmsa 
hugsuði, meðal annars Michel de Montaigne (1533 - 1592) og Erancisco Sanches (1551 - 1623). 

Miðaldaheimspeki hafði einkum snúist um rök frá kennivaldi og greiningu á fornum textum með aðstoð 
aristótelískrar rökfræði. Á endurreisnartímanum komu fram fjölmargar nýjar hugmyndir sem dróu í efa 
kennivaldið. Roger Bacon (1214 - 1294?) var meðal fyrstu höfundanna sem hvöttu til þess að kennivaldið 
yrði reynt með tilraunum og á gmndvelli skynseminnar. Niccoló Machiavelli (1469 - 1527) ögraði 
hefðbundnum hugmyndum um siðferði. Erancis Bacon (1561 - 1626) skrifaði til stuðnings vísindalegum 
aðferðum í heimspekilegum athugunum. 

Rökhyggja og raunhyggja 

René Descartes (1596 - 1650), sem oft er nefndur faðir nútímaheimspeki, lagði til 
að heimspekin byrjaði með róttækri efahyggju um möguleikann á öruggri 
þekkingu.l^^^^ Árið 1641, í Huqleiðinqum um frumspeki , notfærði hann sér þessa 
aðferðafræðilegu efahyggju með það að markmiði að freista þess að finna traustan 
grundvöll þekkingar.^^^^^ Hann valdi sem grundvöll heimspeki sinnar hina frægu 
fullyrðingu coqito erqo sum („ég hugsa, þess vegna er ég“). Síðan reyndi hann að 
endurbyggja kerfisbundna þekkingu á þessari meintu óvéfengjanlegu staðreynd . 
Nálgun hans varð þekkt sem rökhyggja og hafði áhrif á heimspekinga eins og 
Baruch Spinoza , Gottfried Leibniz og Ghristian Wolff sem voru einnig 
rökhyggjumenn. 

John Locke ^^^^ (1632 - 1704) brást við vinsældum rökhyggjunnar í bók sinni An 
Essay Concerninq Human Understandinq , sem kom út árið 1689. Þar setti hann 
fram einhvers konar náttúruhyggju á grundvelli vísindalögmála. Rit Davids Hume , 
A Treatise ofHuman Nature , (1739 - 1740) sameinaði náttúruhyggju anda efahyggjunnar og þessi tvö stef 
saman sameinuðu þá hefð innan heimspekinnar sem varð þekkt undir nafninu raunhyggja.l^^^^ Aðrir merkir 
raunhyggjumenn voru Thomas Hobbes og George Berkeley . 

Til einföldunar er stundum sagt að deilan milli rökhyggju- og raunhyggjumanna hafi öðru fremur snúist um 
spurninguna hvort fólk hefði einhverjar svonefndar „áskapaðar hugmyndir“ eða ekki. Raunhyggjumenn 
svöruðu þeirri spurningun neitandi en rökhyggjumenn játandi. Spurningin hefur vaknað á ný í öðrum 



René Descartes 
(1596 - 1650) er oft 
nefndur faðir 
nútímaheimspeki 



































búningi í kjölfar kenninga bandaríska málvísindamannsins Noams Chomsky . 


Á 17. og 18. öld fór trúarleg heimspeki ekki með stórt hlutverk í togstreitu veraldlegrar 
heimspeki, enda þótt fræg tilraun Berkeleys til að hrekja kenningar Isaacs Newton sé 
undantekning. Meðal áhrifamikilla trúarlegra hugsuða þessa tíma voru Blaise Pascal , 

Joseph Butler og Jonathan Edwards . Meðal annarra mikilvægra höfunda, sem passa 
ekki í þessi mót, voru Jean-Jacques Rousseau og Edmund Burke . Þessir einstaklingar 
eru forboði um þá aðgreiningu og sérhæfingu á ólíkum sviðum heimspekinnar sem átti 
sér stað á tuttugustu öld. 

Kenningar um ríkisvaldið 

Hobbes og Locke settu báðir fram kenningar um samfélagssáttmála .Slíkar hugmyndir komu fyrst fram 
hjá Platoni sem færði rök fyrir slíkri kenningu í samræðunni Kríton en gagnrýndi hana síðar í Ríkinu. 
Epikúros hafði einnig haldið fram kenningu um samfélagssáttmála en eigi að síður voru kenningar um 
samfélagssáttmála ekki mjög áhrifamiklar fyrr en Hobbes gaf út rit sitt Leviathan árið 1651 en æ síðan hafa 
kenningar um samfélagssáttmála notið töluverðra vinsælda. Hobbes taldi að ríkisvald yrði til með þeim hætti 
að fólk í ríki náttúrunnar gæfi eftir hluta af náttúrulegum réttindum sínum til þess að njóta aukinnar 
vemdar.l^^^^ Locke taldi, ólíkt Hobbes, að samfélagssáttmálinn gilti einungis um tiltekna tegund ríkisvalds og 
að þegnarnir gætu komið sér saman um að breyta eða afnema ríkisvaldið. Locke lagði áherslu á rétt 
þegnanna til uppr eisnar gegn hvers kyns ofríki. Heimspekingarnir Jean-Jacques Rousseau (1712 - 1778) og 
Immanuel Kant (1724 - 1804) settu einnig fram kenningar um samfélagssáttmála og höfðu ásamt Hobbes og 
Locke töluverð áhrif, meðal annars á stofnfeður Bandaríkjanna . Á 20. öld er bandaríski heimspekingurinn 
John Rawls (1921 - 2002) að líkindum frægasti kenningasmiðurinn sem nýtti sér hugmyndina um 
samf élagssáttmála. 

