Skip to main content

Full text of "Oeuvres de Descartes"

See other formats


OEUVRES 


DE 


DESCARTES 


MEDITATIONES 


DE 


PRIMA  PHILOSOPHIA 

VII 


M.  Darboux,  de  l'Académie  des  Sciences,  doyen  honoraire  de 
la  Faculté  des  Sciences  de  l'Université  de  Paris,  et  M.  Boutroux, 
de  l'Académie  des  Sciences  Morales  et  Politiques,  professeur 
d'histoire  de  la  philosophie  moderne  à  la  Sorbonne.  directeur  de 
l'Institut  Thiers,  ont  suivi  l'impression  de  cette  publication  en 
qualité  de  commissaires  responsables. 


OEUVRES 


DE 


^  DESCARTES 

PUBLIÉES 

PAR 

Charles  ADAM  &  Paul  TANNERY 

sous   LES   AUSPICES 

DU   MINISTÈRE   DE   L'INSTRUCTION   PUBLIQUE 


MEDITATIONES 


DE 


PRIMA  PHILOSOPHIA 

vil 


PARIS 
LÉOPOLD    cerf,    IMPRIMEUR-ÉDITEUR 

12,     RUE    SAINTE-ANNE,     12 
1904 


AVERTISSEMENT 


Retmti  |  Des-Cartes  |  Meditationes  |  dé  Prima  |  Philoso- 
PHiA,  I  in  qua  Dei  existentia  \  et  Animœ  immortalilas  \  de- 
monstratur  :  tel  est  le  titre  complet  de  la  première  édition  de 
l'ouvrage  que  nous  appellerons  tout  simplement,  en  français, 
les  Méditations  de  Descartes,  Cette  première  édition  fut  pu- 
bliée à  Paris,  chez  Michel  Soly,  en  1641  (achevé  d'imprimer, 
le  28  août  1641),  cinn  Privilégia  et  Approbatione  Doctonan. 
Le  privilège  se  trouve,  en  effet,  à  la  fin  du  volume,  ou  plutôt 
un  Extraict  du  Privilège  du  Roy,  que  nous  avons  reproduit  au 
présent  volume,  p.  448.  Mais  l'approbation  annoncée  manque; 
nous  savons,  par  la  Correspondance  de  Descartes,  et  nous 
verrons,  dans  la  Vie  du  philosophe,  au  chapitre  de  l'historique 
de  cette  publication,  toutes  les  tentatives  faites  pour  l'obtenir, 
mais  en  vain.  Il  reste,  à  ce  sujet,  l'Epître  au  Doyen  ainsi 
qu'aux  Docteurs  de  la  Sorbonne  :  Sapienlissimis  Clarissimisque 
Viris  Sacrœ  Facultatis  Theologiœ  Parisiensis  Decano  et  Doc- 
toribus,  Renaius  Des-Cartes  S.  D.,  imprimée  en  tête  de  l'édi- 
tion. Viennent  ensuite  trois  pièces  préliminaires  :  une  Préface, 
Prœfatio  ad  Lcctorem,  un.  Index,  et  un  plan  ou  vue  d'ensemble, 
Synopsis,  laquelle  seule  est  paginée,  p.  1-7.  Puis,  successive- 
ment, les  six  Méditations,  qui  forment  le  corps  de  l'ouvrage, 
bien  que  matériellement  elles  n'en  occupent  que  la  cinquième 
partie  environ,  p.  7-1 16.  Les  Objections  suivent,  avec  les  Ré- 
ponses du  philosophe  :  premières  Objections,  d'un  Théologien, 
p.  117-131,  et  Réponses,  p.  i32-i6o;  secondes  Objections, 
de  Théologiens  et  de  Philosophes,  p.  161-172,  et  Réponses, 
suivies  d'un  Abrégé  à  la  façon  des  Géomètres,  p.  172-282; 
Œuvres.  II.  a 


VI  Avertissement. 

troisièmes  Objections,  d'un  Philosophe,  avec  Réponses  inter- 
calées, p.  233-271,  quatrièmes  Objections,  d'un  Théologien 
très  subtil,  .subtilissimi  Theologi,  p.  272-304,  et  Réponses, 
p.  3o5-354;  cinquièmes  Objections,  de  Pierre  Gassend,  le  seul 
qui  soit  nommé,  p.  355-4g2,  et  Réponses,  p.  493-55 1  ;  sixièmes 
ou  dernières  Objections,  p.  552-566,  et  Réponses,  p.  566-6o2. 
Total,  602  pages  (plus  20  pages  préliminaires,  non  numé- 
rotées); format  in-8. 

Renati  \  Des-Cartes  (  Meditationes  |  de  Prima  |  Philoso- 
PHiA,  I  In  quibus  Dei  existentia,  et  animœ  \  humanœ  a  corpore 
distinctio,  \  demonstrantur .  \  His  adjunctœ  sunt  varice  objec- 
tiones  docto\riim  lirorum  in  istas  de  Deo  et  anima  \  demonstra- 
tiones;  \  cum  Responsionibus  Authoris.  \  Secunda  editio  septi- 
mis  objectionibus  antehac  \  non  visis  aucta  :  tel  est  le  titre 
complet  de  la  seconde  édition,  publiée  à  Amsterdam,  chez 
Louis  Elzevier,  en  1642.  Format,  petit  in-12.  Marque  :  la 
Minerve;  c'est  même  un  des  premiers  ouvrages  où  figure  cette 
marque,  avec  la  devise  Ne  extra  oleas.  Le  titre,  on  le  voit,  est 
un  peu  changé  :  in  quibus,  au  lieu  de  in  qua ;  et  surtout,  au 
lieu  de  animée  immortalitas,  cette  variante  significative  :  ani- 
mœ humanœ  a  corpore  distinctio.  Point  d'approbation  non  plus 
d'ailleurs,  et  plus  de  privilège.  Mais  on  retrouve,  d'abord,  le 
même  contenu  que  dans  la  première  édition,  et  dans  le  même 
ordre,  sauf  toutefois  Y  Index,  qui  a  disparu  (nous  l'avons  donné 
en  note,  p.  lo-ii).  Voici  ce  contenu  :  Epistola,  Prœfatio, 
Synopsis,  celle-ci  p.  1-6  ;  les  six  Méditations,  p.  7-95  ;  pre- 
mières Objections  et  Réponses,  p.  96-131  ;  secondes,  p.  i32- 
191-,  troisièmes,  p.  192-224;  quatrièmes,  p.  225-296;  cin- 
quièmes, p.  297-454;  et  sixièmes,  p.  455-496.  Mais  en  outre, 
ainsi  que  l'annonce  le  titre  de  tout  l'ouvrage,  les  sixièmes 
Objections  ne  sont  plus  les  dernières,  ultimœ,  comme  en 
1641  ;  dans  l'édition  de  1642,  elles  sont  suivies  des  septièmes 
Objections  avec  les  Notes  de  l'A  utcur.  Et  cette  importante  ad- 
dition forme  comme  un  nouveau  volume,  à  la  suite  du  premier, 
avec  un  frontispice  particulier  :  Objectioncs  scptimœ  j  In  \  Medi- 


Avertissement.  vu 

tatîones  \  déprima  Philosophia  cum  \  uotis  Authoris.  \  [Amste- 
lodami,  \  Apud Ludovicum  Elievirium,  1642.  \  Cum  Authoris 
consensu),  et  avec  une  pagination  à  part,  p.  i-i38,  le  fron- 
tispice et  le  revers  comptant  d'ailleurs  comme  pages  i  et  2. 
Les  caractères  restent  d'abord  les  mêmes  que  pour  toutes  les 
Objections  et  Réponses  et  les  Méditations  qui  précèdent.  Mais 
la  seconde  édition  fait  suivre  ces  septièmes  Objections,  où  les 
Notes  de  Descartes  sont  intercalées,  d'une  pièce  fort  impor- 
tante encore,  la  Lettre  de  Descartes  au  P,  Dinet,  intitulée  : 
Admodum  Reverendo  Patri  \  Patbi  Dinet  |  Societatis  Jesu 
1  Prœposito  provinciali  per  \  Fraticiam,  \  Renatus  Des  Cartes 
S.  D.  Cette  Lettre  est  imprimée  en  caractères  plus  forts,  et 
va  de  la  page  KÎg  à  212;  elle  continue  donc  la  pagination 
des  septièmes  Objections,  et  forme  avec  elles  un  tout.  C'est 
qu'en  effet,  pour  une  partie  au  moins,  elle  les  complète  :  les 
septièmes  Objections  sont  du  P.  Bourdin,  jésuite,  qui  avait 
pour  supérieur  le  P.  Dinet,  et  Descartes  fait  à  ce  dernier  un 
récit  de  ses  démêlés  avec  Bourdin,  comme  aussi,  par  la  môme 
occasion,  avec  un  ministre  d'Utrecht,  Gisbert  Voët.  Cependant 
ce  nouveau  volume,  bien  que  pouvant  se  détacher  du  premier, 
fait  véritablement  corps  avec  lui,  puisque  le  faux-titre  de 
celui-ci  en  fait  expressément  mention  :  Secuiida  editio... 
septimis  objectionibus. . .  aucta. 

Telles  sont  les  deux  sources  auxquelles  nous  puiserons  pour 
une  nouvelle  édition  latine  des  Méditations.  Celles-ci  furent 
cependant  réimprimées  encore  une  fois  du  vivant  de  Descartes, 
mais  sans  les  Objections  et  Réponses  qui  les  accompagnent, 
sans  l'Epître  ni  la  Préface,  avec  la  Synopsis  cependant,  et 
Descartes  n'eut  aucune  part  à  cette  réimpression.  Ce  fut  en 
1644,  à  Amsterdam,  apud  lohannem  Blaer  :  un  ami  de  Gas- 
send,  Samuel  Sorbière,  établi  pour  lors  en  Hollande,  y  publia 
les  Objections  de  celui-ci,  c'est-à-dire  les  cinquièmes,  avec  les 
Réponses  de  Descartes,  et  de  longues  Répliques  ou  Instances 
de  Gassend  encore,  le  tout  sous  ce  titre  :  Pétri  Gassendi  |  Dis- 
QuisiTio  I  Metaphysica.  (  Seu  I  Dubitationes  \  et  Instantiœ  : 


viii  Avertissement. 

\adpersus  \  Renati  Cartesii  \  Aletaphysicam  et  Rcsponsa.  L'ou- 
vrage in-4'' ne  compte  pas  moins  de  3 19  pages  (plus  14  pages 
non  numérotées).  A  la  fin  du  volume,  pour  la  commodité  du 
lecteur,  Sorbière  a  ajouté  le  texte  des  six  Méditations,  avec 
une  pagination  nouvelle,  de  48  pages  (le  faux-titre  comptant 
pour  I  et  2)  :  Renati  Des-Cartes  |  Meditationes  |  De  Prima 
I  Philosophia,  I  In  quitus  Dei  existentia,  et  Animœ  humanœ 
a  cor\pore  distinctio,  demonstrantur.  {Anistelodami,  \  Apud 
lohannem  Blaev,  \  CID  ID  C  XLIV.)  Cette  addition  n'offre 
d'ailleurs  pour  le  texte  aucun  intérêt. 

Les  autres  éditions  des  Méditations  en  latin  ne  parurent 
qu'après  la  mort  de  Descartes.  Les  Elzevier  d'Amsterdam  en 
donnèrent  jusqu'à  cinq,  sans  compter  celle  de  1642;  celle-ci 
était  un  petit  in- 12,  les  cinq  autres  furent  dans  le  format  in-4°. 
La  première  édition  elzevirienne  in-4°  est  de  i65o;  les  quatre 
suivantes  sont  de  1654,  i663,  1670  et  1678.  Le  titre  est  le 
même,  si  ce  n'est  que  ces  quatre  dernières  portent  la  mention 
editio  ultima,  au  lieu  de  tertia  en  i65o.  En  outre  les  deux  pre- 
mières (i65o  et  1654)  portent  le  nom  de  Louis  Elzevier,  la 
troisième  (i663)  ceux  de  Louis  et  Daniel,  et  les  deux  dernières 
(1670  et  1678)  celui  de  Daniel  seulement.  Voici  le  titre  com- 
mun à  toutes  :  Renati  Des  Cartes  ]  Meditationes  |  de  prima 
I  PHILOSOPHIA.  In  quitus  Deiexistentia,  et  animœ  humanœ  a  \  cor- 
pore  distinctio,  demonstrantur.  \His  adjunctœ  suntvariœ  objec- 
tiones  doctorum  virorum  in  istas\de  Deo  et  anima  demonstra- 
tiones.  Cum  Responsionibus  Authoris.  |  Tertia  editio  (ou  Editio 
ultima)  prioribus  auctior  et  emendatior.  (Marque  :  la  Minerve.) 
Même  pagination  également  dans  ccb  cinq  éditions  in-4,  à 
savoir  :  6  feuillets  liminaires,  —  igi  pages  pour  l'a  i"  partie,  — 
164  pages  pour  V Appendix  (daté  1649  dans  l'édition  de  i65o), 
88  pages  pour  l'Epistola  ad  Voetium.  Ces  88  pages  constituent 
une  addition,  fort  importante  de  l'édition  nouvelle.  Elle  fait 
suite  naturellement  à  la  Lettre  au  P.  Dinct,  qui  terminait  l'é- 
dition de  1642  ;  et  surtout  elle  complète  un  volume  qui,  sans 
cela,  aurait  peut-être    paru    un    peu   maigre,  avec   191 4-164 


Avertissement.  ix 

ou  355   pages  seulement,  tandis  qu'il  en    compte    355  +  88 
ou  443.   D'ailleurs  Louis    Elzevier  avait  lui-même   imprimé 
déjà  cette  lettre  à  Voet  séparément,  en  1643.  —  En  outre,  la 
première    partie    donne,    après    les    sixièmes   Objections    et 
Réponses,  une  pièce  que  Louis  Elzevier  avait  aussi  publiée 
à  part,  en  1648  :  Renati  Des  Cartes,  Notœ  in  programma 
quoddam,    sut  finem    amii    164J,    in   Belgio   editum,  etc., 
p.  1 69-191.  Par  contre,  les  cinquièmes  Objections  de  Gassend 
ne    figurent    pas  à  leur  place,  entre  les   quatrièmes  et  les 
sixièmes.  A  cet  endroit,  Elzevier  donne  la  traduction  latine  de 
deux  pièces  insérées  en  1647  dans  le  volume  des  Méditations 
en  français  :  à  savoir,  un  Avertissement  de  Descartes,  au  sujet 
des  Objections  de  Gassend,  et  une  Lettre  à  Cierselier  en  ré- 
ponse à  quelques-unes  des  Instances  publiées  dans  la  Disqui- 
sitio  Meiaphysica  en  1644.  La  première  de  ces  deux  pièces 
offre,  dans  l'édition  de  i65o,  une  particularité  fort  intéressante  : 
tandis  que,  pour  tout  le  reste,  elle  ne  fait  que  traduire  exacte- 
ment l'original,  un  passage  cependant  se  trouve  tout  changé. 
A  propos  des  Objections  de  Gassend,  Descartes  avait  dit  en 
français  :  «  Lors  que  i'ay  fccu  que  Monfieur  C.  L.R.  prenoit  la 
veine  de  traduire  les  autres  objeûions,  ie  iay  prié  d'obmettre 
celles-cy.  »  (Vol.  des  Méditations  en  français,  dans  la  présente 
édition,  p.  109,  1.  8-1 1 .)  Voici  la  phrase  latine  correspondante  : 
«  Cùm  audivi  Ltidovicum  Elievirium,    indusirium  typogra- 
phum,  Meditationes  meas  unà  cum  aliis  Objectionibus prœlo  sua 
iterum  subjiccre  decrevisse,  rogavi  ipsum  ut  Quintas  objec- 
tiones  omitteret.  »  (Edition  d'Amsterdam,  Louis  Elzevier,  i65o, 
p.  141.)  Descartes  aurait  donc   fait  lui-même  des  recomman- 
dations expresses  à  Louis  Elzevier,  pour  que  l'édition  de  i65o 
(commencée  d'ailleurs  en  1649,  comme  en  fait  foi  la  date  de 
VAppendix),  c'est-à-dire   la    seconde    qui  sortit  des  presses 
d'Amsterdam,  différât  de  celle  de   1642,  qui  était  la  première 
imprimée    en    Hollande.    Toutefois   Elzevier  ne   voulut   pas 
exclure  tout  à  fait  du  volume,  les  cinquièmes  Objections  et 
Réponses  :  il  se  contenta  de  les  reléguer,  avec  les  septièmes 
Œuvres.  II.  b 


X  Avertissement. 

(du  P.  Bourdin),  dans  un  Appeiidix,  ainsi  composé  :  p.  2,  Typo- 
graphus  Lectori ;  p.  3,  Objectiones  quintœ  :  Eximio  viro 
Eenalo  Cartesio  P.  Gassendus  Gassendits  S.  ;  p.  55,  Responsio 
Authoris  ad  quintas  Objectiones  ;  p,  78,  Objectiones  septimœ 
cum  notis  Authoris,  sive  Dissertatio  de  prima  philosophia ; 
p.  143,  Admodum  Reverendo  Patri  Dinet,  etc.  Au  reste,  voici, 
à  ce  sujet,  la  déclaration  de  l'éditeur  lui-même,  en  tête  de  cet 
Appendix,  sous  le  titre  Typographus  Lectori  : 

«  Etiamsi  Auctor  Meditationum  de  Prima  Philosophia  no- 
luerit  ut  Objectiones  quintœ  amplius  in  suo  libro  cum  cœteris 
léger enlur,  ut  ex  posita  loco  illarum  Admonitione  liquere 
potest  ;  quia  tamen  a  magni  nominis  Philosopha  sunt  profectœ, 
rem  curiosis  ingeniis  non  ingratam  me  facturiim  existimavi,  si 
nias  hoc  loco,  quann'is  alieno,  unà  cum  Responsionibus  repo- 
nerem.  Quœ  ratio  cùm  pro  septimis  etiam  Objectionibus  et 
Responsionibus  militet,  eas  quoque  Quintis  subjunxi,  simulque 
Epistolas  ad  lesuitam  Dinet  &  ad  Gisbertum  Voetium  Vltra- 
jectinum  Theologum.  Et  ne  qua  in  re  illorum  votis  desim, 
eadem  opéra  Me  significabo,  Primarum  objectionum  auctorem 
esse  doctum  quendam  Fœderati  Belgii  Theologum,  Secundas 
Lutetiœ  a  Marino  Mersenno  ex  diversorinn  Philosophorum  et 
Theologorum  ore  exceptas  fuisse,  Tertias  esse  Thomœ  Hobbii 
celebris  Philosophi  Angli,  Quartas  Antonii  Arnaldi  Doctoris 
Theologiœ  Sorbonici,  Quintas  nomen  auctoris  sut  Pétri  Gas- 
sendi prœf  erre,  Sextas  rursus  ab  eodem  Mersenno  ex  aliorum 
ore  fuisse  exceptas.  Sept  i  mas  denique  apparere  ex  Epis  toi  a  ad 
Pat  rem  Dinet  esse  lesuitœ  cujusdam. 

Vinrent  ensuite  les  éditions  de  Blaev,  à  Amsterdam,  en 
i685,  1698,  etc.,  aussi  dans  le  format  in-4.  C'est  la  repro- 
duction des  éditions  elzeviriennes.  Même  omission  des  cin- 
quièmes Objections  de  Gassend,  entre  les  quatrièmes  et  les 
sixièmes  ;  on  trouve,  à  la  place,  la  traduction  latine  des  deux 
mêmes  pièces  :  Avertissement  de  Descartes,  dans  l'édition 
française  de  1647,  et  Lettre  à  Clerselier.  Même  addition 
des  Notœ  in  programma  quoddam,  etc.,  après  les  sixièmes 


Avertissement.  xi 

Objections.  Même  Appendix  composé  de  la  même  manière  : 
cinquièmes  Objections  de  Gassend  et  Réponses  de  Descartes, 
les  septièmes  (du  P.  Bourdin)  et  les  Notes  intercalées  de 
Descartes,  Lettre  de  celui-ci  au  P.  Dinet.  Enfin,  pour  ter- 
miner, la  Lettre  à  Voet. 

De  quelle  façon  maintenant  convient-il  d'utiliser  les  éditions 
anciennes,  soit  pour  le  contenu  du  présent  volume,  soit  pour 
rétablissement  du  texte  ? 

Pour  le  contenu,  la  seconde  édition,  celle  de  1642,  doit  évi- 
demment faire  loi.  La  première  édition,  en  eflfet,  est  incom- 
plète :  il  y  manque  les  septièmes  Objections,  qui  n'avaient  pas 
été  envoyées  à  temps  pour  y  figurer,  et  qui  d'ailleurs  ont  été 
faites,  non  pas,  comme  les  autres,  sur  une  copie  manuscrite 
adressée  avant  toute  impression  par  Mersenne  aux  théologiens 
ou  philosophes  dont   il  provoquait  les  critiques,  mais   sur  le 
volume  imprimé  dès  le  28  août   1641,  et  que   le  P.  Bourdin, 
auteur  des  septièmes  Objections,  étudia  de  lui-même  à  seule  fin 
de  le  critiquer.  Descartes  ayant  joint,  en  outre,  à  ces  septièmes 
Objections,  accrues  de  ses  propres  Notes,  la  Lettre  qu'il  écrivit 
ensuite  au  P.  Dinet,  nous  ne  les  séparerons  pas  non  plus  dans 
le  présent  volume.  Mais  nous  n'y  ajouterons  pas  cependant, 
comme  l'ont  fait  les  Elzevier,  de  i65o  à  1678,  et  ensuite  Blaev, 
la  Lettre  à  Voet.  Cette  addition,  en  effet,  de  la  part  des  impri- 
meurs de  Hollande,  semble  n'avoir  eu  d'autre  cause  que  le 
besoin  de  grossir  un  volume  qui,  sous  le  nouveau  format  in-4, 
aurait  été  un  peu  mince.  Or  notre  présent  volume  des  Médita' 
lions  en  latin  se  trouve  assez  gros  sans  cela.  D'ailleurs,  si  une 
bonne  moitié  de  la  Lettre  au   P.   Dinet  relate,   en  effet,   les 
démêlés  de  Descartes  à  Utrecht  avec  Voet,  ce  qui  explique  que 
la  Lettre  à  Voet  vienne  naturellement  à  la  suite,  il  faudrait  donc 
aussi,  pour  avoir  un  tout  complet,  imprimer  encore  la  Lettre 
apologétique  au  Magistrat  d' Utrecht,  toujours  sur  le  même 
sujet,  et  en  outre,  comme  l'ont  fait  les  éditions  hollandaises 
à  partir  de  i65o,  les  Nutce  in  programma  etc.,  dernière  pièce 


XII  Avertissement. 

du  dossier  des  relations  de  Descartes  avec  son  ancien  disciple 
et  ami  d'Utcecht,  le  professeur  Henry  de  Roy.  Ne  vaut-il  pas 
mieux,  puisqu'aussi  bien  la  place  nous  ferait  défaut,  réserver 
ces  trois  pièces  :  Lettre  à  Voet,  Lettre  apologétique  au  Ma- 
gistrat d'Utrecht,  et  Nota'  in  programma  etc.,  qui  complé- 
teront fort  bien  notre  autre  volume,  un  peu  mince  sans  cela, 
des  Principia  Philosophiœ  en  latin  ? 

D'autre  part,  nous  n'imiterons  pas  les  éditeurs  de  Hollande, 
qui  ont  ôté  de  leur  place  chronologique  les  cinquièmes  Objec- 
tions et  Réponses,  pour  en  faire  un  simple  Appendix  avec  les 
septièmes,  etc.  Ils  ont  bien  pu  s'autoriser  pour  cela  de  V Aver- 
tissement de  Descartes,  dans  l'édition  française  des  Médita- 
tions en  1647,  et  même  d'instructions  précises  que  le  philo- 
sophe paraît  avoir  données  à  Louis  Elzevier  en  1649.  Tou- 
tefois Descartes  ne  parle,  en  1647,  1"^  ^^  '^  traduction  de 
ces  cinquièmes  Objections,  et  il  engage  Clerselier  à  ne  pas 
l'entreprendre  ;  mais  lorsqu'elles  eurent  été  traduites  quand 
même,  il  ne  s'opposa  pas  à  ce  qu'elles  fussent  imprimées  à  la 
fin  du  volume.  Plus  tard,  également,  en  1649,  malgré  ses 
instructions  à  Louis  Elzevier,  il  laissa  réimprimer  le  texte,  au 
moins  en  Appendix.  D'ailleurs  lui-même  avait  déjà  permis,  et 
sans  doute  pris  soin,  qu'on  imprimât  ce  texte  des  cinquièmes 
Objections,  avec  ses  propres  Réponses  en  latin,  entre  les  qua- 
trièmes et  les  sixièmes,  dans  la  seconde  édition  faite  auprès  de 
lui,  à  Amsterdam,  par  Louis  Elzevier  en  1642.  Nous  serons 
donc  plus  fidèles,  ce  semble,  à  sa  pensée  première,  en  les 
maintenant,  comme  lui,  à  leur  place  dans  l'ensemble  de 
l'œuvre,  qu'en  écoutant  avec  trop  de  complaisance  un  mot  qui 
lui  sera  peut-être  échappé  plus  tard  dans  un  moment  d'hu- 
meur, et  qu'après  l'avoir  dit,  il  n'aura  pas  voulu  retirer,  sauf 
à  fermer  à  demi  les  yeux  sur  ce  que  feraient  ses  éditeurs.  Et  il 
était  si  loin  de  rester  lui-même  indifférent  aux  Objections  de 
Gassend,  que  non  seulement  il  permit,  en  fin  de  compte,  qu'on 
imprimât,  bien  qu'à  la  suite  des  autres,  et  la  traduction  fran- 
çaise en   1647  et  le  texte  latin  en  1649-1650,  mais  il  voulut 


Avertissement.  xiii 

lire  en  outre  le  gros  livre  d'Instances  ou  Disquisitio  Meta- 
physica,  et  il  y  répondit  au  moins  sur  quelques  points. 
A  ce  propos,  nous  avons  cru  devoir  reproduire  in  extenso 
(p.  394-409  du  présent  volume)  la  table  des  matières  de 
cette  Disquisitio,  laquelle  table  a  le  double  avantage  de  donner 
à  la  fois  le  sommaire  détaillé  des  Instances  de  Gassend  et,  ce 
qui  manquait  dans  les  éditions  de  1641  et  de  1642,  les  som- 
maires, point  par  point,  des  Objections  de  Gassend  et  des 
Réponses  de  Descartes,  bien  que,  fort  probablement,  ces  der- 
niers sommaires  soient  l'œuvre  de  l'éditeur  de  la  Disquisitio, 
Samuel  Sorbière. 

Enfin  il  est  à  peine  besoin  de  dire  que,  à  tous  les  endroits 
où  la  chose  est  nécessaire,  le  lecteur  sera  averti  des  différences 
entre  l'édition  de  1642  et  celle  de  1641,  et  dont  la  plus  notable 
est  un  assez  long  passage  qui  termine  les  Réponses  de  Des- 
cartes aux  quatrièmes  Objections  d'Antoine  Arnauld  :  ce  pas- 
sage très  important  sur  l'Eucharistie,  envoyé  d'abord  en  1640 
à  Mersenne,   n'avait  point  paru  dans  la  première  édition,  en 

1641,  sans  doute  afin  d'obtenir  plus  aisément  l'approbation  de 
la  Sorbonne;  il  fut  rétabli  haturellement  dans  l'édition  de  1642 
(voir  ci-après,  p.  252, 1.  22,  à  p.  256, 1.  8). 

Pour  le  texte,  on  doit  suivre  aussi  cette  seconde  édition  de 

1642.  Celle  de  1641,  en  effet,  fut  imprimée  à  Paris,  loin  de 
Descartes,  qui  était  en  Hollande,  et  à  qui  on  n'envoya  point  les 
épreuves.  Mersenne,  qui  eut  le  soin  de  l'impression,  se  con- 
tenta de  demander  de  temps  en  temps  au  philosophe  quelques 
corrections  ou  modifications,  quelquefois  pour  le  sens,  le  plus 
souvent  pour  la  langue.  C'est  tout  ce  que  nous  apprend  du  moins 
la  correspondance  de  Descartes,  et  les  renseignements  qu'elle 
donne  à  ce  sujet  sont  rappelés  avec  soin,  dans  le  présent  volume, 
par  des  notes  au  bas  des  pages.  D'ailleurs,  nous  avons  une 
déclaration  qui,  à  elle  seule,  suffirait  pour  établir  l'infériorité  du 
texte  de  la  première  édition  comparée  à  la  seconde.  A  la  fin  de 
l'édition  de  1641,  page  des  errata,  on  trouve  ceci  :  «  Quoniam 


XIV  Avertissement 

hœc  abfente  Authore,  alqite  ab  exemplari,  non  ab  eius  manuf- 
cripto,  typis  mandata  siait,  nulla  diligentia  potuit  impedire, 
qiiin  aliqui  errores  irrepferint,  quorum  prœcipui  Jic  corri- 
gentur.  » 

Ce  n'est  pas  que  l'on  soit  sûr  cependant  que  Descartes  ait 
revu  lui-même  les  épreuves  de  la  seconde  édition.  Mais  la  chose 
est  vraisemblable,  l'impression  se  faisant  à  Amsterdam,  qui 
n'est  pas  tellement  éloigné  (huit  lieues  environ)  d'Endegeesî, 
où  habitait  Descartes  toute  cette  année  1642.  Nous  pouvons 
donc  suivre  ce  texte  avec  pleine  confiance,  sans  manquer  d'ail- 
leurs de  signaler  soigneusement  toutes  les  variantes  de  la  pre- 
mière édition.  D'autres  variantes  encore,  et  parfois  même  des 
corrections  heureuses,  nous  ont  été  fournies,  pour  le  texte  des 
cinquièmes  Objections  (celles  dé  Gassend,  par  la  Disquisitio 
Mctaphysica  de  1644  ;  nous  avons  signalé  chacune  au  passage. 