Kant og Kóperníkusarbyltingin í heimspeki 

Immanuel Kant ^^^^ samdi rit sitt Gaqnrýni hreinnar skynsemi (Kritik der reinen 
Vernunft) (1781, 2. útg. 1787) til þess að reyna að sætta raunhyggju og rökhyggju og 
veita nýjan grundvöll til rannsókna í frumspeki. Sjálfur sagði Kant að rit Humes hefði 
vakið sig af kreddublundi. Ætlun Kants með þessu verki var að líta á hvað við vitum 
og ihuga síðan hvað hlyti að vera satt um hvernig við vitum það. Stór hluti þessa 
verkefnis fólst í að afhjúpa takmörk mannlegrar þekkingar. Kant tók Evklíð sér til 
fyrirmyndar en játaði að endingu að hrein skynsemi nægði ekki til að uppgötva öll 
sannindi. Johann Gottlieb Lichte , Lriedrich Schelling og Arthur Schopenhauer héldu 
starfi Kants að einhverju leyti áfram. 

Heimspeki 19. aldar 

Aðalgrein: Heimspeki 19. aldar 

Árin 1789 - 1815 voru mikill umbrotatími í sögu Evrópu . Bylting og stríð breyttu menningu álfunnar og 
gerðu mögulegar verulegar efnahagslegar og pólitískar breytingar. Evrópsk heimspeki átti þátt í að móta 
hugmyndafræðina að baki mörgum breytinganna en varð jafnframt fyrir áhrifum vegna þessara breytinga. 



Immanuel Kant 
(1724 -1804) 



David Hume 


(1711 - 1776) 


Þýska hughyggjan 
























Heimspeki Kants, sem er nefnd forskilvitleg hughyggja, varð seinna sértækari og almennari, í höndunum á 
þýsku hughyggjumönnunum. Þýsk hughyggja náði vinsældum í kjölfarið á útgáfu G.W.F. Hegels á 
Fyrirbœrafrœði andans (Phanomenologie des Geistes) árið 1807. í ritinu heldur Hegel því fram að markmið 
heimspekinnar sé að koma auga á mótsagnirnar sem blasa við í mannlegri reynslu (sem verða til, meðal 
annars, vegna þess að menn viðurkenna bæði að sjálfið sé virkt, huglægt vitni og óvirkur hlutur í heiminum) 
og að losa okkur við þessar mótsagnir með því að samræma þær. Hegel sagði að sérhver staða (thesis) 
skapaði eigin andstöðu (antithesis) og að úr þeim tveimur yrði til niðurstaða (synthesis), ferli sem er þekkt 
sem „hegelsk þrátt“. Meðal heimspekinga í hegelsku hefðinni eru Ludwig Andreas Feuerbach og Karl Marx . 

Aðrir straumar í heimspeki 19. aldar 

LFm miðbik 19. aldar kom fram mikil gagnrýni á hegelska heimspeki frá danska heimspekingnum Soren 
Kierkegaard (1813 - 1855), sem einnig gagnrýndi dönsku kirkjuna fyrir innantóm formlegheit.^^^^ 
Kierkegaard er almennt talinn faðir tilvistarspekinnar sem varð vinsæl heimspekistefna á 20. öld. Heimspeki 
Kierkegaards er stundum lýst sem „kristilegri tilvistarspeki“ eða „tilvistarspekilegri sálarfræði“. 

Annar mikilvægur hugsuður á síðari hluta aldarinnar var Friedrich Nietzsche (1844 - 1900). Nietzsche var 
einnig gagnrýninn á þýska hughyggjumenn sem og á viðteknar siðferðishugmyndir og á trúarbrögðin.l^^^^ 
Frægasta hugmynd Nietzsches er hugmynd hans um „ofurmennið“, sem hefur sig upp yfir „þrælasiðferðið“ 
og skilgreinir forsendur eigin tilvistar. 

Breski heimspekingurinn John Stuart Mill ^^^^ (1806 - 1873) hélt áfram 
raunhyggjuhefðinni þar í landi en árið 1843 kom út eftir hann ritið Rökkerfi (A System 
ofLogic) þar sem hann setti fram fimm lögmál um aðleiðslu, sem áttu að varpa Ijósi á 
orsakavensl . Lögmálin eru nefnd aðferð Mills . í siðfræði setti Mill fram nytjastefnuna 
sem er leikslokasiðfræði í anda Jeremys Bentham en hugmyndin hafði upphaflega 
komið fram hjá David Hume .l^^^^ Nytjastefnan varð gríðarlega vinsæl siðfræði í 
hinum enskumælandi heimi og var ríkjandi kenning fram á síðari hluta 20. aldar. Mill 
varði frjálshyggju í ritinu Frelsið (On Liberty), sem kom út árið 1859, og mælti fyrir 
kvenréttindum í ritinu Kúgun kvenna (The Subjection of Women), sem kom út árið 
1869 og markaði upphaf feminískrar frjálshyggju. 

Ameríska gagnhyggjan 

Seint á 19. öld varð til ný heimspeki í nýja heiminum . Charles Sanders Peirce (1839 - 
1914) og William James (1842 - 1910) eru taldir frumkvöðlar þeirrar stefnu sem 
nefnist gagnhyggja^^^^ (e. pragmatism), sem kynnti til sögunnar það sem síðar nefndist 
verkhyggja, það er að segja sú hugmynd að það sem sé mikilvægt fyrir góða 
(vísindalega) kenningu sé gagnsemi hennar en ekki hversu vel hún endurspeglar 
raunveruleikann. Meðal hugsuða innan þessarar hefðar eru John Dewey , George 
Santayana og C.I. Lewis . Heimspekingarnir Henri Bergson og G.E. Moore voru um 
margt sama sinnis og gagnhyggjumennirnir enda þótt þeir séu venjulega ekki sjálfir 
taldir til gagnhyggjumanna. Á 20. öld hefur gagnhyggjan átt málsvara á borð við 
Richard Rorty og Hilary Putnam sem hafa farið með hana á nýjar brautir.l^^^^ 



Charles Sanders 
Peirce (1839 - 
1914) 



John Stuart Mill 
(1806 -1873) 


Heimspeki 20. aldar 

Aðalgrein: Heimspeki 20. aldar 































20. öldin einkenndist af kiofningi heimspekinnar í rökgreiningarheimspeki og svonefnda 
meginiandsheimspeki en hvor tveggja á rætur sínar að rekja tii ákveðinnar þróunar í heimspeki seint á 19. 
öid. 