L'oithographe  non  plus  n'est  pas  la  même  dans  les  deux 
éditions  de  1641  et  de  1642.  Nous  adopterons  aussi  celle  de 
Hollande  en  1642.  Elle  présente  cependant  plusieurs  innova- 
tions :  distinction  de  Vi  et  du  j  (sauf  cependant  pour  les  ma- 
juscules en  tête  des  mots, où  l'on  trouve  presque  toujours  I,  et 
le  cas  particulier,  ajo,  ajebant)  ;  distinction  de  ;/  et  de  v,  aussi 
bien  comme  lettres  initiales  que  dans  le  corps  des  mots,  etc. 
L'édition  de  164 1,  au  contraire,  faite  à  Paris,  est  plus  ar- 
chaïque :  elle  ne  distingue  point  le  j  de  1'/  (exemple  .•  eim, 
coniicere,  etc.)  ;  elle  imprime  uniformément  v  pour  u  ou  v  en 
tête  des  mots  [vt,  vnus,  etc.),  et  11  pour  v  ou  11  dans  le  corps  des 
mots  [diuersus,  piuunt,  etc.).  A  cet  égard,  elle  se  rapproche 
certainement  plus  de  l'orthographe  de  Descartes,  et  peut-être 
convenait-il  de  l'adopter.  Toutefois,  comme  le  te.xte  imprime  à 
Paris  l'a  été,  non  sur  le  manuscrit  du  philosophe,  mais  sur  une 
copie  [ab  cxemplari,  non  ab  dus  manufcriplo),  et  comme, 
d'autre  part.  Descartes  a  laissé  passer  dans  l'édition  de  1G42 
l'orthographe  des  Elzevier,  et  par  conséquent  ne  l'a  pas 
désapprouvée,  nous  pourrons  donc  la  suivre  sans  scrupule, 
comme  plus  conforme  aussi  d'ailleurs  à  nos  habitudes  mo- 


Avertissement.  xv 

dernes.  —  Notons  une  particularité  intéressante  des  cin- 
quièmes Objections,  et  qui  paraît  propre  à  Gassend  ;  car  on 
la  retrouve,  non  seulement  dans  le  texte  de  ces  Objections, 
imprimé  en  1641  et  en  1642,  mais  dans  la  Disquisitio  Meta- 
physica  de  1644,  et  en  général  dans  toutes  les  œuvres  de  ce 
philosophe  (Gassendi  Opéra,  édition  de  i658).  Presque  tou- 
jours, e/ est  mis  pour  e  dans  les  mots  omneis,  plureis,  etc.,  et 
même  aussi  pour  /  dans  heic,  heinc,  etc.  Nous  reproduirons 
cette  particularité. 

Une  difficulté  nous  a  quelque  temps  arrêtés.  Le  texte  latin 
des  Méditations  est  imprimé,  soit  en  1641,  soit  en  1642,  tout 
d'une  venue,  presque  sans  mettre  à  la  ligne,  ce  qui  en  rend  la 
lecture  assez  fatigante.  Sans  doute  on  a  l'impression  en  quelque 
sorte  matérielle  d'un  raisonnement  qui  se  tient  d'un  bout  à 
l'autre,  et  qui  forme  un  tout  compact  et  comme  un  bloc.  Tou- 
tefois le  raisonnement  de  Descartes  a  bien  aussi  quelque  sou- 
plesse et  comme  des  articulations  :  il  ressemble  à  un  organisme 
qui  se  développe,  ou  bien  à  un  corps  de  troupe  en  marche, 
avec  ses  compagnies  et  ses  escouades  qui  se  succèdent  à  des  in- 
tervalles réguliers.  C'est  pourquoi  les  anciens  éditeurs,  au  moins 
pour  la  traduction  française,  n'ont  pas  craint  de  mettre  à  la 
ligne  aussi  souvent  que  la  chose  leur  a  paru  possible.  Nous  avons 
fait  de  même,  avec  d'autant  moins  de  scrupule  qu'une  étude 
attentive  du  texte  de  Descartes  fournit,  ce  semble,  quelques 
indications  à  ce  sujet,  et  qu'en  découpant  par  tranches,  autant 
que  possible  en  habile  cuisinier,  comme  disait  Platon,  la  pensée 
du  philosophe,  nous  n'avons  point  cru  trahir  ses  intentions, 
mais,  au  contraire,  les  respecter  et  les  suivre  plus  fidèlement. 

En  effet,  la  sixième  Méditation  et  déjà  même  la  cinquième 
ne  ressemblent  point  en  cela  aux  quatre  qui  précèdent,  comme 
si  les  éditeurs  s'étaient  lassés  eux-mêmes  de  ces  longues  phrases 
mises  bout  à  bout  interminablement,  sans  un  repos  au  moins 
pour  les  yeux,  ni  un  arrêt  pour  l'attention  du  lecteur.  Exacte- 
ment, les  deux  premières  éditions  commencent  à  diviser  le 


XVI  Avertissement. 

texte  des  alinéas,  p.  68  du  présent  volume,  1.  20.  Le  texte 
de  la  sixième  Méditation  est  mis  jusqu'à  dix-neuf  fois  à  la 
ligne  (2'  édition),  et  même  vingt-neuf  fois  (i"  édition),  ce  qui 
est  peut-être  excessif;  et  le  texte  de  la  cinquième,  quatre 
fois  déjà,  ce  qui  n'est  pas  assez.  N'est-ce  pas  là  un  exemple 
à  suivre  pour  imprimer  de  même  le  texte  des  Méditations  I, 
II,  III  et  IV,  bien  que,  ni  en  1642  ni  en  1641,  il  ne  soit  pas 
une  seule  fois  mis  à  la  ligne  ? 

Mais  Descartes  l'a-t-il  ainsi  voulu  ?  Ou  bien  n'est-ce  pas  la 
faute  de  ses  éditeurs,  qui  n'auraient  pas  compris  ses  indica- 
tions? Dans  les  autographes  que  nous  avons  de  lui,  il  ne  met 
pas  souvent  à  la  ligne,  il  est  vrai;  mais,  de  temps  en  temps, 
après  un  point,  la  phrase  suivante,  au  lieu  de  reprendre  immé- 
diatement, laisse  un  petit  intervalle  en  blanc,  très  distinct,  et 
qui,  remarquons-le,  ne  se  retrouve  pas  devant  toutes  les 
phiases,  mais  devant,  celles  qui  passent  à  un  autre  ordre 
d'idées.  Ce  petit  intervalle  en  blanc  correspond  donc  bien  à 
une  mise  à  la  ligne,  et  c'est  être  fidèle  à  Descartes,  ce  semble, 
que  de  l'interpréter  ainsi  typographiquement,  comme  nous 
avons  fait  à  maintes  reprises  dans  les  cinq  volumes  de  la  Corres- 
pondance. Au  contraire,  n'en  pas  tenir  compte,  et  passer  par- 
dessus ce  petit  intervalle  en  le  négligeant,  serait  établir  un  pont 
où  il  y  a  un  fossé,  et  rattacher  indûment  à  ce  qui  précède  un 
développement  nouveau  que  le  philosophe  a  voulu  manifeste- 
ment en  détacher.  Que  le  manuscrit  des  Méditations  ait  pré- 
senté cette  particularité,  on  n'en  peut  rien  savoir,  et  on  doit 
même  en  douter,  puisque  ce  n'était  pas  un  autographe  de  Des- 
cartes, mais  une  copie,  avons-nous  vu  plus  haut,  ab  exemplari, 
non  ab  dus  manuscriplo ;  à  moins  que  la  copie,  chose  impro- 
bable, n'ait  reproduit,  comme  au  décalque,  les  moindres  par- 
ticularités de  l'original.  Toutefois,  au  moins  dans  l'édition  de 
1642,  on  remarque  assez  souvent,  à  la  fin  des  phrases,  de 
petits  intervalles  en  blanc.  On  n'oserait  dire  que  c'est  par 
conformité  avec  le  manuscrit,  surtout  si  l'on  n'est  pas  sûr  que 
celui-ci  donnât  de  telles   indications.   Peut-être  ce   sont   de 


Avertissement.  xvii 

simples  négligences  du  typographe,  d'autant  plus  que  ces 
intervalles  correspondent  bien  quelquefois,  mais  non  pas  tou- 
jours, à  des  changements  d'idées.  Alors  le  doute  même  peut 
s'interpréter  en  notre  faveur,  et  nous  ne  voyons  pas  pourquoi 
nous  aurions  le  respect  superstitieux  d'une  disposition  typo- 
graphique, dont  on  ne  peut  même  pas  dire  que  les  éditeurs 
eux-mêmes  ont  gardé  Tobservance  (au  moins  dans  les  Médita- 
tions V  et  VI),  et  quon  n'a  d'ailleurs  point  de  raison  d'attri- 
buer à  Descartes,  mais  plutôt  le  contraire. 

On  pourra  cependant  objecter  que,  si  Descartes  avait  voulu 
qu'on  mît  davantage  à  la  ligne,  il  aurait  corrigé  en  ce  sens 
l'édition  de  1642,  imprimée  si  près  de  lui,  à  Amsterdam.  Mais 
d'abord  il  est  possible,  il  est  même  probable,  que  cette  édition 
ait  été  faite,  non  pas  sur  un  nouveau  manuscrit,  qu'on  n'aura 
pas  pris  la  peine  de  recopier  pour  cela,  mais  sur  l'édition  de 
i64r,  dont  on  aura  sacrifié  un  exemplaire:  on  en  aura  donc 
suivi  le  plus  souvent  les  divisions.  Ensuite,  il  n'est  pas  absolu- 
ment certain  que  Descartes  ait  revu  toutes  les  épreuves,  sur- 
tout à  ce  point  de  vue  :  on  n'attachait  pas,  au  xvii'  siècle,  la 
même  importance  que  nous  à  une  disposition  purement  typo- 
graphique, et  il  se  peut  fort  bien  que  le  philosophe,  tout 
entier  à  l'ordre  logique,  ait  négligé  de  rectifier  celle  qu'avait 
suivie  l'imprimeur,  pure  question  de  forme,  après  tout,  assez 
indifférente  à  qui  est  principalement  attentif  au  fond.  Aucune 
conséquence  donc,  aucune  obligation  à  tirer  de  là,  et  nous 
retrouvons  toujours  à  cet  égard  notre  pleine  et  entière  liberté. 

Nous  en  avons  usé  pour  le  mieux.  Nous  avons  donc  mis,  sans 
hésiter,  à  la  ligne,  chaque  fois  que  le  sens  a  paru,  non  seule- 
ment nous  y  autoriser,  mais  l'exiger.  Or  le  raisonnement  de 
Descartes  est  tellement  net,  que  bien  peu  de  chances  d'erreur 
en  cela  sont  laissées  à  une  interprétation  attentive:  c'est  pres- 
que à  coup  sûr  qu'on  peut  mettre  le  doigt  au  point  précis  où 
une  argumentation  finit,  où  commence  une  autre  argumenta- 
tion. Nous  avons  découpé  le  texte  de  chaque  Méditation  en 
autant  d'alinéas   que  nous    l'avons  jugé  nécessaire,  pour  la 

Œuvres.  II.  c 


XVIII  Avertissement. 

commodité  de  la  lecture  et  pour  l'intelligence  plus  aisée  du 
développement  métaphysique.  Aussi  bien  le  lecteur  pourra 
toujours  reconstituer  le  texte  tel  qu'il  a  été  imprimé  d'abord, 
dans  sa  continuité  trop  absolue  :  des  notes  indiquent  les 
endroits  où  notre  édition  met  sieule  à  la  ligne,  tandis  que  celle 
de  1641  ou  de  1642  n'y  met  pas.  Mais  nous  sommes  persuadés 
que  nous  n'avons  été  infidèles  à  la  lettre,  sur  ce  point,  et  encore 
en  apparence,  que  pour  rester  plus  fidèles  à  l'esprit  de  Des- 
cartes, et  peut-être  même  à  son  te.xte,  si  nous  l'avions  écrit 
de  sa  main,  et  avec  tout  ce  qu'il  a  pu  y  mettre  d'indications. 

C.  A. 

Nancy,  3i  juillet  1904. 


R  EN  ATI 

DES-CARTES, 

MEDITATIONES 

DePrtniA 

PHILOSOPHIA, 

In  quihui  Dei  exiflentia  ,  (^  aninut 

humante  à  corpore  dtjlin^io, 

demonjtrantuT. 

Hisadjurvax  funt  varii  objccf^iones  doflo- 

nim  virorum  in  irta  j  de  Dco  Si  aaioia 

dcmonflrationes  ; 

Cum  Rtj^onfieaihiu  ^uthor'i, 

ïccand»  tditig  fcptimis  objeftionibus  aûteluc 

non  viCiauâj. 


■Apud  Ludovkiim  Ehcvirium.  164t. 


R  E  N  A  T  I 

DES-CARTES. 

MEDITATIONES 

DE     P  R I MA 

PHILOSOPHIA 

IN  QVA  DEI  EXISTENTIA 

ET    ANIM^    IMMORTALITAS 
DEM0N5TRATVR. 


PARIS  IIS, 

ApudMiCHAELEM    SoLY.viâ  Iacot)eâ,fub 
figno  Pliocnicis. 

M.   DC   XLI 


RE N ATI   DES    CARTES 

MEDITATI  ON  ES 

Le  Primx 

PHILOSOPHIA. 

In  quibiis  Dei  cxiftentia ,  &  anim«  humanx  à 
corpore  diftindio ,  dcmonftrantur. 

Uù  Acijuncltsfnnt  varix  obje&ionts  do[loriim  virorum  in  ijî,î^ 
de  Deo  cr  <i»tmA  demonfirationes  -, 

CvM  Responsionibvs  Avthoris» 
lert'u  editic  prioribiu  aucim  &  ancnd4tior. 


"^ '  "irr  -•^ittria 


f^  y-l  S  J  E  L  O  D  A  M  Jy 

Apud  Ludovicum  Elzevirium. 

C  I  0    I  D  C   L, 


A    P    P    E    N    D    I    X, 

Continent 

OBIECTIONES 

QJC'  IN  TAS    &    SEPTIMAS 

In 

R  E  N  A  T  I    DE  S-C  A  R  T  E  S 

MEDITATIONES 

De  Prima  Philofophia, 

Cum  ejufdem  ad  iUm  Rejpovfwntbus  &  duabui  Ipijloîis , 

Vna  ad  Patrem  D  i  n  e  t  Societatis  Icfu  Prspofitum 
Provincialem  pcr  Franciam, 

Altcra  ad  cdeberrimum  Viram 
D.     GISBERTVM     VOETIVM. 


ASISTZLODAMI, 

Apud  Ludovicum  Elzcvirium, 


SAPIENTISSIMIS  CLARISSIMISQUE  VIRIS 

SACR.^   FACULTATIS  THEOLOGI/E  PARISIENSIS 
DECANO  &  DOCTORIBUS 


RENATUS    DES    CARTES    S.    D*'"'. 


Tarn  jufta  caufa  me  impellit  ad  hoc  Icriptum  vobis 
offerendum,  &  tam  juftam  etiam  vos  habituros  effe 
coiiiîdo  ad  ejus  detVcnfionem  fufcipicndam,  poilquam 
inllituti  mci  rationem  intclligctis,  ut  nullà  re  melius 
5  illud  lîîc  poflim  commendare,  quàm  fi  quid  in  eo  fe-  Ci 
quutus  fim  paucis  dicam'. 