Meginiandsheimspekin sótti einkum innbiástur sinn tii þýsku hughyggjunnar og tii hugsuða á borð við Sören 
Kierkegaard (1813 - 1855), Friedrich Nietzsche (1844 - 1900), Franz Brentano (1838 - 1917) og Edmund 
Husseri (1859 - 1938). Hún biómstraði í íýrstu einkum á meginiandi Evrópu og hiaut þaðan nafnið.^^^^ 

Rökgreiningarhefðin spratt upp úr tiiraunum heimspekinga tii að finna traustari grunn fyrir rökfræðina og tii 
að smætta aiia stærðfræði í rökfræði sem og frá áhuga þeirra á máii og merkingu.^^^^ 
Rökgreiningarheimspekingar sóttu sumir innbiástur sinn í enska raunhyggjuhefð, meðai annars tii Davids 
Hume (1711 - 1776) og Johns Stuarts Mi11 (1806 - 1873), enda þótt mikiivægir hugsuðir 
rökgreiningarhefðarinnar kæmu frá meginiandi Evrópu.^^^^ 

Rökfræðin í fyrirrúmi 

Þegar Bertrand Russeij l^^^^ og Aifred North Whitehead gáfu út ritið Principia 
Mathematica árin 1910 - 1913 varð stærðfræðiieg rökfræði miðiæg í fmmspekiiegum 
rökræðum en siíku hiutverki hafði hún ekki gegnt áður. Áður höfðu Bernard Boizano 
og Gottiob Erege ^^^^ hafist handa við að skapa rökfræðinni traustari gmndvöii en það 
var ekki fyrr en Principia kom út sem heimspekingar fóm að gefa þessu verkefni gaum. 

Stærðfræðiieg rökfræði var frábmgðin aristóteiískri rökfræði i nokkrum mikiivægum 
atriðum. Tii dæmis var fuiiyrðing sem ieiddi af sér aðra sanna fuiiyrðingu taiin vera 
sönn fuiiyrðing, hvort sem tiigátan var rétt eða ekki. Með auknum áhuga á 
stærðfræðiiegri rökfræði reis rökfræðiieg raunhyggja tii vinsæida ásamt skyidum 
stefnum, sem áttu aiiar sameiginiegt að treysta á reynsiuathuganir. Heimspekingar á 
borð við Rudoif Carnap (1891 - 1970) og Kari Popper (1902 - 1994) áiitu einungis sannreynaniegar eða 
hrekjaniegar fuiiyrðingar vera ósvikna heimspeki. Aiit sem ekki var hægt að ieiða af prófaniegum 
fuiiyrðingum var áiitið vera hjátrú eða kredda. 

Fyrirbærafræði og túlkunarfræði 

Á sama tima og rökfræðin var að ryðja sér rúms i Ameriku og á Bretiandi varð tii önnur hreyfing á 
meginiandi Evrópu. Undir áhrifum frá Eranz Brentano þróaði Edmund Husseri nýja aðferð tii að rannsaka 
mannieg vandamái i ritum sinum Röklegar rannsóknir (Logische Untersuchungen) (1900 - 1901) og 
Hugmyndir um hreina fyrirbœrafrœði og fyrirbœrafrœðilega heimspeki (Ideen zu einer reinen 
Phánomenologie und phánomenologischen Philosophie) (1913). Aðferðin, sem nefnist fyrirbærafræði , var 
notuð tii að rannsaka smáatriði manniegrar reynsiu og meðvitundar tii þess að komast að mestu grundvaiiar 
staðreyndum um manniega tiivist. Rannsóknin fói ekki einvörðungu i sér athuganir á þvi hvernig heimurinn 
kemur okkur fyrir sjónir heidur einnig athuganir á hugsunum manns og hvar og hvernig þær verða tii. 
Martin Heidegger (1889 - 1976) og Maurice Merieau-Ponty (1908 - 1961) þróuðu þessa aðferð áfram. 

Heidegger vikkaði út rannsóknarsvið fyrirbærafræðinnar tii að koma orðum að heimspekiiegri 
túikunarfræði . Túikunarfræði er aðferð við að túika söguiega texta með þvi að ieiða hugann að þvi hvaða 
hugsanir höfundurinn hijóti að hafa hugsað að gefnum þeim áhrifum sem höfundurinn var iikiegur tii að 
hafa orðið fyrir á sinum tima og i sinu umhverfi. Heidegger iagði áhersiu á tvö ný atriði i heimspekiiegri 
túikunarfræði: Að iesandinn nemur merkingu textans i nútimanum og að verkfæri túikunarfræðinnar megi 
nota tii að túika meira en bara texta (tii dæmis „féiagsiegan texta“). Hans-Georg Gadamer (1900 - 2002) og 
Paui Ricoeur (1913 - 2005) iögðu siðar sitt af mörkum tii heimspekiiegrar túikunarfræði. 



Gottlob Frege 



























Tilvistarspeki 


Um miðja 20. öld þróaðist tilvistarspekin eða existentíalisminn 
í Evrópu, sem var vinsæl heimspeki með rætur að rekja til 19. 
aldar í verkum Sprens Kierkegaard og Friedrichs Nietzsche. 

Tilvistarspekin þróaðist einkum í Frakklandi og Þýskalandi . 

Kierkegaard, sem var danskur heimspekingur og er almennt 
talinn faðir tilvistarspekinnar, hélt því fram að sannleikur væri 
huglægur, í þeim skilningi að það sem er mikilvægast lifandi 
veru eru spurningar er varða innri tengsl hennar við tilvistina. 

Hlutlægur sannleikur (til dæmis í stærðfræði) er mikilvægur en 
ótengd hugsun eða athugun getur aldrei fyllilega hent reiður á 
mannlegri tilvist. Nietzsche hélt því fram að mannleg tilvist 
væri „viljinn til valds“, þrá eftir fullkomnun eða mikilleika. 

Framúrskarandi einstaklingar finna upp eigin gildi og skapa 
þær kringumstæður þar sem þeir skara fram úr. Hugmyndir Kierkegaards um riddara trúarinnar og 
Nietzsches um ofurmennið eru dæmi um þá sem skilgreina eðli eigin tilvistar. 

Á grundvelli þessara hugmynda hafnar tilvistarspekin hugmyndinni um mannlegt eðli en reynir þess í stað 
að laða fram getu hvers og eins til að lifa raunverulega, eða með öðrum orðum er hver manneskja fær um að 
skilgreina og ákvarða eigið líf. Helsti málsvari tilvistarspekinnar var Jean-Paul Sartre (1905 - 1980), einkum 
í ritinu Vera oq neind: fynrbœrafrœðileq ritqerð um verufrœði (L'étre et le néant) (1943). Aðrir áhrifamiklir 
tilvistarspekingar voru Albert Camus (1913 - 1960), Simone de Beauvoir (1908 - 1986) og Karl Jaspers 
(1883 -1969). 

Rökgreiningarhefðin 

Aðalgrein: Rökgreiningarhe im speki 

Um miðja 20. öldina var ekki ríkjandi samkomulag í Ameríku og Bretlandi um einhverja eina 
meginhugmynd í heimspeki, líkt og áður hafði verið en almenna heimspekilega aðferð má greina í þeirri 
heimspeki sem þar var stunduð á þeim tíma. Árið 1921 gaf Ludwig Wittgenstein út bókina Rökfrœðileg 
ritqerð um heimspeki (Tractatus Logico-Philosophicus).^^^^ Heimspeki hversdagsmáls varð til sem viðbragð 
við þessari bók og var haldið á lofti af Gilbert Ryle , J.L. Austin og nokkrum öðrum. Þeir heimspekingar sem 
aðhylltust heimspeki hversdagsmáls áttu mörg almenn viðhorf sameiginleg með ýmsum eldri 
heimspekingum (til dæmis Jeremy Bentham , Ralph Waldo Emerson og John Stuart Mill) og var sá 
rannsóknarvettvangur sem einkenndi heimspeki í enskumælandi löndum á síðari hluta aldarinnar. Þeir gerðu 
ráð fyrir að gátur á einu sviði heimspekinnar væri hægt að leysa óháð gátum á öðrum sviðum heimspekinnar. 
Heimspekin er því ekki sameinuð heild, heldur mengi óskyldra vandamála. Meðal merkra heimspekinga 
sem hafa fallist á þetta almenna viðhorf að einhverju eða öllu leyti eru P.F. Strawson , Donald Davidson , 
Hilary Putnam , John Rawls , Noam Chomsky og meginlandsheimspekingurinn Mikhail Bakhtin .l^^^^ 

Ýmis teikn eru á lofti um að yfirvofandi sé umbreyting í heimspeki í enskumælandi löndum. Á grundvelli 
athugasemda um iðkun heimspekinnar sem Wittgenstein gerði í síðara stóra riti sínu, Rannsóknum í 
heimspeki {Philosophische Untersuchungen) (1953), þar sem hann bendir á að góð nálgun við heimspeki 
hljóti sjálf að vera byggð á nákvæmum athugunum á merkingu máls, hefur nýr hópur heimspekinga tekið 
upp á sína arma aðferðafræðilega efahyggju. Þessa verður meðal annars vart í verkum W.V.O . Quine og 
Wilfrids Sellars sem sameinast um náttúruhyggju, heildarhyggju (í andstöðu við megnið af því sem telst til 
rökgreiningarheimspeki), verkhyggju og afneitun hluthyggju í anda Platons.l^^^^ 



Friedrich 

Nietzsche (1844 - 
1900) 



Sören 

Kierkegaard 
(1813 -1855) 


Rökgreiningarheimspeki og meginlandsheimspeki 


































Aðalgrein: Rökgreiningarheimspeki 


Nútímaheimspeki, sem hófst seint á 19. öld og fram til 7. áratugar 20. aldar, einkenndist af siauknum 
klofningi á milli „meginlandshefðarinnar“ og „rökgreiningarhefðarinnar“ sem var rikjandi i hinum 
enskumælandi heimi. 

Hefðirnar virðast i grundvallaratriðum ólikar en þó eiga þær sameinlegar rætur. Báðar hafna þær kartesisku 
hefðinni og raunhyggjuhefðinni sem höfðu verið rikjandi i heimspeki siðan snemma á nýöld og hvor um sig 
hafnar einnig þráhyggjunni um sálfræðilegar skýringar sem lék um heimspeki hughyggjunnar. 

Það sem liggur rökgreiningarhefðinni til grundvallar er það viðhorf (sem Ockham varði upphaflega) að 
mistök i heimspeki verði til vegna misskilnings sem stafar af tungumálinu. Við imyndum okkur að sérhvert 
orð (til dæmis „skalli“, „tilvist“) samsvari einhverju i raunveruleikanum. Samkvæmt kenningum 
rökgreiningarheimspekinga er sönn merking venjulegrar setningar „hulin af málfræðilegu formi þeirra“ og 
við verðum að þýða þær á yfir á rétt form (sem nefnist rökform) til þess að skýra þær. Vandinn, sem enn er 
óleystur, er að ákvarða hvert hið rétta rökform hljóti að vera. Sumir heimspekingar (i kjölfarið á Gottlob 
Frege og Bertrand Russell) hafa fært rök fyrir þvi að táknmál rökfræðinnar sýni okkur rétt rökform 
venjulegra setninga. 