Scmper  exiftimavi  duas  qiuTÛiones,  de  Dec  &.  de 

Anima,  preecipuas  elTe  ex  iis  quœ  Philofophioe  potius 

quàm  Thcologiœ  ope  funt  démon |ftranda;  :  nam  quam- 

lo    vis  nobis  fidelibus  animam  humanam  cum  corpore  non 

a.  Les  numéros  inscrits  en  haut  de  chaque  page  sont  ceux  de  la 
deuxième  édition  (Amsterdam,  1642);  les  traits  verticaux  de  séparation 
dans  le  teste,  sans  numéros  en  regard  dans  la  marge,  indiquent  les 
commencements  des  pages  de  cette  deuxième  édition.  Les  traits  avec 
numéros  en  regard  reproduisent  la  pagination  de  la  première  édition 
[Paris,  1641).  —  Les  numéros  de  cette  Epitre,  ainsi  que  de  la  Préface  qui 
suit,  sont  entre  parenthèses,  parce  que,  pour  ces  deux  pièces,  ni  la  pre- 
mière édition  ni  la  deuxième  ne  sont  paginées. 

b.  Cf.  t.  m,  p.  236,  lettre  CCXV.  Voir  aussi  ib..  p.  239,  1.  la; 
p.  387.  1.3. 

c.  Cette  Epitre  à  la  Sorbonne  est  imprimée  tout  d'une  venue  dans  la 
première  édition  et  dans  la  deuxième,  sans  division  en  paragraphes,  ni 
«  mise  à  la  ligne  ». 

ŒuviiEs.  II.  I 


2  Œuvres  de  Descartes  (2-4;- 

interire,  Deumque  exiflere,  fide  credere  fufficiat,  certc 
infîdelibus  nuUa  religio,  nec  fere  etiam  ulla  moralis 
virtus,  videtur  pofTe  perfuaderi,  nifi  prius  illis  ifladuo 
ratione  naturali  probentur  :  cùmque  faepe  in  hac  vitâ 
majora  vitiis  quàm  virtutibus  prœmia  proponantur,  5 
pauci  redum  utili  pra^ferrcnt,  fi  nec  Deum  timerent, 
nec  aliam  vitam  expcdarent.  Et  quamvis  omnino  ve- 
rum  fit,  Dei  exiftentiam  credendam  eflc,  quoniam  in 
facris  fcripturis  docetur,  &  vice  verfâ  credendas  fa- 

(3)  cras  fcripturas,  quoniam  haben  tur  a  Deo  ;  quia  nempe,  10 
cùm  fides  fit  donum  Dei,  ille  idem  qui  dat  gratiam  ad 
reliqua  credenda,  poteft  etiam  dare,  ut  ipfum  exiflere 
credamus  :  non  tamen  hoc  infidclibus  proponi  poteft, 
quia  circulum  elle  ju  dicarent.  Et  quidem  animadverti 
non  modo  vos  omnes  aliofque  Theologos  affirmare  i5 
Dei  exiftentiam  naturali  ratione  poffe  probari,  led  & 

ex  facrà  Scriptura  inferri,  ejus  cognitionem  multis, 
quoj  de  rébus  creatis  habentur,  efle  faciliorem,  atque 
omnino  effe  tam  facilem,  ut  qui  illam  non  habent  Tint 
culpandi.  Patet  enim  Sap.  1 5  c\  his  verbis  :  Nec  lus  20 
debcl  ignofci.  Si  cnim  tanlum  polucninl  Jcivc,  ut  poj- 
fent  œjîimarc  fœculum,  quomodo  liuju.s  dominimi  non 
facilius  invcncrunt?  Et  ad  Rom.  cap.    i,  dicitur  illos 

(4)  c9ic  inexcufahiles.  Atque  ibidem  etiam  per  hsc  verba  : 
Quod  notum  ejl  Dei,  vianifc/luni  cfl  in  illis.  videmur  25 
admoneri  ca  omnia  qure  de  Deo  fciri  polîunt,  ratio- 
nibus  non  aliunde  petitis  quàm  ab  ipfàmet  noftrà 
mente  poffe  oftendi.  Quod  idcirco  quomodo  fiât,  & 
quà  via  Deus  facilius  Si  certius  quàm  rcs  fa^culi  co- 
gnolcatur,  non  putavi  a  me  effe  alienum  inquirerc.         îo 

Atque  quantum  ad  animam,ctfi  multi  ejus  naturam 


(4-5).  Meditationes.  —  Epistola.  j 

non  facile  invefligari  pofie  judicarint,  &  nonnulli 
etiam  dicere  aufi  Tint  rationes  humajias  perfuadere 
illam  fimul  cum  corpore  interire,  folâque  fide  contra- 
rium  teneri,  quia  tamen  hos  condemnat  Concilium 
5  Lateranenfe  fub  Leone  lo  habitum,  feffione  8,  &  ex- 
preH'e  mandat  Chriftianis  Philofophis  ut  eorum  argu- 
menta diflblvant,  &  veritatem  pro  viribus  probent, 
hoc  etiam  aggredi  non  dubitavi.  (5) 

Prseterea,  quoniam  fcio  plcrofquc  impios  non  aliam 

•  0    ob  caufam  noUe  credere  Deum  efle,  mentemque  hu- 

manam  a  corpore  diftingui,  quàm  quia  dicunt  hsec 

duo  a  nemine  hadenus   potuifle  demonflrari  :   etfi 

nullo   modo  iis  affentiar,  fed  contra  rationes  fere 

omnes,  quœ  pro  his  quéedionibus  a  magnisviris  allatse 

•  5     funt,  cùm  fatis  intelliguntur,  vim  demonftrationis  ha- 

bere  putem,  vixque  uUas  dari  porte  mihi  perfuadeam, 
quse  non  prius  ab  aliquibus  iiliis  fuerint  inventae  :  ni- 
hil  tamen  utilius  in  Pliilofophià  prœftare  pofTe  exif- 
timo,  quàm  fi  femel  omnium  optimae  iludiofe  quaeran- 

2o    tur,tamque  accurate  &  perfpicue  exponantur,ut  apud 
omnes  conilet  in  pofterum  eas  efle  demonftrationes. 
Ac  denique,  quoniam  nonnulli  quibus  notum  eft  me 
quandam  excoluilTe  Methodum   ad  quaflibet  difficul-     (6) 
tates  in  fcicntiis  refolvendas,  non  quidem   novam, 

25  quia  nihil  eft  veritate  antiquius,  fed  quâ  me  fccpe  in 
aliis  non  infœliciter  uti  viderunt,  hoc  a  me  fummo- 
pere  flagiiarunt  :  ideoque  officii  mei  cffe  putavi  non- 
nihil  hac  in  re  conari  ''. 

i8  prœrtare]  praMlaii  (inédit.). 
a.  Voir  t.  III,  p.  387,  1.  II. 


4  OEuvRES  DE  Descartes.  (s-s). 

Quicquid  aiitcm  prœftare  potui,  totum  |  in  hoc  Trac- 
tatu  continetur.  Non  quod  in  eo  diverfas  omnes  ra- 
tiones,  quse  ad  cadem  prohanda  afFerri  polTent,  colli- 
gere  conatus  fim,  neque  enim  hoc  videtur  operse  pre- 
tium  e{ïe,  nifi  ubi  nulla  habetur  fatis  certa;  fed  pri-  5 
mas  tantùm  &  prcecipuas  ita  profecutus  fum,  ut  jam 
pro  certiffimis  &  evidentitîimis  dcmonftrationibus  illas 
aufim  proponcre.  Addamque  ctiam  talcs  effe,  ut  non 
putem  uHam  viam  humano  ingcnio  patere,  per  quam 
meliorcs   inveniri   unquam   poflint  :  cogit  enim  me     lo 

(7)  caujTae  neceffitas,  .^  gloria  Dei,  ad  quam  lotum  hoc 
rcfertur,  ut  hîc  aliquanto  liberius  de  meis  loquarquàm 
mea  fert  conluetudo.  Atqui  quamtumvis  certas  &  évi- 
dentes illas  putem,  non  tamen  ideo  mihi  perfuadeo 

ad  omnium  captum  elle  accommodatas  :  fed,quemad-  i5 
modum  in  Geometrià  multce  funt  ab  Archimede,  |  Apol- 
lonio,  Pappo,  aliifve  fcriptre,  quœ,  etfi  pro  evidentibus 
etiam  ac  certis  ab  omnibus  habeantur,quia  nempe  ni- 
hil  plane  continent  quod  feorfim  fpedatum  non  lit 
cognitu  facillimum,  nihilque  in  quo  fequentia  cum  20 
antecedentibus  non  accurate  cohaîieant,  quia  tamen 
longiufculœ  funt,  &  valde  attenium  ledorem  defide- 
rant,  non  nifi  ab  admodum  paucis  intelliguntur  :  ita, 
quamvis  cas  quibus  hîc  utor,  certitudine  0^  evidentiâ 

(8)  Geometricas  œquare,  vel  etiam  fuperare,  exiftimem,  25 
vereor  tamen  ne  a  multis  fatis  percipi  non  pollint,  tum 
quia  etiam  longiufculœ  funt,  &  alia^  ab  aliis  pendent, 
tum  pfcTcipue  quia  requirunt  mentem  a  pra^judiciis 
phme  liberam.  &  quœ  fe  ipfam  a  fenfuum  confortio 
facile  fubducal.  Nec  certe  plures  in  mundo  Metaphy-  3o 
ficis  ftudiis  quàm  Geometricis  apti  rejperiuntur.  Ac 


(8-10).  Meditationes.  —  Epistola.  5 

praeterea  in  eo  differentia  eft,  quod  in  Geometriâ,  ci^im 
omnibus  fit  perfuafum  nihil  fcribi  folere,  de  quo  certa 
demonftratio  non  habeatur,  fœpius  in  eo  peccant  im- 
periti,  quod  falfa  approbent,  dum  ea  videri  volunt  in- 

5  telligere,  quàm  quod  vera  réfutent  :  contra  verô  in 
Philofophiâ,  cùm  credatur  nihi'  elfe  de  quo  non  pof- 
fit  in  utramque  partem  difputai  pauci  veritatem  in- 
vefligant,  &  multo  plures,  ex  eo  quod  aufint  optima 
quaeque  im'pugnare,  famam  ingenii  aucupantur.  (9) 

10  Atque  ideo,  qualefcunque  mese  rationcs  elfe  poflint, 
quia  tamen  ad  Philofophiam  fpedant,  non  fpero  me 
illarum  ope  magnum  operie  prctium  efle  faclurum,nifi 
me  patrocinio  veftro  adjuvetis.  Sed  cùm  tanta  inhce- 
reat  omnium   mentibus  de  veftrâ  Facultate  opinio, 

i5  tantseque  fit  authoritatis  Sorbon.k  nomen,  ut  non 
|modo  in  rébus  fidei  nulli  unquam  Societati  pofl  facra 
Concilia  tantum  creditum  fit  quàm  veftrœ,  fcd  etiam 
in  humanâ  Philofophiâ  nuUibi  major  perfpicacia  0*1: 
foliditas,  ncc  ad  ferenda  judicia  major  integriias  Ov: 

20    fapientia  cflc  cxiftimetur;  non  dubito  quin,  fi  tantam 
hujus  fcripti  curam  fufcipere  dignemini,  primo  qui- 
dem,  ut  a  vobis  corrigatur  :  memor  enim,  non  modo 
humanitatis,  fcd  maxime  etiam  infcitiae  |  meœ,  non    (loi 
affirmo  nullos  in  eo  effe  errores  ;  dcinde,  ut  qune  vcl 

23  défunt,  vel  non  fatis  abfoluta  funt,  vel  majorem  expli- 
cationem  defiderant,  addantur,  perficiantur,  illuftrcn- 
tur,  aut  a  vobis  ipfis,  aut  faltem  a  me,  poflquam  a  vo- 
bis ero  admonitus  ;  ac  deniquc,  ut  poftquam  rationcs 
in  eo  contentre,  quibus  Deum  eflc,  mentemquc  a  cor- 

3o  pore  aliam  efife  probatur,  ad  eam  pcrfpicuitatcm  erunt 
perdudaî,  ad  quam  ipfas  per|duci  pofiTe  confido,  ita 


6  OEuvRES  DE  Descartes.  (lot.j. 

ncmpe  ut  pro  accuratiflimis  demonftrationibus  ha- 
bendae  fuit,  hoc  ipfum  declararc  &  publice  tertari  ve- 
lilis  :  non  diibito,  inquam,  quin,  û  hoc  fiât,  omnes 
errores,  qui  de  his  quaeftionibus  unquam  iuerunt, 
brevi  ex  hominum  mentibus  deleantur.  Veritas  enim  5 
ipfa  facile  efficiet  ut  reliqui  ingeniofi  ilv  dodi  veftio 
(11)  judicio  fubfcribant;  0^'  authoritas,  ut  Athei,  qui  fcioli 
magis  quàm  ingeniofi  aut  docli  effe  folent,  contradi- 
ccndi  animum  deponant,  atque  etiam  ut  forte  ratio- 
nes,  quas  ab  omnibus  ingenio  prœditis  pro  démon-  lo 
flration.bus  haberi  fcient,  ipfi  propugnent,  ne  non 
intelligere  videantur.  Ac  denique  caeteri  omnes  tôt 
teftimoniis  facile  credent,  nemoque  amplius  erit  in 
mundo,  qui  vel  Dei  exiftentiam,  vel  realcm  humancC 
animœ  a  corpore  diflindionem  aufit  in  dubium  revo-  i5 
care.  Cujus  rei  quanta  effet  utilitas,  vos  ipfi,  pro  ve- 
ftrâ  fingulari  fapientià,  omnium  optime  a^ftimare  po- 
teflis  ;  nec  deceret  me  vobis,  qui  maximum  Ecclefut; 
CatholiccG  columen  femper  fuiflis,  Dei  &  Religionis 
caufam  pluribus  hic  commendarc.  20 


PRTEFATIO  AD  LECTOREM 


Quaeftiones  de  Deo  &  mente  humanâ  jam  ante  pau- 
cis  attigi  in  Dijferiatione  de  Methodo  reéle  regendœ 
rationis  &  veritatis  in  fcientiis  invcjîigandœ,  gallice  édita 
anno  16^7,  non  quidem  ut  ipfas  ibi  accurate  trada- 

5  rem,  fed  tantùm  ut  delibarem,  &  ex  ledorum  judi- 
ciis  addifcerem  quâ  ratione  poftea  eflent  tradandae. 
Tanti  enim  momenti  mihi  vifse  funt,  ut  plus  unà  vice 
de  ipfis  agendum  effe  judicarem;  viamque  fequor  ad 
eas  explicandas  tamparum  tritam,  atque  ab  ufu  com- 

10  muni  tam  remotam,  ut  non  utile  putarim  ipfam  in 
gallico  &  paffim  ab  omnibus  legendo  fcripto  fufiùs 
docere,  ne  debiliora  etiam  ingénia  credere  poffent 
eam  fibi  efle  ingrediendam  ^ 

Cùm  autem  ibi  rogaflem  omnes  quibus  aliquid  in 

i5  meis  fcriptis  reprehenfione  dignum  occurreret,  ut 
ejus  me  monere  dignarentur'',  nuUa  in  ca  qux^  de  his 
quseftionibus  attigeram  notatu  digna  objeda  funt, 
prseter  duo,  ad  quse  hîc  paucis,  priufquam  earumdcm 
accuratiorem  explicationem  aggrediar,  refpondebo. 