Meginlandsheimspekin, i höndunum á fyrirbærafræðingum á borð við Edmund Husserl og Maurice 
Merleau-Ponty, þróaðist i aðra átt vegna áhuga sins á meðvitundinni. Viðhorf sem liggur þessum skóla 
hugsunar til grundvallar er að hugræn fyrirbæri hljóti að hafa ibyggni: Þau beinast að hlutum sem eru utan 
við og óháðir huganum sjálfum. Þannig er atlaga að kartesisku tvihyggjunni um hugveru og hlutvem 
mikilvægt stef i fyrirbærafræði. 

En þessu viðhorfi deila rökgreiningarheimspekingar. Svipuð hugmynd (en þó af öðrum uppruna) er það 
viðhorf sem nefnist úthyggja og John McDowell og Gareth Evans hafa haldið á lofti. Úthyggjan segir að 
eiginnöfn (Sókrates, George Bush) visi beint til þeirra sem bera nöfnin og að enginn skilningur eða huglæg 
merking hafi milligöngu um merkingu þeirra. Hugsunin „Sókrates er vitur“ felur þvi Sókrates sjálfan i sér 
og það er engin spurning um hvort við getum i grundvallaratriðum haft á röngu að standa um tilvist ytri 
heims. Mistök af þvi tagi eru bókstaflega vitleysa. Ef spurningin er hvort Eiffelturninn eða London væri til 
væri merkingarbær, þá yrðum við að fallast á möguleikann á að þessi nöfn væm merkingarlaus og þar með 
að spurningin væri ekki merkingarbær hvort sem er. Þetta er keimlikt þeim stefum sem meginlandshugsuðir 
á borð við Heidegger hugleiddu en þeir færðu rök fyrir þvi að hneyksli heimspekinnar væri ekki að enn væri 
ekki búið að sanna tilvist ytri heims, heldur að farið væri fram á slikar sannanir og þær reyndar hvað eftir 
annað. Að hafa trú á raunvemleika hins ytri heims gerir ráð fyrir að til sé vemnd sem tilheyrir ekki 
heiminum. En við erum í heiminum. 

N eðanmálsgreínar 


1. Sbr. Pál Skúlason, „Heimspeki er glíma fræðilegrar hugsunar við gátur veruleikans." ískjóli 
heimspekinnar (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 1995). Sjá einnig Hauk Má Helgason. „Hvernig 
skilgreinir maður heimspeki? Hvað er heimspeki?“. Vísindavefurinn 10.10.2000. 
http://visindavefur.is/?id=984. (Skoðað 22.7.2011). 

2. Þorsteinn Gylfason, Tilraun um manninn (Reykjavík: Almenna bókafélagið, 1970), 31. 

3. Simon Blackburn, „Philosophy" í The Oxford Dictionary of Philosophy (Oxford: Oxford 
University Press, 2008). 

4. Lord Quinton, „Philosophy" hjá Ted Honderich (ritstj.), The Oxford Companion to Philosophy 
(Oxford: Oxford University Press, 2005). 

5. Um sögu heimspekinnar má lesa á íslensku hjá Gunnari Skirbekk og Nils Gilje, 
Heimspekisaga, Stefán Hjörleifsson (þýð.) (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 1999). 




6. Um fornaldarheimspeki, sjá Julia Annas, Ancient Philosophy: A Very Short Introduction 
(Oxford: Oxford University Press, 2001). ítarlegra yfirlit yfir sögu grískrar heimspeki er að finna 
í W.K.C. Guthrie, A History of Greek Philosophy l-VI (Cambridge: Cambridge University Press, 
1962 - 1981); David Sedley (ritstj.), The Cambridge Companion to Greek and Roman 
P/?/7osop/?y (Cambridge: Cambridge University Press, 2003); og Christopher Shields (ritstj.), 

The Blackwell Guide to Ancient Philosophy (Oxford: Blackwell, 2003). Sjá einnig Geir Þ. 
Þórarinsson, „Hver er saga grískrar heimspeki?“ (http://visindavefur.hi. is/?id=5208.). 
Vísindavefurinn 19.8.2005. (Skoðað 8.12.2006), Geir Þ. Þórarinsson, „Hvenær varð grísk 
heimspeki til?“ (http://visindavefur.hi. is/?id=5212). Vísindavefurinn 22.8.2005. (Skoðað 

8.12.2006) og Geir Þ. Þórarinsson, „Hvenær var blómatími grískrar heimspeki og hvenær lauk 
honum?“ (http://visindavefur.hi. is/?id=5205). Vísindavefurinn 18.8.2005. (Skoðað 8.12.2006). 

7. Um forvera Sókratesar, sjá Jonathan Barnes, The Presocratic Philosophers (London: 
Routledge, 1979/1982) og G.S. Kirk, J.E. Raven, & M. Schofield, The Presocratic Philosophers 
(2. útg.) (Cambridge: Cambridge University Press, 1983). Einnig: John Burnet, EarlyGreek 
Philosophy (New York: Meridian Books, 1957); John Burnet, Before and After Socrates 
(Cambridge: Cambridge University Press, 1932); W.K.C. Guthrie, A History of Greek 
Philosophy (Cambridge: Cambridge University Press, 1962 - 1981) og J.B. Wilbur og H.J. 
Allen, The Worlds ofthe Early Greek Philosophers (Buffalo: Prometheus Books, 1979). 

8. Um Sókrates, sjá Gregory Vlastos, Socrates: Ironist and Moral Philosopher (Ithaca: Cornell 
University Press, 1991); Gregory Vlastos (ritstj.), Socrates: A Collection ofCritical Essays 
(University of Notra Dame Press, 1971); og Thomas C. Brickhouse og Nicholas D. Smith, 
Plato's Socrates (Cxford: Cxford University Press, 1994). 

9. Um Platon, sjá Julia Annas, Plato: A Very Short Introduction (Cxford: Cxford University Press, 
2003); Richard Kraut (ritstj.), The Cambridge Companion to Plato (Cambridge: Cambridge 
University Press, 1999); „Plato“ (http://plato.stanford.edu/entries/plato/) hjá Stanford 
Encyclopedla of Philosophy. Einnig: Geir Þ. Þórarinsson, „Hver var Platon?“ (http://visindavefu 
r.hi.is/?icl=5234). Vísindavefurinn 31.8.2005. (Skoðað 8.12.2006) og Geir Þ. Þórarinsson, 
„Hverjarvoru helstu heimspekihugmyndir Platons?“ (http://visindavefur.hi. is/?id=5377). 
Vísindavefurinn 3.11.2005. (Skoðað 8.12.2006). 

LO. Um Aristóteles, sjá Jonathan Barnes, Aristotle: A Very Short Introduction (Cxford: Cxford 
University Press, 1982/2000); J.L. Ackrill, Aristotle the Philosopher (Cxford: Clarendon Press, 
1981); Jonathan Barnes, The Cambridge Companion toAristotle (Cambridge: Cambridge 
University Press, 1999). Einnig: „Aristotle: General lntroduction“ (http://www.utm.edU/research/i 
ep/a/aristotl.htm) hjá The Internet Encyclopedla of Philosophy og Ólafur Páll Jónsson, „Hver 
var Aristóteles?“ (http://visindavefur.hi. is/?id=4361). Vísindavefurinn 21.6.2004. (Skoðað 

8.12.2006) . 

Ll. Um helleníska heimspeki, sjá A.A. Long, Hellenistic Philosophy: Stoics, Epicureans, Sceptics 
(Los Angeles: University of California Press, 1986) og K. Algra, J. Barnes, J. Mansfeld og M. 
Schofield (ritstj.), The Cambridge History of Hellenistic P/?/7osop/?y (Cambridge: Cambridge 
University Press, 2005). 

L2. Um epikúrsima, sjá „Epicurus“ (http://plato.stanford.edu/entries/epicurus/) hjá Stanford 
Encyclopedla of Philosophy og „Epicurus“ (http://www.iep.utm.edU/e/epicur.htm) hjá The 
Internet Encyclopedla of Philosophy. Einnig: A.A. Long, From Epicurus to Epictetus: Studies in 
Hellenistic and Roman Philosophy (Cxford: Cxford University Press, 2006). 

L3. Um stóuspeki, sjá „Stoicism“ (http://plato.stanford.edu/entries/stoicism/) hjá Stanford 
Encyclopedia of Philosophy og „Stoicism“ (http://www.iep.utm.edU/s/stoicism.htm) hjá The 
Internet Encyclopedia of Philosophy. Einnig: Brad Inwwod, The Cambridge Companion to the 
Stoics (Cambridge: Cambridge University Press, 2003) og A.A. Long, Stoic Studies (Los 
Angeles: University of California Press, 2001).. 

L4. „Stoic Ethics“ (http://www.iep.utm.edU/s/StoicEth.htm) hjá The Internet Encyclopedia of 
Philosophy. 

L5. „Benedict de Spinoza“ (http://www.iep.utm.edU/s/spinoza.htm) hjá The Internet Encyclopedia of 
Philosophy. 



L6. Um Ænesidemos, sjá R.J. Hankinson, The Sceptics (London: Routledge, 1995): 116-136. í 
bókinni er að finna prýðilegt yfirlit yfir sögu forngrískrar efahyggju. 

L7. Um Pyrrhon, sjá Richard Bett, Pyrrho: His Antecedents and his Legact (Oxford: Oxford 
University Press, 2000). 

L8. Um Plótínos, sjá Lloyd P. Gerson (ritstj.), The Cambridge Companion to Plotinus (Cambridge: 
Cambridge University Press, 1996). Einnig: „Plotinus“ (http://plato.stanford.edu/entries/plotinu 
sl) hjá Stanford Encyclopedia of Philosophy og „Plotinus" (http://www.iep.utm.edU/p/plotinus.ht 
m) hjá The Internet Encyclopedia of Philosophy. 

L9. Sjá „Neoplatonism" (http://www.iep.utm.edU/n/neoplato.htm) hjá The Internet Encyclopedla of 
Philosophy. 

10. Um áhrif grískrar efahyggju, sjá Richard Popkin, The History of Scepticism: From Savonarola 
to Bayle (Oxford: Oxford University Press, 2003). Um nýaldarheimspeki, sjá Roger Scruton, A 
Short History of Modern Philosophy (London: Routledge, 2001). 

11. Um Descartes, sjá Margaret D. Wilson, Descartes (London: Routledge, 1982) og John 
Cottingham (ritstj.), The Cambridge Companion to Descartes (Cambridge: Cambridge 
University Press, 2006). Einnig: „Descartes“ (http://www.iep.utm.edU/d/descarte.htm) hjá The 
Internet Encyclopedia of Philosophy og Elmar Geir Unnsteinsson. „Hver var René Descartes 
og fyrir hvað er hann þekktur?“ (http://visindavefur.hi. is/?id=5406.). Vísindavefurinn 15.11.2005. 
(Skoðað 8.12.2006). 

12. „Descartes' Epistemology" (http://plato.stanford.edu/entries/descartes-epistemology/) hjá 
Stanford Encyclopedla of Philosophy. 