20        Primum  eft,  ex  eo  quod  mens  humana  in  fe  con- 

a.  Celle  Préface,  comme  VEpitre  qui  la  précède,  est  imprimée  tout 
d'une  venue  dans  la  première  édition  et  dans  la  deuxième,  sans  division 
en  paragraphes  ni  «  mise  à  la  ligne  ». 

b.  Voir  Discours  de  la  Méthode,  p.  j5,  1.  22,  de  cette  édition. 


(2) 


8  Œuvres  de  Descartes.  (2-4)- 

verfa  non  percipiat  aliud  fe  eiïe  quàm  rem  cogitantem, 
non  fequi  ejus  naturam  five  ejfentiam  in  eo  tantùm 
confiftere,  quod  fit  res  cogitans,  ita  ut  vox  tantùm 
caetera  omnia  excludat  quse  forte  etiam  dici  poflent  ad 
animse  naturam  pertinere.  Cui  objedioni  refpondeo  5 
me  etiam  ibi  noluilTe  illa  excludere  in  ordine  ad  ip- 
fam  rei  veritatem  (de  quâ  fcilicet  tune  non  agebam), 
fed  dumtaxat  in  |  ordine  ad  meam  perceptionem,  adeo 
ut  fenfus  effet  me  nihil  plane  cognofcere  quod  ad 
effentiam  meam  fcirem  pertinere,  prseterquam  quod  10 
effem  res  cogitans,  five  res  habens  in  fe  facultatem 
(3)  cogitandi.  In  fequentibus  autemj  ollendam  quo  pado, 
ex  eo  quod  nihil  aliud  ad  effentiam  meam  pertinere 
cognofcam,  fequatur  nihil  etiam  aliud  rêvera  ad  illam 
pertinere.  i5 

Alterum  eft,  ex  eo  quod  ideam  rei  me  perfedioris 
in  me  habeam,  non  fequi  ipfam  ideam  effe  me  per- 
fediorem,  &  multo  minus  illud  quod  per  iftam  ideam 
reprsefentatur  exiftere.  Sed  refpondeo  hîc  fubeffe 
œquivocationem  in  voce  idese  :  fumi  enim  potefl  vel  20 
materialiter,  pro  operatione  intelledùs,  quo  fenfu  me 
perfedior  dici  nequit,  vel  objedive,  pro  re  per  iftam 
operationem  repr^efentatâ,  quse  res,  etfi  non  fuppo- 
natur  extra  intellcdum  exiftere,  poteft  tamcn  me  effe 
perfedior  rationc  fuse  effentise.  |  Quomodo  verô,  ex  25 
hoc  folo  quod  rei  me  perfedioris  idca  in  me  fit,  fe- 
quatur illam  rem  rêvera  exiftere,  fufc  in  fequentibus 
cxponctur. 

Vidi  quidem  prseterea  duo  qua:dam   fcripta  fatis 
longa,  fed  quibiis  non  tam  mese  his  de  rébus  rationcs    3o 
quàm   conclufiones    argumentis   ex  Atheorum  locis 


(4-6).  Meditationes.  —  Pr^fatio  9 

communibus  mutuatis  impugnabantur^  Et  quoniam 
iftiufmodi  argumenta  nuUam  vim  hajbere  poffunt  apud  i*) 
eos,  qui  rationes  meas  intelligent,  adeoque  prœpo- 
ftera  &  imbecillia  funt  multorum  judicia,  ut  magis  a 
5  primum  acceptis  opinionibus,  quantumvis  falfis  &  a 
ratione  alienis,  perfuadeantur,  quàm  a  verâ  &  firmâ, 
fed  pofterius  auditâ,  ipfarum  refutatione,  nolo  hîc  ad 
illa  refpondere,  ne  mihi  fint  prius  referenda.  Tan- 
tùmque  generaliter  dicam  ea  omnia,  quae  vulgo  ja- 

10  dantur  ab  Atheis  ad  exiftentiam  Dei  impugnandam, 
femper  ex  eo  pendere,  quod  vel  humani  affedus  Deo 
affingantur,  vel  |  mentibus  noflris  tanta  vis  &  fapien- 
tiaarrogetur,  ut  quidnam  Deus  facere  poffit  acdebeat, 
determinare  &   comprehendere   conemur;   adeo  ut, 

i5  modo  tantùm  memores  fimus  mentes  noftras  confide- 
randas  effe  ut  finitas,  Deum  autem  ut  incomprehenfi- 
bilem  &  infinitum,  nullam  ifta  difficultatem  lint  nobis 
paritura. 

Jam  verô,  poftquam  hominum  judicia  femel  utcun- 

20    que  fum  expertus,  iterum  hîc  aggredior  eafdem  de 
Deo  &  mente  humanà  quseftiones,   fimulque  totius 
primce  Philoibphise  initia  tradare  ;  fed  ita  ut  nullum 
vulgi  plaufum,  nuUamque  Ledorum  frequentiam  ex-    (6) 
pedem  :  quin  etiam  nuUis  author  fum  ut  haec  legant, 

25  nifi  tantùm  iis  qui  feriô  mecum  meditari,  mentemque 
a  fenfibus,  fimulque  ab  omnibus  praejudiciis,  abdu- 
cere  poterunt  ac  volent,  quales  non  nifi  admodum 
paucos  reperiri  fatis  fcio.  Quantum  autem  ad  illos, 
qui,  rationum  mearum  feriem  (  c^  nexum  comprehen- 

3o    dcre  non  curantes,  in  fingulas  tantùm  claufulas,  ut 

a.  Cf.  t.  III,  p.  296,  1.  23,  ei  p   3oo,  éclaircissement. 

Œuvres.  II.  a 


lo  OEuvREs  DE  Descartes.  (6-7). 

multis  in  more  efl,  argutari  ftudebunt,  non  magnum 
ex  hujus  fcripti  ledione  frudum  funt  percepturi  ;  & 
quamvis  forte  in  muliis  cavillandi  occafîonem  inve- 
niant,  non  facile  tanien  aliquid  quod  urgeat  aut  ref- 
ponfionc  dignum  fit  objicient.  5 

Quia  verô  nequidem  etiam  aliis  fpondeo  me  in 
omnibus  prima  fronte  fatisfadurum,  nec  tantum  mihi 
arrogo  ut  confidam  me  omnia  pofle  prœvidere  quae 
alicui  diflficilia  videbuntur,  primo  quidem  in  Medita- 
tionibus  illas  ipfas  cogitationes  exponam,  quarum  10 
ope  ad  certam  &  evidentem  cognitionem  veritatis 
mihi  videor  pervenille,  ut  experiar  an  forte  iifdem 
(6)  I  rationibus,  quibus  ego  perfuafus  fum,  alios  etiam 
pofi!im  perfuadere.  Poftea  vero  refpondebo  ad  obje- 
diones  virorum  aliquot  ingenio  &  dodrinà  excellen-  i5 
tium,  ad  quos  hae  Meditationes,  antequam  typis  man- 
darentur,  examinandae  miffae  funt.  Satis  enim  multa 
&  varia  ab  illis  fuerunt  objeda,  ut  aufimfperare  non 
facile  quicquam  aliis,  faltem  alicujus  momenti,  ven- 
turum  in  mentem,  quod  ii  nondum  attigerint.  Ideoque  20 
rogo  etiam  atque  etiam  Ledores,  ut  non  prius  de  Me- 
diiationibus  judicium  ferant,  quam  objediones  iftas 
earumque  folutiones  omnes  perlegere  dignati  fint". 

a.  Entre  la  Prœfalia  ad  Lectorem  et  la  Synopsis,  l'édition  de  Paris 
(i'«  édit.i  intercale  un  Index,  qui  ne  se  retrouve  plus  dans  l'édition 
d'.\nisterdani  (2'  édit.).  Descartes  ne  l'ayant  pas  reproduit,  c'est  que  sans 
doute  il  n'en  était  pas  l'auteur;  Mersenne  l'avait  probablement  composé 
lui-même,  en  l'accommodant  à  la  pagination  de  la  1"  édition.  Voici  cet 
Index  : 

«  Index  tractatvvm  hoc  volvminiî  contentorvm. 

«  Poji  fynopftm  perlegendam,  à  prima  pagina  vfqite  ad  7, 
»  Sequuntur  fex  Meditationes  quarum  prima  de  ijs  quœ  in  dubium  re- 
»  uocari  poffint,  à  pag.  -  ad  16. 


Meditationes.   —  Pr^fatio.  II 

»  Secuitda  de  mente  humana,  &  quôd/tt  ipfa  notior  quàm  corpus,  àpag. 
•»   i6  ad  32. 

»  Tertia,  de  Deo,  quod  exijîat,  â  pag.  32  ad  5g. 

>,  Quarta,  de  vero  &  falfo,  à  pag.  5y  ad  ■j4. 

»  Quinta,  de  ejfentia  rerum  mateiialhim,  &  iterum  de  Deo,  qubd  exiJlat, 
»  à  pag.  7.5  ad  8j. 

»  Sexta  denique,  de  rerum  materialium  exijlentia,  &  reali  mentis  d 
»  corpore  dijliitâione,  à  pag.  S"  ad  i  lO.  » 

«  Sequuntur  Objccliones  aduerfus  prxccdentes  Meditationes  quibus 
»  Refponfiones  Authoris  fubijciuntur. 

«  Objecliones  primœ  Theologi,  à  pag.  ii~  vjque  ad  i3i.  —  Refpon- 
n  fumes,  àpag.  i32  ad  lùo. 

«  Objcâiones  fccundœ  Theologorum  &  Philofophorum,  à  pag.  itii  ad 

y,  jyj_ Refponfiones  ad  quarum  cakem  prœcedenies  Meditationes  ad 

B  viorcm  Geometricum  reducuntur,  àpag.  i~2  ad  232. 

»   Objeâiones  lerliœ  Philo  fophi,  cum  Refponftombus,  à  pag.  233  ad  271. 

»  Objeâiones  quartœ  fubtiliffimi  Theologi,  à  pag.  272  ad  304.  — 
»  I  Refponfiones,  à  pag.  3o5  ad  3.^4. 

»  Objeâiones  qtiintœ  Pétri  Gaffendi  Diuienfis  Ecclefiœ  Prœpofti  & 
»  acutij/imi  Philofophi,  àpag.  3.^5  ad  ^^2.  —  Refponfiones,  à  pag.  4rj3 

»  ad  53  r. 

»  Objeâiones  fextœ,  feu  vltimœ,  à  pag.  552  ad  pag.  566.  —  Refponfio, 
»  àpag.  556  ad  pag.  602. 

»  Finis.  » 


SYNOPSIS 

SEX  SEQUENTIUM  MEDITATIONUM 


In  prima,  caufœ  exponuntur  propter  quas  de  rébus 
omnibus,  prœfertim  materialibus ,  poJJ'umus  dubitare; 
quandiu  fcilicet  non  habemus  alia  fcientiarum  funda- 
menta,  quam  ea  quœ  antehac  habuimus,  Etfi  autem  ijlius 
tantœ  dubitationis  utilitas  prima  fronte  non  appareat,  ejl  5 
tamen  in  eo  maxima  quôd  ab  omnibus  prœjudiciis  nos 
liberet,  viamque  facillimam  Jîernat  ad  mentem  a  fcnfxbus 
abducendam ;  ac  denique  efficiat,  ut  de  iis,  quœ  pojleà 
vera  ejfe  comperiemus,  non  amplius  dubitare pojfimus. 

I  In  fccundâ,  mens  quœ,  propriâ  libertate  utens,  fup-  lo 
ponit  ea  omnia  non  exijlere  de  quorum  exijîentiâ  vel  mi- 
nimum potejî  dubitare,  animadvertil  fieri  non  pojfe  quin 
ipfa  intérim  exijlat.  Quod  ctiam  fummœ  ejl  utililalis, 
quoniam  hoc  paclo  facile  dijlinguit  quœnam  ad  |  fe,  hoc 
ejî,ad  naluram  inlclleélualem,  &  quœnam  ad  corpus  per-  i5 
tineanl.  Sed  quia  forte  nonnulli  ralioncs  de  animœ  im- 
mortalitale  illo  in  loco  expcclabunt,  eos    hic   monendos 

12  dubitare  potell  (/"  édit.). 

a.  Voir    t.   III,    p.  268,    i.   y;    p.   271,   1.  7  ;   p.  297,   1.    6.    Cf.    ib., 
p.  304-365. 


j-3.  Meditationes.  —  Synopsis.  ij 

puto  me  conatum   ejfe  nihil  fcribere  quod  non  accurate 
demonjlrarem ;  ideoque  non  alium  ordinem  fequi potuiiïe, 
quàm   illum  qui  ejî  apiid  Geometras  ufitatus,  ut  nempc 
omnia  prœmitterem   ex  quitus    quœfita  propojitio  de- 
5    pendet,  antequam   de   îpfâ  quidquam  concluderem.  Pri~ 
muni  autem  &  prœcipuum  quod prœrcquiritur  ad  cognof- 
cendam    animœ  immortalitatem,   eJfe   ut  quàm    maxime 
perfpicuum  de  eâ  concepium,  &  ab  omni  conceptu  corporis 
plane  dijiinélum,  formemus;  quod  ibi  faélum  eji.  Prœ- 
lo    terea  verà  requiri  etiam  ut  fciamus  ea  omnia  quœ  clare  & 
diflinéle  intelligimus,  eo  ipfo  modo  quo  il  la  \  intell  io'i-    3 
mus,  eJfe  vera  :  quod  ante  quartam  Mcditationcm  probari 
non  potuit;  &  habendum  ejfe  dijlinélum  naturœ  corporeœ 
conceptum,  qui  partim  in  ipfâ  fecundâ,  partim  e,tiam  in 
i5     quintâ  &  fexta  formatur  ;  atque  ex  his  deberc  concludi  ea  - 
omnia   quœ  clare  &  dijlincle  concipiuntur  ut  fubjlanlice 
divcrfœ,  Jicuti  concipiuntur  mens  &  corpus,  effe  rêvera 
fubjlantias  realiter  a  Je  mutuà  dijlinélas;  hocque  in  J'cxtd 
concludi.   Idcmque  etiam   in  ipfâ  conjîrmari  ex  eo  qudd- 
20    nullum  corpus  nifi  divifibile  intelligamus,   contra  autem 
nullam  mentem  nifi  indivifibilem  :  neque  enim  j  poffumus 
ullius  mentis  mediam  partent  concipere,  ut  pojjiimus  cu- 
jujlibet  quantamvis  exigui  corporis;  adeo  ut  eorum  na- 
turœ non  modo  divcrfœ,  fed  etiam  quodammodo  contrariœ 
2  5    agnofcantur.  Non  autem  ultcriiis  eâ  de  re  in  hoc  fcripto 
me  egiffe;  tum  quia  hœcfujficiunt  ad  ofîendendum  ex  cor- 
poris corruptione  mentis  interitum  non  fequi,  atque  fie  ad 
alterius  vitœ  fpem  mortalibus  faciendam;  tum  etiam  quia 
prœmiffœ,  ex  quibus  ipfa  mentis  immortalitas   concludi 
3o    potefl,  ex  to\*ius  Phyficœ  explicatione  dépendent  :  primo    4 
23  quantumuis  (/"  c'rfj'/.). 


14  OEuvREs  DE  Descartes.  3-4. 

ut  fciaîur  omncs  omnino  fubjlantias,  Jïve  rca  quœ  a  Deo 
creari  debent  ut  exijîant,  ex  naturâ  fuâ  ejje  mcorrupti- 
biles,  nec  pojfe  unquam  definere  ejfe,  nifi  ab  eodein  Deo 
concurfum  fuum  iis  denegante  ad  nihilum  reducantur ;  ac 
deinde  ut  advertatur  corpus  quidem  in  génère  fmnptum      5 
effe  J'ubjîaniiam,    ideoque    nunquam    etiam  perire.    Sed 
corpus  humanum,  quatenus  a  reliquis  dijfert  corporibus, 
non  nifi  ex  certâ  membrorum  configuratione  aliifque  ejuf- 
modi  accident ibus  eJJe  conflatuni ;  vientem  verà  humanam 
non   ita   ex  ullis  accidentibus  conjîare,  fed  puram   ejfc     10 
fubjîantiam  :  etji  enim  oninia  ejus  accidentia  mutentur, 
ut  quàd  alias  res   intelligat,   alias  velit,    alias  fentiat, 
&c,  non  idcirco  ipfa  mens  alia  euadit;  humanum  autem 
corpus  aliudfit  ex  hoc  folo  quàd  figura  quarumdam  ejus 
partium   mutetur   :   ex  quibus  fequitur  corpus  quidem     i5 
perfacile    in  terire,   mentem   autem    ex  naturâ  fuâ   effe 
immortalem. 

In  tertiâ  Meditatione,  meum  prœcipuum  argumentum 
ad  probandum  Dei     exifentiam  fatis  fufè,  ut  mihi  vide- 
tur,  explicui.    Verumtamen,   quia,  ut  Leélorum    animos    20 
quhm  maxime  a  fenfbus  abducerem,  nullis  ibi  compara- 
tionibus  a  rébus  corporeis petitis  volui  uti,  multœ  fortaffe 
obfcuritates  remanferunt,  fed  quœ,   ut  fpero,  pojîea  in 
refponfionibus  ad  objeùîiones  plane  tollentur ;  ut,  inter 
cœteras,  quomodo  idea  enlis  fumme  perfecli,  quœ  in  nobis    25 
ef,  tantum  habeat  realitatis  objeélivœ,  ut  non  poj/it  non 
effe  a  caufâ  fumme  perfccïâ,  quod  ibi  illujlratur  compa- 
ratione  machinœ  valde  perfeclœ,  cujus  idea  ejl  in  mente 
alicujus  arli/icis;  ut   enim    artificium  objeélivum    hujus 
ideœ  débet  habcre  aliquam  caufam,  nempe  fcientiam  hujus    3o 
artificis,    vel   alicujus  alterius  a  quo  illam    accepit,   ita 


4-''-  Meditationes.   —  Synopsis.  i  ^ 

idea  Dei,  quœ  in  nobis  ejî,  non  polejî  non  habcre  Dcum 
ipfum  pro  caufâ. 

In  quartâ,  probatur  ea  omnia  quœ  clare  &  dijlincîe 
percipimu.s,  ejfe  vera,Jimulquc  in  qiio  ratio  falfitatis  con- 
5  fi/lat  explicalur  :  quœ  neccjjarià  fciri  dcbcnt  tant  ad  prœ- 
cedentia  firnianda,quam  ad  reliqua  intclligenda".  (Sed  ibi 
intérim  ejî  advertcndum  nullo  modo  agi  de  peccato,  vcl  6 
errore  qui  committitur  in  perfecutione  boni  &  mali,  fed 
de  eo  tantiim  qui  contingit  in  dijudicationc  vcri  &  falfi. 

10  Ncc  ea  fpeclari  quœ  ad  fidem  pertinent,  vcl  ad  vilam 
agendam,  fed  tantùm  fpeculativas  &  folius  luminis  natu- 
ralis  ope  cognitas  veritates.) 

In  quintâ,  prœtcrquam  quàd  natura  corporea  in  génère 
fumpta  explicatur,  nova  etiam  ratione  Dei  exijlentia  de- 

i5  monjîratur  :  fed  in  quà  rurfus  nonnullœ  forte  occurrcnt 
difficiiUates,  quœ  pojlca  in  rcfponfwnc  ad  objcclionc.s  rc- 
folventur  :  ac  denique  ojîendilur  quo  paclo  verum  fit, 
ipfarum  Geometricarum  demonflrationum  certiludineru  a 
cognitione  Dei pendere. 

20  In  fextâ  denique,  intelleclio  ab  imaginalionc  fecer- 
nitur;  diflinélionum  figna  defcribuntur;  mentcm  rcaliter 
a  corpore  diflingui  probatur;  eandem  nihilominus  tam 
arclc  illi  ejfe  conjunclam,  ut  unum  quid  cum  ipfâ  corn- 
ponat,  oflenditur;  omnes  errores  qui  a  fenfibus  oriri  fo- 

25     lent  recenfentur;  modi  quibus  vitari pofjint  exponuntur ; 
&  denique    rationes     omnes  ex  quibus  rerum   materia-  j 
lium  exifîentia  poffit  concludi,  afferuntur  :  non  quàd  cas 
valde  utiles  cffc  putarim  ad  probandum  id  ipfum  quod 

G- 12  Scd. . .  Veritates.  La  première  parent/lèse  manque  {s' cdil.). 

a.  Voir  t,  III,  p.  334,  '•  'O. 


i6  Œuvres  de  Descartes.  5-6. 

probant,  nempe  rêvera  ejfe  aliquem  mutidum,  &  liomines 
habere  corpora,  &  Jimilia,  de  quibus  nerno  unquam  fanœ 
mentis  ferià  dubitavit ;  fed  quia,  illas  confiderando , 
agnofcitur  non  ejje  tam  Jirmas  nec  tam  perfpicuas  quam 
funt  eœ,  per  quas  in  mentis  nojîrœ  &  Dei  cogniîionem  5 
devenimus;  adeo  ut  hœ  Jint  omnium  cer\tijfnnœ  &  evi- 
dentijfimœ  quœ  ab  humano  ingcnio  fciri  pojfjint.  Cujus 
unius  rei  probationem  in  his  Meditationihus  mihi  pro 
fcopo  propofui.  Nec  idcirco  hic  recenfeo  varias  illas 
quœjîiones  de  quibus  etiam  in  ipjis  ex  occajtone  traclatur.     lo 


MEDITATION  UM 

DE  PRIMA 

PHILOSOPHIA 

IN   QUIBUS   DEI    EXISTENTIA   &  ANIM^  A   CORPORE 

DISTINCTIO   DEMONSTRANTUR 

PRIMA' 


De  Us  quœ  in  dubium  rcvocari^'  pojfimt. 

Animadverti  jam  ante  aliquot  annos  quàm  multa, 
ineuntc  cctate,  falfa  pro  veris  admiferim,  &  quàm 
dubia  I  fint  quîccunque  iftis  poftea  fapercxtruxi,  ac    8 

5  proinde  funditus  omnia  femel  in  vitâ  effe  evertenda, 
atque  a  primis  fundameniis  denuo  inchoandum,  fi 
quid  aliquando  firmum  &  manfurum  cupiam  in  fcien- 
tiis  ftabilire  ;  fed  ingens  opus  effe  videbatur,  eamque 
cetatem  expedabam,  qu?e  foret  tam  matura,  ut  ca- 

10  peflendis  difciplinis  aptior  nulla  fequeretur.  Quare 
tamdiu  cundatus  fum  ut  deinceps  elTem  in  culpâ, 
fi  quod  temporis  fupereft  ad  agendum,  deliberando 
confumerem.  Opportune  igitur  hodie  mentem  curis 

a.  Au  lieu  de  ce  long  titre,  en  tète  de  page,  la  première  édition  donnait 
tout  simplement,  aussitôt  après  la  Synopsis,  et  sur  la  même  page  7  : 
Meditatio  Prima. 

b.  Voir  t.  III,  p.  267,  1.  25. 

Œuvres.  II.  ' 


i8  OEuvREs  DE  Descartes.  7-9- 

omnibus  exfolvi,fecu|rum  mihi  otiuniprocuravi,folus 
fecedo,  feriô  tandem  &  libère  generali  huic  mearum 
opinionum  everfioni  vacabo. 

Ad  hoc  autem  non  erit  neceffe,  ut  omnes  efle  fal- 
fas  oftendam,  quod  nunquam  fortaflis  aifequi  poflem;  5 
fed  quia  jam  ratio  perfuadet,  non  minus  accurate  ab 
iis  quse  non  plane  certa  funt  atque  indubitata,  quàm 
ab  aperte  falfis  aflenfionem  effe  cohibendam,  fatis  erit 
ad  omnes  rejiciendas,  û  aliquam  rationem  dubitandi 
inunâquâque  reperero.  Nec  ideo  etiam  fingulse  erunt  «o 
percurrendse,  quod  |  operis  effet  infiniti  ;  fed  quia,  fuf- 
foffis  ^  fundamentis,  quidquid  iis  fuperaedificatum  eft 
fponte  collabitur,  aggrediar  flatim  ipfa  principia,  qui- 
bus  illud  omne  quod  olim  credidi  nitebatur. 

Nempe  quidquid  hadenus  ut  maxime  verum  admifi,     '5 
vel  a  fenfibus,  vel  per  fenfus  accepi''  ;  hos  autem  in- 
terdum  fallere  deprehendi,  ac  prudentiae  eft  nunquam 
illis  plane  confidere  qui  nos  vel  femel  deceperunt. 

Sed  forte,  quamv.is  interdum  fenfus  circa  minuta 
qusedam  &  remotiora  nos  fallant,  pleraque  tamen  alia  20 
funt  de  quibus  dubitari  plane  non  poteft,  quamvis  ab 
iifdem  hauriantur  :  ut  jam  me  hîc  effe,  foco  affidere, 
hyemali  togâ  effe  indutum,  chartam  iftam  manibus 
contredare,  &  fimilia.  Manus  verô  has  ipfas,  to- 
tumque  hoc  corpus  meum  effe,  quâ  ratione  |  poffet  25 
negari?  nifi  me  forte  comparem  nefcio  quibus  infanis, 

3  Après  vacabo,  non  à  la  ligne  ainsi  pendant  tout  le  cours  de 
(i"  ni  :i'  édition),  mais  un  petit  la  Méditation.  —  16  hos  autem 
intervalle  en  blanc  {2'  cdit.),et       omis  {i"  édit.). 

a.  Voir  t.  III,  p.  268,!.  3. 

b.  Ib.,  p.  267,  1.  27,  et  t.  V,  p.  146. 


9-10.  Meditationes.   —  Prima.  19 

quorum  cerebella  tam  contumax  vapor  ex  atrâ  bile 
labefadat,  ut  conftanter  alïeverent  vel  fe  elTe  reges, 
cùm  funt  pauperrimi,  vel  purpura  indutos,  cùm  funt 
nudi,  vel  caput  habere  fidile,  vel  fe  totos  elTe  cucur- 

5    bitas,  vel  ex  vitro  conflatos  ;  fcd  amenjtes  funt  ifti,     10 
nec  minus  ipfe  démens  viderer,  Il  quod  ab  lis  exem- 
plum  ad  me  transferrem. 

Pra^clare  fane,  tanquam  non  fim  homo  qui  foleam 
noélu  dormire,  &  eadcm  omnia  in  fomnis  pati,  vel 

10  etiam  interdum  minus  verifimilia,  quàm  quaî  ifti  vigi- 
lantes. Quàm  fréquenter  vcrô  ufitata  ifta,  me  hîc  elfe, 
togâ  veftiri,  foco  aflidere,  quies  noclurna  perfuadet, 
cùm  tamen  pofitis  veftibus  jaceo  inter  ftrata!  Atqui 
nunc  certe  vigilantibus  oculis  intueor  hanc  chartam, 

i5  non  fopitum  eft  hoc  caput  quod  commoveo,  manum 
iftam  prudens  &  fciens  extendo  &.  fentio  ;  non  tam 
diftinda  contingcrent  dormienti.  Quafi  fcilicet  non 
recorder  a  fimilibus  etiam  cogitationibus  me  aliàs  in 
fomnis   fuifl'e  delufum  ;   quee  dum  cogito  attentius, 

20  tam  plane  video  nunquam  certis  indiciis  vigiliam  a 
fomno  polTe  diftingui,  ut  obftupefcam,&  fere  hic  ipfe 
ftupor  mihi  opinionem  fomni  confirmct. 

Age  ergo  fomnicmus,  nec  particularia  ifta  vera  lint, 
nos  oculos  aperire,  caput  movcre,  |  manus  extendere, 

25    nec  forte  etiam  nos  habere  taies  manus,  nec  taie  to- 
tu-m   corpus;  tamen  pro|fedo  fatcndum  cft  vifa  per    11 
quietem  effe  veluti  quafdam  pidas  imagines,  quic  non 
nifi  ad  fimilitudinem  rerum  verarum  fmgi  potuerunt; 
ideoque  faltem  generalia  hœc,  oculos,  caput,  manus, 

3o  totumque  corpus,  res  quafdam  non  imaginarias,  fed 
veras  exiftere.   Nam  fane  pidores  ipfi,  ne  tum  qui- 


20  OEuVRES    DE    DeSCARTES.  io-ii. 

dem,  cùm  Sirenas  &  Satyrifcos  maxime  inufitatis  for- 
mis  fingere  ftudent,  naturas  omni  ex  parte  novas  iis 
polTunt  aflignare,  fed  tantummodo  diverforum  anima- 
lium  membra  permifcent  ;  vel  fi  forte  aliquid  excogi- 
tent  adeo  novum,  ut  nihil  omnino  ei  fimile  fuerit  vi-      5 
fum,  atque  ita plane  fiditium  fit  &  falfum,  certe  tamen 
ad  minimum  veri  colores  elfe  debent,ex  quibus  illud 
componant.  Nec  difpari  ratione,  quamvis  etiam  gene- 
ralia  haec,  oculi,  caput,  manus,  &  fimilia,  imaginaria 
efle  poffent,  neceffario  tamen  faltem  alia  quaedam  ad-     lo 
hue  magis  fimplicia  &  univerfalia  vera  effe  fatendum 
eft,  ex  quibus  tanquam  coloribus  veris  omnes  iftœ, 
feu  verœ,  feu  falfse,  qu?E  in  cogitatione  noftrà  funt, 
reruhi  imagines  effinguntur. 
12        Cujus  generis  effe   vidcntur  natura  corpo|rea  in     i5 
communi,  ejufquc  extenfio  ;  item  figura  rerum  exten- 
farum  ;  item  quantitas,  five  earumdem  magnitudo  & 
I  numerus  ;  item  locus  in  quo  exiftant,  tempufque  per 
quod  durent,  &  fimilia. 