13. Um Locke, sjá John Dunn, Locke: A Very Short Introduction (Oxford: Oxford University Press, 
1984); E.J. Lowe, Locke (London: Routledge, 2005) og Vere Chappell (ritstj.), The Cambridge 
Companion to Locke (Cambridge: Cambridge University Press, 1994). Einnig: „John Locke" (ht 
tp://plato. stanford.edu/entries/locke/) hjá Stanford Encyclopedla of Philosophy. 

14. Sjá „Rationalism vs Empiricism" (http://plato.stanford.edu/entries/rationalism-empiricism/) hjá 
Stanford Encyclopedla of Philosophy. 

?5. Sjá„Locke's Political Philosophy" (http://plato.stanford.edu/entries/locke-political/) hjá Síanforc/ 
Encyclopedia of Philosophy. 

?6. Um stjórnspeki Hobbes, sjá„Hobbes's Moral and Political Philosophy" (http://plato.stanford.ed 
u/entries/hobbes-moral/) hjá Stanford Encyclopedia of Philosophy.. Um heimspeki Hobbes 
almennt, sjá Richard Tuck, Hobbes: A Very Short Introduction (Oxford: Oxford University 
Press, 1989); Tom Sorell, Hobbes (London: Routledge, 1986) og Tom Sorell (ritstj.), The 
Cambridge Companion to Hobbes (Cambridge: Cambridge University Press, 1996). Einnig Q 

17. Um Rawls, sjá Samuel Freeman (ritstj.), The Cambridge Companion to Rawls (Cambridge: 
Cambridge University Press, 2002) 

?8. „Kant's Philosophical Development" (http://plato.stanford.edu/entries/kant-development/) hjá 
Stanford Encyclopedia of Philosophy. Sjá einnig Roger Scruton, Kant: A Very Short 
Introduction (Oxford: Oxford University Press, 2001) og Paul Guyer (ritstj.), The Cambridge 
Companion to Kant (Cambridge: Cambridge University Press, 1992). 

?9. „Soren Kierkegaard" (http://plato.stanford.edu/entries/kierkegaard/) hjá Stanford Encyclopedia 
of Philosophy. 

30. „Friedrich Nietzsche" (http://plato.stanford.edu/entries/nietzsche/) og „Nietzsche's Moral and 
Political Philosophy" (http://plato.stanford.edu/entries/nietzsche-moral-political/) hjá Stanford 
Encyclopedla of Philosophy. 

31. Um Mill, sjá John Skorupski (ritstj.), The Cambridge Companion to Mill (Cambridge: Cambridge 
University Press, 1998). Einnig: „John Stuart Mill" (http://plato.stanford.edu/entries/mill/) hjá 
Stanford Encyclopedia of Philosophy. 



32. Um siðfræði Mills má lesa hér (http://plato.stanford.edU/entries/mill/#MorUti). Um nytjastefnu 
almennt má lesa hér (http://plato.stanford.edU/entries/consequentialism/#ClaUti). Um siðfræði 
Humes er fjallað hér (http://plato.stanford.edU/entries/hume/#Moral) og hér (http://plato.stanfor 
d.edu/entries/hume-moral/). 

33. Um Peirce má lesa hér (http://plato.stanford.edu/entries/peirce/); um James má lesa hér (http:// 
plato.stanford.edu/entries/james/). 

34. Sjá Richard Rorty, Philosophy and the Mirror of Nature (Princeton: Princeton University Press, 
1981) og Consequences of Pragmatism (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1982). 

Um Putnam, sjá Yemima Ben-Menahem, Hilary Putnam (Cambridge: Cambridge University 
Press, 2005) og Maximilian De Gaynesford, Hilary Putnam (McGill-Queen's University Press, 
2006). 

35. Um sögu meginlandsheimspekinnar, sjá R. Kearney, Continental Philosophy in the 20th 
Century: Routledge History of Philosophy Volume 8 (London: Routledge, 2003). Sjá einnig 
Andrew Cutrofello, Continental Philosophy: A Contemporary Introduction (London: Routledge, 
2005), Robert C. Solomon, Continental Philosophy since 1750: The Rise and Fall ofthe Self 
(Oxford: Oxford University Press, 1988) og Robert C. Solomon og David L. Sherman, The 
Blackwell Guide to Continental Philosophy {London-. Blackwell, 2003). 

36. Um sögu rökgreiningarheimspekinnar má lesa í ítarlegu riti Scott Soames, Philosophical 
Analysis in the Twentieth Century Volume 1: The Dawn ofAnalysis (Princeton: Princeton 
University Press, 2005) og Philosophical Analysis in the Twentieth Century Volume 2: The Age 
of Meaning (Princeton: Princeton University Press, 2005). Sjá einnig. Prýðilegt ágrip er að finna 
í Thomas Baldwin, Contemporary Philosophy: Philosophy in English since 1945 (Oxford: 

Oxford University Press, 2001). Sjá einnig Stuart Shanker, Philosophy of Science, Logic and 
Mathematics in the 20th Century: Routledge History of Philosophy Volume 9 (London: 
Routledge, 2003) og John Canfield, Philosophy of Meaning, Knowledge and Value in the 20th 
Century: Routledge History of Philosophy Volume 10 (London: Routledge, 2003) 

37. Um heimspeki í enskumælandi löndum á frá miðri 18. öld fram á miðja 20. öld, sjá John 
Skorupski, English-Language Philosophy 1750 to 1945 (Oxford: Oxford University Press, 

1993). 

38. Um Russell, sjá A.J. Ayer, Russell (Chicago: University Of Chicago Press, 1988). 

39. Um Freges, sjá Michael Dummett, Frege: Philosophy of Mathematics (Cambridge, Mass.: 
Harvard University Press, 1995). 

fO. Sjá G.E.M. Anscombe, An Introduction to Wittgenstein's Tractatus: Themes in the Philosophy 
of Wittgenstein (South Bend: St. Augustine's Press, 1971). 

11. Um Strawson, sjá Clifford Brown, Peter Strawson (McGill-Queen's University Press, 2006); um 
Donald Davidson, sjá MarcA. Joseph, Donald Davidson (McGill-Queen's University Press, 
2004). 

12. Um Quine, sjá Alex Orenstein, W.V. Quine (Princeton: Princeton University Press, 2002). Um 
Sellars, sjá Willem A. deVries, Wilfred Sellars (McGill-Queen's University Press, 2005). 


Heímíldír 


■ Hugi.is (https://www.hugi.is) - Texti er tekinn af heimspekiáhugamáli (https://www.hugi.is/heims 
peki) Huga.is með leyfi höfundar. 

■ Fyrirmynd greinarinnar var „Philosophy" á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 14. mars 2006. 


Tengt efni 


■ Listi yfir heimspekinga 

■ Listi yfir íslenska heimspekinga 





Félag áhugamanna um heimspeki 


Frekari fróðleikur 


Inngangsverk 

■ Ayer, Alfred J., The Problem of Knowledge 

■ Blackburn, Simon, Belng Good 

■ Blackburn, Simon, Thlnk! 

■ Blackburn, Simon, Truth: A Gulde for the Perplexed 

■ Craig, Edward, Phllosophy: A Very Short Introductlon 

■ Gaarder, Jostein, Veröld Soffíu 

■ Magee, Bryan, Saga helmspeklnnar 

■ Nagel, Thomas, What Does It All Mean? A Very Short Introductlon to Phllosophy 

■ Rachels, James, Elements of Moral Phllosophy 

■ Russell, Bertrand The Problems of Phllosophy (http://phllosophyhku.hk/thlnk/phll/russell/) 

■ Scruton, Roger, A Short Hlstory of Modern Phllosophy 

■ Searle, John, Mlnd, Language and Soclety 

■ Searle, John, Mlnd 

■ Skirbekk, Gunnar og Gilje, Nils, Helmspeklsaga 

■ Solomon, Robert, The Blg Questlons: A Short Introductlon to Phllosophy 

Alfræðirit 

■ Angeles, R A., (ritstj.), The Harper Colllns Dlctlonary of Phllosophy 

■ Audi, Robert (ritstj.), The Cambrldge Dlctlonary of Phllosophy 

■ Blackburn, Simon, The Oxford Dlctlonary of Phllosophy 

■ Bunnin, N. o.fl. (ritstj.), The Blackwell Companlon to Phllosophy 

■ Copleston, Frederick, Hlstory of Phllosophy {9 bindi) 

■ Craig, Edward og Floridi, Luciano (ritstj.), The Routledge Encyclopedla of Phllosophy {10 bindi) 
(Einnig fáanleg á netinu í áskrift) 

■ Craig, Edward (ritstj.), The Conclse Routledge Encyclopedla of Phllosophy (Stytt útgáfa af 
Craig og Floridi (ritstj.)) 

■ Flonderich, Ted (ritstj.), The Oxford Companlon to Phllosophy 

■ Jones, W. T, A Hlstory of Western Phllosophy (5 bindi) 

■ Marenbon, John (ritstj.), Routledge Hlstory of Phllosophy (10 bindi) 

■ Mauter, T, (ritstj.), The Penguln Dlctlonary of Phllosophy 

Alfræðirit á vefnum 

■ Stanford Encyclopedia of Philosophy (http://plato.stanford.edu/) 

■ The Internet Encyclopedia of Philosophy (http://www.utm.edu/research/iep/) 


Tenglar 






■ Heimspekistofnun Háskóla íslands (http://heimspekistofnun.hi.is) 

■ Siðfræðistofnun Háskóla íslands (http://sidfraedi.hi.is) 

■ „Úr frumskógi í bjarta borg“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1968 (http://timarit.is/view_pagejn 
it.jsp?pageld=3291418) 

■ „Heimspeki á 17. og 18. öld“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1968 (http://timarit.is/view page i 
nit.jsp?pageld=3291673) 

■ „Heimspeki - framtíðarvon skólakerfisins“; grein í Morgunblaðinu 1992 (http://timarit.is/view_pa 
ge_init.jsp?pageld=1774474) 

Á Vísindavefnum: 


Vfsindavefurinn: „Hvernig skilgreinir maður heimspeki? Hvað er heimspeki? (http://visindav 
ef u r. hi. is/svar. asp?id=984)“ 

Vísindavefurinn: „Gengur heimspeki út á það eitt að flækja hlutina svo mikið fyrir manni að 
maður kaffærist í eigin svörum?? (http://visindavefur.hi. is/svar.asp?id=440)“ 
Vísindavefurinn: „Hvað er frumspeki? (http://visindavefur.hi. is/svar.asp?id=5346)“ 
Vísindavefurinn: „Hvað er vísindaheimspeki? (http://visindavefur.hi. is/svar.asp?id=5625)“ 

Vísindavefurinn: „Hvað er siðferði? Og hvað er siðfræði (http://visindavefur.hi. is/svar.asp?id 
=5247)“ 

Vísindavefurinn: „Hvenær varð grísk heimspeki til? (http://visindavefur.hi. is/svar.asp?id=52 
12 )“ 

Vísindavefurinn: „Hver er saga grískrar heimspeki? (http://visindavefur.hi. is/svar.asp?id=52 
08)“ 

Vísindavefurinn: „Hvað er tilvistarstefna? (http://visindavefur.hi. is/svar.asp?id=5179)“ 


erlendir 


EpistemeLinks.com : philosophy resources on the internet (http://epistemelinks.com/) 


Sótt frá „https://is.wikipedia.Org/w/index. php?title=Heimspeki&oldid=1676568“ 


Þessari síðu var síðast breytt 15. júní 2020, klukkan 12:10. 

Textinn er gefinn út samkvæmt Creative Commons Tilvísun-DeilaEins leyfi. Sjá nánar í notkunarskilmálum.