Quapropter  ex  his  forfan  non  maie  concludemus     20 
Phyficam,  Aftronomiam,  Medicinam,  difciplinafque 
alias  omnes,  quse  a  rerum  compofitarum  confidera- 
tione  dépendent,  dubias  quidem  elfe;  atqui  Arithme- 
ticam,  Geometriam,  aliafque  ejufmodi,  quae  nonnifi 
de  fimpliciffimis  &  maxime  generalibus  rébus  tradant,     2  5 
atque  utrum  ex  fint  in  rerum  naturà  nccne,parum  cu- 
rant, aliquid  certi  atque  indubitati  continere.  Nam 
five  vigilem,  five  dormiam,  duo   &  tria  fimul  junda 
funt  quinque,  quadratumque  non  piura  habet  latera 
quàm  quatuor;  nec  fieri  polfe  vidctur  ut  tam  perfpi-     3o 
cuae  veritatcs  in  fufpicionem  falfitatis  incurrant. 


II-12. 


Meditationes.   —  Prima.  21 


Verumtamcn  infixa  quaedam  eft  meae  menti  vêtus 
opinio,  Dcum  eiïe  qui  potefl  omnia,  &  a  quo  talis, 
qualis  exifto,  fum  creatus.  Unde  autem  fcio  illum  non 
feciffe  ut  nulla  plane  fit  terra,  nullum  cœlum,  nulla 

5    res  extenfa,   nulla  figura,  nulla  magnitudo,  nuljlus    13 
locus,  ^^  tamcn  hccc  omnia  non  aliter  quàm  nunc  mihi 
videantur  cxiftcrc  ?  Imô  etiam,  qucmadmodum  judico 
interdum  alios  crrare  circa  ea  quie  fe  perfediflime 
foire  arbitrantur,  ita  ego  ut  fallar  quoties  duo  &  tria 

10  fimul  addo,  vel  numéro  quadrati  latera,  vel  fi  quid 
aliud  facilius  fingi  potefl?  At  forte  |noluit  Deus  ita 
me  decipi,  dicitur  enim  fummc  bonus  ;  fed  fi  hoc 
ejus  bonitati  repugnaret,  talem  me  creafiTe  ut  femper 
fallar,  ab  eâdem  etiam  videretur  efife   alienum  per- 

i5  mittere  ut  interdum  fallar;  quod  ultimum  tamen  non 
poteft  dici. 

Effent  verô  fortafife  nonnulli  qui  tam  potentem  ali- 
quem  Deum  mallent  negare,  quàm  res  alias  omnes 
credere  eiTe  incertas.   Sed  iis  non  repugnemus,  to- 

20  tumque  hoc  de  Deo  demus  efije  fiditium  ;  at  feu  fato, 
feu  cafu,  feu  continuatâ  rerum  ferie,  feu  quovis  alio 
modo  me  ad  id  quod  fum  pervenifiTe  fupponant;  quo- 
niam  falli  &  errare  imperfedio  quœdam  elfe  videtur, 
quo  minus  potentem  originis  mea)  authorem  afiTigna- 

25    bunt,  eo  probabilius  erit  me  tam  imperfedum  cfi^'e 
ut  femper  fallar.  Quibus  fane  argumentis  non  habeo 
quod  I  rcfpondeam,  fed  tandem  cogor  fateri  nihil  elfe    i* 
ex  iis  quce  olim  vera  putabam,  de  quo  non  liceat  dubi- 
tare,  idque  non  per  inconfiderantiam  vel  levitatem, 

3o  fed  propter  validas  &  meditatas  rationes;  ideoque 
etiam  ab  iifdem,  non  minus  quàm  ab  aperte  falfis, 


2  2  OEuVRES    DE    DeSCARTES.  h-i3. 

accurate  deinceps  aflenfionem  effe  cohibendam,   fi 
quid  certi  velim  invenire. 

Sed  nondum  fufficit  haec  advertifTe,  curandum  eft 
ut  recorder  ;  affidue  enim  recurrunt  confuetse  opinio- 
nes,  occupantque  credulitatem  meam  tanquam  longo      5 
ufu  &  fami|liaritatis  jure  fibi  devindam,  fere  etiam 
me  invito  ;  nec  unquam  iis  affentiri  &  confidere  de- 
fuefcam,  quamdiu  taies  effe  fupponam   quales  funt 
rêvera,  nempe  aliquo  quidem  modo  dubias,  ut  jam 
jam  oflenfum  eft,  fed  nihilominus  valde  probabiles,     lo 
&  quas  multo  magis  rationi  confentaneum  fit  cre- 
dere  quàm  negare.  Quapropter,  ut  opinor,  non  maie 
agam,  fi,  voluntate  plane  in  contrarium   verfâ,  me 
ipfum  fallam,  illafque  aliquandiu  omnino  falfas  ima- 
ginariafque  effe  fingam,  donec   tandem,  velut  œqua-    i5 
tis  utrimque  praejudiciorum  ponderibus,  nulla   am- 
15    plius  1  prava  confuetudo  judicium  meum  a  redâ  rerum 
perceptione  detorqueat.  Etenim  fcio  nihil  inde  peri- 
culi  vel  erroris  intérim  fequuturum,  &  me  plus  aequo 
diffidentiae  indulgere  non  poffe,  quandoquidem  nunc    20 
non   rébus    agendis,   fed   cognofcendis   tantùm   in- 
cumbo. 

Supponam  igitur*  non  optimum  Deum,  fontem  vé- 
ritatis,  fed  genium  aliquem  malignum,  eundemque 
fumme  potentem*"  &  callidum,  omnem  fuam  indu-  aS 
ftriam  in  eo  pofuiffe,  ut  me  falleret  :  putabo  cœlum, 
aërem,  terram,  colores,  figuras,  fonos,  cundaque  ex- 
terna  nihil  aliud  effe  quàm  ludificationes  fomniorum, 
quibus  infidias  crcdulitati  mese  tetendit  :  confiderabo 

a.  Voir  t.  III,  p.  147. 

b.  Jb.,  p.  147. 


i3-i5.  MeDITATIONES.     SeCUNDA.  2j 

meipfum  tanquam  manus  non.  habentem,  non  ocu- 
los,  non  carnem,  non  |  fanguinem,  non  aliquem  fen- 
fum,  fed  haec  omnia  me  habere  falfô  opinantem  : 
manebo  obflinate  in  hac  meditatione  defixus,  atque 

5  ita,  fiquidem  non  in  poteftate  meâ  fit  aliquid  veri  co- 
gnofcere,  at  cette  hoc  quod  in  me  eft,  ne  falfis  aflen- 
tiar,  nec  mihi  quidquam  ifte  deceptor,  quantumvis 
potens,  quantumvis  callidus,  poffit  imponere,  obfir- 
matâ  mente  cavebo.  Sed  laboriofum  efb  hoc  inftitu-    16 

10  tum,  &  defidia  qusedam  ad  confuetudinem  vitae  me 
reducit.  Nec  aliter  quàm  captivus,  qui  forte  imagi- 
nariâ  libertate  fruebatur  in  fomnis,  quum  poftea  fu- 
fpicari  incipit  fe  dormire,  timet  excitari,  blandifque 
illufionibus  lente  connivet  :  fie  fponte  relabor  in  ve- 

'5  teres  opiniones,  vereorque  expergifci,  ne  placidse 
quieti  laboriofa  vigilia  fuccedens,  non  in  aliquâ  luce, 
fed  inter  inextricabiles  jam  motarum  difficultatum 
tenebras,  in  poflerum  fit  degenda. 


Meditatio  II. 

ao  De  natura  mentis  humanœ  :  quàd  ipfa  Jit 

notior  quàm  corpus''. 

In  lantas  dubitationes  heflernâ  meditatione  conjec- 
tus  fum,  ut  nequeam  ampliùs  earum  oblivifci,  nec  vi- 
deam  ta|men  quâ  ratione  folvendae  fint  ;  fed,  tanquam 

14  fie]  hîc  (/«  édit.).  —  19  II]  secunda  (/"  édit.). 
a.  Voir  t.  III,  p.  297,  1.  22. 


24  Œuvres  de  Descartes.  is-ie. 

in  profundum  gurgitem  ex  improvifo  delapfus,  ita 
turbatus  fum,  ut  nec  poffim  in  imo  pedem  figere,  nec 

17  enatarejad  fummum.  Enitar  tamen  &  tentabo  rurfus 
eandem  viam  quam  heri  fueram  ingreflus,  removendo 
fcilicet  illud  omne  quod  vel  minimum  dubitationis  5 
admittit,  nihilo  fecius  quàm  fi  omnino  falfum  eiïe 
comperifTem  ;  pergamque  porro  donec  aliquid  certi, 
veljfi  nihil  aliud,faltem  hoc  ipfum  pro  certo,nihil  efTe 
certi,  cognofcam.  Nihil  nifi  pundum  petebat  Archi- 
medes,  quod  effet  firmum  &  immobile,  ut  integram  lo 
terram  loco  dimoveret  ;  magna  quoque  fperanda  funt, 

û  vel  minimum  quid  invenero  quod  certum  fit  &  in- 
concuffum". 

Suppono  igitur  omnia  quae  video  falfa  effe  ;  credo 
nihil  unquam  extitiffe  eorum  quse  mendax  memoria    i5 
reprsefentat  ;  nullos  plane  habeo  fenfus  ;  corpus,  fi- 
gura, extenfio,  motus,  locufque  funt  chimerse.  Quid 
igitur  erit  verum  ?  Fortaffis  hoc  unum,  nihil  effe  certi. 

Sed  unde  fcio  nihil  effe  diverfum  ab  iis  omnibus 
quse  jam  jam  recenfui,  de  quo  ne  minima  quidem  oc-    20 
cafio  fit  dubitandi  ?  Nunquid  efl;  aliquis  Deus,  vel  quo- 
cunque  nomine  illum  vocem,  qui  mihi  has  ipfas  cogi- 

18  tationes  immittit  ?  Quare  |verô  hoc  putem,  cùm  forfan 
ipfemet  illarum  author  effe  poffim  ?  Nunquid  ergo  |  fal- 
tem  ego  aliquid  fum  ?  Sed  jam  negavi  me  habere  ullos    ï5 
fenfus,  &  ullum  corpus.   Haereo  tamen;  nam  quid 

a.  Pas  plus  pour  cette  deuxième  Méditation  que  pour  la  première,  ni 
l'édition  de  1641  ni  celle  de  1642  ne  distinguent  les  alinéas  en  menant 
«  à  la  ligne  »  ;  mais  la  2°  édition  sépare  d'ordinaire  par  un  intervalle  en 
blanc  chaque  point  de  la  majuscule  suivante,  et  ces  séparations,  très 
visibles  dans  l'imprimé,  correspondent  presque  toujours  aux  commen- 
cements de  nouveaux  alinéas. 


16-.7.  Meditationes.   —  Secunda.  2^ 

inde?  Sumne  ita  corpori  fenfibufque  alligatus,ut  fine 
illis  effe  non  poflim  ?  Sed  mihi  perfuafi  nihil  plane 
eile  in  mundo,  nullum  cœlum,  nullam  terram,  nullas 
mentes,  nulla  corpora;   nonne  igitur  etiam  me  non 

5  efîe  ?  Imo  certe  ego  eram,  fi  quid  mihi  perfuafi.  Sed 
efl  deceptor  ncfcio  quis,  fumme  potens,  fumme  calli- 
dus,  qui  de  indufl:riâ  me  femper  fallit.  Haud  duhic 
igitur  ego  etiam  fum,  fi  me  fallit;  &  fallat  quantum 
poteft,  nunquam  tamen  cfficiet,  ut  nihil  fim  quamdiu 

10  me  aliquid  elTc  cogitabo.  Adeo  ut,  omnibus  fatis  lu- 
perque  penfitatis,  denique  flatuendum  fit  hoc  pronun- 
tiatum,  Ego  fum,  ego  exi/îo,  quoties  a  me  profertur, 
vel  mente  concipitur,  ncceffario  effe  verum. 

Nondum  verô  fatis  intelligo,  quifnam  fim  ego  ille, 

i5    qui  jam  ncccflario  fum;    deincepfque  cavendum  eft 
ne  forte  quid  aliud  imprudcnter  alTumam  in  locum 
mcî,  ficquc  j  aberrem  etiam  in  eà  cognitionc,  quam    19 
omnium  certifiimam  evidentifiimamque  effe  contendo. 
Quare  jam  denuo  mcditabor  quidnam  me  olim  effe 

ïo  crediderim,  priufquam  in  has  cogitationes  incidiflem  ; 
ex  quo  deinde  fubducam  quidquid  allatis  rationibus 
vel  minimum  potuit  infirmari,  ut  ita  |  tandem  praecife 
remaneat  illud  tantùm  quod  ccrtum  eft:  lî^  incon- 
cufTum. 

î5  Quidnam  igitur  antehac  me  eflc  putavi  ?  Homincm 
fcîlicet.  Sed  quid  eft  homo  ?  Dicamne  animal  ratio- 
nale  ?  Non,  quia  poftea  quierendum  foret  quidnam 
animal  fit,  &  quid  rationalc,  atque  ita  ex  unû  qua.^- 
ftione  in  plures   difficiliorefque  delaberer;   nec  jam 

3o  mihi  tantum  otii  eft,  ut  illo  velim  intcr  iftiulmodi  fub- 
tilitates  abuti.  Sed  hic  potius  attendam,  quid  fponte 

Œuvres.  U.  4 


20  OElvres  de  Descartes.  i7->8. 

&  naturâ  duce  cogitation!  mese  antehac  occurrebat, 
quoties  quid  eflem  confiderabam.  Nempe  occurrebat 
primo,  me  habere  vultum,  manus,  brachia,  totamque 
hanc  membrorum  machinam,  qualis  etiam  in  cada- 
vere  cernitur,  &  quam  corporis  nomine  defignabam.      5 

20  Occurrebat  praeterea  me  nutriri,  incedcre,  fentire,  & 
cogitare  :  quas  quidem  acliones  ad  animam  refere- 
bam.  Sed  quid  effet  hccc  anima,  vel  non  advertebam, 
vel  exiguum  nefcio  quid  imaginabar,  inflar  venti,  vel 
ignis,vel  3etheris^,quod  craffioribus  meî  partibus  effet  lo 
infufum.  De  corpore  verô  ne  dubitabam  quidem,  fed 
dillinde  me  noffe  arbitrabar  ejus  naturam,  quam  fi 
forte,  qualem  mente  concipiebam,  defcribere  tentaf- 
fem,  fie  explicuiffem  :  per  corpus  intelligo  illud  omne 
quod  aptum  eft  figura  ali|quâ  terminari,  loco  circum-  i5 
fcribi,  fpatium  fie  replere,utex  eo  aliud  omne  corpus 
excludat  ;  tadu,  vifu,  auditu,  guflu,  vel  odoratu  per- 
cipi,  necnon  moveri  pluribus  modis,  non  quidem  a 
feipfo,  fed  ab  alio  quopiam  a  quo  tangatur  :  namque 
habere  vim  feipfum  movendi,  item  fentiendi,  vel  co-  20 
gitandi,  nuUo  pado  ad  naturam  corporis  pertinere 
judicabam;  quinimo  mirabar  potius  taies  facultates 

in  quibufdam  corporibus  reperiri. 

Quid  autem  nunc,ubi  fuppono  deceptorem  aliquem 

21  potentiffimum,  &,  fi  fas  eft  dicere,  malijgnum^,  data    25 
opéra  in  omnibus,  quantum  potuit,  me  delufiffe  ?  Pof- 
fumne  affirmare  me  habere  vel  minimum  quid  ex  iis 
omnibus,  qua;  jam  dixi  ad  naturam  corporis  perti- 

24  nunc  manque  (i" édit.). 

a.  Voir  t.  III,  p.  362,1.  8. 

b.  Voir  t.  V,  p.  i5o. 


I8-I9.  Meditationes.  —  Secunda.  27 

nere?  Attende,  cogito,  revolvo,  nihil  occurrit;  fatigor 
eadem  fruftrà  répétera.  Quid  vero  ex  iis  quae  animse 
tribuebam  ?  Nutriri  vel  incedere  ?  Quandoquidem 
jam  corpus  non  habeo,  haec  quoque  nihil  funt  nifi 
5  figmenta.  Sentire  ?  Nempe  etiam  hoc  non  fit  fine  cor- 
pore,  &.  permulta  fentire  vifus  fum  in  fomnis  quae 
deinde  animadverti  me  non  fenfifle.  Cogitare  ?  Hîc 
invenio  :  cogitatio  eft  ;  haec  fola  a  me  divelli  nequit. 
Ego  fum,  ego  exifto  ;  certum  eft.  Quandiu  autem  ? 

10  Nempe  quandiu  cogito  ;  nam  forte  etiam  fieri  poiTet, 
fi  cefTarem  ab  omni  cogitatione,  |  ut  illico  totus  efle 
definerem.  Nihil  nunc  admitto  nifi  quod  neceffario  fit 
verum  ;  fum  igitur  praecife  tantùm  res  cogitans,  id 
eft,   mens,  five  animus,  five  intelledus,  five  ratio, 

i5  voces  mihi  priùs  fignificationis  ignotae.  Sum  autem 
res  vera,  &.  vere  exiftens  ;  fed  qualis  res  ?  Dixi,  co- 
gitans. 

Quid  praeterea  ?  Imafginabor  :  non  fum  compages    22 
illa  membrorum,  quae  corpus  humanum  appellatur; 

20  non  fum  etiam  tenuis  aliquis  aër  iftis  membris  infu- 
fus,  non  ventus,  non  ignis,  non  vapor,  non  halitus, 
non  quidquid  mihi  fingo  :  fuppofui  enimifta  nihil  efiTe. 
Manet  pofitio  :  nihilominus  tamen  ego  aliquid  fum. 
Fortaflis  verô  contingit,   ut  haec  ipfa,   quae  fuppono 

25  nihil  efiTe,  quia  mihi  funt  ignota,  tamen  in  rei  veri- 
tate  non  différant  ab  eo  me  quem  novi  ?  Nefcio,  de 
hac  re  jam  non  difputo  :  de  iis  tantùm  quae  mihi  nota 
funt,  judicium  ferre  pofiTum.  Novi  me  exiftere;  quaero 
quis  fim  ego  ille  quem  novi.  Certiflimum  eft  hujus  fie 

3o    praecife  fumpti  notitiam  non  pendere  ab  iis  quae  exi- 
23  Manet]  maneat  [i"  édit.). 


28  OEiJVREs  DE  Descartes.  19-20. 

ftere  nondum  novi  ;  non  igitur  ab  iis  ullis,  quae  ima- 
natione  effingo.  Atque  hoc  verbum,  effingo,  admonet 
me  erroris  mei  :  nam  fingerem  rêvera,  fi  quid  me  effe 
imaginarer,  quia  nihil  aliud  efl  imaginari  quàm  rei 
corporeae  figuram,  feu  imaginem,  contemplari.  Jam  5 
autem  certô  fcio  me  elle,  |  fimulque  fieri  poffe  ut 
omnes  iftse  imagines,  &  generaliter  qusecunque  ad 

83  corporis  naturam  referuntur,  nihil  fint  j  prœter  infom- 
nia.  Quibus  animadverfis,  non  minus  ineptire  videor, 
dicendo  :  imaginabor,  ut  diftinélius  agnofcam  quif-  10 
nam  fim,  quàm  fi  dicerem  :  jam  quidem  fum  exper- 
reclus,  videoque  nonnihil  veri,  fed  quia  nondum 
video  fatis  evidenter,  data  operâ  obdormiam,  ut  hoc 
ipfum  mihi  fomnia  verius  evidentiufque  repraefen- 
tent.  Itaque  cognofco  nihil  eorum  quae  poflum  ima-  i5 
ginationis  ope  comprehendere,  ad  hanc  quam  de  me 
habeo  notitiam  pertinere,  mentemquc  ab  illis  dili- 
gentiffime  efle  avocandam,  ut  fuam  ipfa  naturam 
quàm  diftincliiïime  percipiat. 

Sed  quid  igitur  fum  ?  Res  cogitans.  Quid  efl:  hoc  ?    20 
Nempe  dubitans,  intclligens,  affirmans,  negans,  vo- 
lens,  nolens,  imaginans  quoque,  &  fentiens. 

Non  pauca  fane  hsec  funt,  fi  cunda  ad  me  perti- 
neant.  Sed  quidni  pertinercnt?  Nonne  ego  ipfe  fum 
qui  jam  dubito  ferc  de  omnibus,  qui  nonnihil  tamcn  25 
intclligo,  qui  hoc  unum  verum  clTc  affirmo,  nego  cae- 
tera, cupio  plura  nolTe,  nolo  decipi,  multa  vel  invitus 
imaginor,  multa  etiam  tanquam  a  fcnfibus  venientia 

24    animadverto?  Quid  efl;  horum,  quam  vis  femper  dor- 

18  avocandam  cflc  (/"  dJit.).  —  24  Sed. .  .  pcninerent?  manque 
(inédit.). 


Meditationes.  —  Secunda. 


29 


miam,  quamvis  etiam  is  qui  me  creavit%  quantum  in 
fe  eft,  me  deludat,  quod  non  (  aeque  verum  fit  ac  me 
effe  ?  Quid  eft  quod  a  meâ  cogitatione  diftinguatur  ? 
Quid  eft  quod  a  me  ipfo  feparatum  dici  poffit  ?  Nam 

5  quod  ego  fim  qui  dubitem,  qui  intelligam,  qui  velim, 
tam  manifeftum  eft,  ut  nihil  occurrat  per  quod  evi- 
dentius  explicetur.  Sed  verô  etiam  ego  idem  fum  qui 
imaginor  ;  nam  quamvis  forte,  ut  fuppofui,  nulla 
prorfus  res  imaginata  vera  fit,  vis  tamen  ipfa  ima- 

10  ginandi  rêvera  exiftit,  &.  cogitationis  meae  partem 
facit.  Idem  denique  ego  fum  qui  fentio,  five  qui 
res  corporeas  tanquam  per  fenfus  animadverto  :  vi- 
delicet  jam  lucem  video,  ftrepitum  audio,  calorem 
fentio.    Falfa  haec  funt,  dormio  enim.  At  certe  vi- 

i5  dere  videor,  audire,  calefcere.  Hoc  falfum  effe  non 
poteft  ;  hoc  eft  proprie  quod  in  me  fentire  appellatur  ; 
atque  hoc  prrecife  fie  fumptum  nihil  aliud  eft  quàm 


cogitare. 


Ex  quibus  cquidem  aliquanto  melius  incipio  noffe 
20    quifnam  fim  ;  fed  adhuc  tamen  videtur,  nec  pofl*um 
abftinere  quin  putem,  res  |  corporeas,  quarum  ima-    25 
gines  cogitatione  formantur,  Oi;  quas  ipfi  fenfus  explo- 
rant, multo  diftindius  agnofci  quàm  iftud  nefcio  quid 
mei,  quod  fub  imaginationem  non  venit  :  quanquam 
î5     profedo  fit  mirum,  res  quas  animadverto  effe  dubias, 
ignotas,  a  me  aliénas,  diftindius  quàm  quod  verum 
eft,  quod  |  cognitum,  quàm  denique  me  ipfum,  a  me 
comprehendi.   Sed   video    quid   fit  :  gaudet  aberrare 
mens  mea,  necdum  fe  patitur  intra  veriiatis  limites 
3o    cohiberi.  Efto  igitur,  &  adhuc  femel  laxilfimas  habe- 

a.  Voir  t.  V,  p.  i5i. 


26 


}o  OEUVRES  DE  Descartes.  sj-^î 

nas  ei  permittamus,  ut,  illis  paulo  poft  opportune  re- 
dudis,  facilius  fe  régi  patiatur. 

Confideremus  res  illas  quje  vulgo  putantur  omnium 
diflindiffime  comprehendi  :  corpora  fcilicet,  quse  tan- 
gimus,  quce  videmus  ;  non  quidem  corpora  in  com-  5 
muni,  générales  enim  iftae  perceptiones  aliquantô 
magis  confufe  efle  folent,  fed  unum  in  particulari. 
Sumamus,  exempli  caufà,  hanc  ceram  :  nuperrime  ex 
favis  fuit  eduda;  nondum  amifit  omnem  faporem  fui 
mellis  ;  nonnihil  retinet  odoris  florum  ex  quibus  col-  lo 
leda  eft;  ejus  cojlor,  figura,  magnitudo,  manifefta 
funt  ;  dura  eft,  frigida  eft,  facile  tangitur,  ac,  û  arti- 
cule ferias,  emittet  fonum  ;  omnia  denique  illi  adfunt 
quce  requiri  videntur,  ut  corpus  aliquod  poffit  quàm 
diftindilfime  cognofci.  Sed  ecce,  dum  loquor,  igni  i5 
admovetur  :  faporis  reliqui?e  purgantur,  odor  expirât, 
color  mutatur,  figura  tollitur,  crefcit  magnitudo,  fit 
liquida,  fit  calida,  vix  tangi  poteft,  nec  jam,  fi  pulfes, 
emittet  fonum.  Remanetne  adhuc  eadem  cera?  Rema- 
nere  fatendum  eft  ;  nemo  negat,  nerno  aliter  putat.  20 
Qiiid  erat  igitur  in  eâ  quod  |  tam  diftinde  comprehen- 
debatur?  Certe  nihil  eorum  quae  fenfibus  attingebam; 
nam  qua^cunque  fub  guftiim,  vel  odoratum,  vel  vifum, 
vel  tadum,  vel  auditum  venicbant,  mutata  jam  funt  : 
remanetcera.  25 

Fortafiis  illud  erat  quod  nunc  cogito  :  ncmpe  ceram 
ipfam  non  quidem  fuilfc  iftam  dulcedincm  mellis,  nec 
florum  fragrantiam,  nec  iftam  albedincm,  nec  figu- 
ram,  nec  fonum,  -fed  corpus  quod  mihi  apparebat 
paulo  ante  modis  iftis  confpicuum,nunc  diverfis.Quid  3o 
i'J    eft  autcm  hoc  prsecife  quod  fie  |  imaginor  ?  Attenda- 


23-24.  Meditationes.  —  Secunda.  ji 

mus,  &,  remotis  iis  quse  ad  ceram  non  pertinent, 
videamus  quid  fuperfit  :  nempe  nihil  aliud  quàm  ex- 
tenfum  quid,  flexibile,  mutabile.  Quid  verô  eft  hoc 
flexibile,  mutabile  ?  An  quod  imaginer,  hanc  ceram  ex 
5  figura  rotundâ  in  quadratam,  vel  ex  hac  in  triangu- 
larem  verti  poffe  ?  Nullo  modo  ;  nam  innumerabilium 
ejufmodi  mutationum  capacem  eam  eue  compre- 
hendo,  nec  pofTum  tamen  innumerabiles  imaginando 
percurrere;  nec  igitur  comprehenfio  hîec  ab  imagi- 

io  nandi  facultate  perficitur.  Quid  extenfum  ?  Nunquid 
etiam  ipfa  ejus  extenfio  eft  ignota  ?  Nam  in  cerâ  liqucf- 
cente  fit  major,  major  in  ferventi,  majorque  rurfus, 
fi  calor  augeatur  ;  nec  rede  judicarem  quid  fit  cera, 
nifi  putarem  hanc  etiam  plures  fecundùm  extenfio- 

i5  nem  varietates  ad|mittere,quàm  fuerim  unquam  ima- 
ginando complexus.  Supereft  igitur  ut  concedam,  me 
nequidem  imaginari  quid  fit  hsec  cera,  fed  folâ  mente 
percipere;  dico  hanc  in  particulari,  de  cerâ  enim  in 
communi  clarius  eft.  Qusenam  verô  eft  haec  cera,  quse 

20    non  nifi  mente  percipitur  ?  Nempe  ea|dem.  quam  video,    28 
quam  tango,  quam  imaginor,  eadem  denique  quam 
ab  initio  efiTe  arbitrabar.  Atqui.  quod  notandum  eft, 
ejus  perceptio  non  vifio,  non  tadio,  non  imaginatio 
eft,  nec  unquam  fuit,  quamvis  prius  ita  videretur,  fed 

25  folius  mentis  infpeélio,  quse  vel  imperfeda  efiTe  poteft 
&  confufa,  ut  prius  erat,  vel  clara  &  diftinda,  ut 
nunc  eft,  prout  minus  vel  magis  ad  illa  ex  quibus 
conftat  attendo. 

Miror  verô  intérim  quàm  prona  fit  mea  mens  in 

îo    errores  ;  nam  quamvis  hsec  apud  me  tacitus  &  fine 

3-4  Quid. . .  mutabile  ?  manque  (/"  edit.) 


29 


3  2  Œuvres  de  Descartes.  24-j5. 

voce  confiderem,  hœreo  tamen  in  verbis  ipfis,  &  fere 
decipior  ab  ipfo  ufu  loquendi.  Dicimus  enim  nos 
videre  ceram  ipfammet,  fi  adfit,  non  ex  colore  vel 
figura  eam  adefle  judicare.  Unde  concluderem  fta- 
tim  :  ceram  ergo  vifione  oculi,  non  folius  mentis  in-  5 
fpedione,  cognofci  ;  nifi  jam  forte  refpexifTem  ex 
feneftrâ  homines  in  plateâ  tranfeuntes,  quos  etiam 
ipfos  non  minus  ufitate  quàm  ceram  dico  me  videre. 
Quid  autem  video  praeter  pileos  &  veftes,  fub  quibus 
latere  poflent  automata?  Sed  judijco  homines  effe.  lo 
Atque  ita  id  quod  (putabam  me  videre  oculis,  folâ  judi- 
candi  facultate,  quae  in  mente  meâ  eft,  comprehendo. 
Sed  pudeat  fupra  vulgus  fapere  cupientem,ex  for- 
mis  loquendi  quas  vulgus  invenit  dubitationem  quse- 
fiviffe  ;  pergamufque  deinceps,attendendo  utrùm  ego  i5 
pcrfedius  evidentiufque  percipiebam  quid  eiXet  cera, 
cùm  primùm  afpexi,  credidique  me  illam  ipfo  fenfu 
externo,  vel  faltem  fenfu  communi,  ut  vocant,  id  eft 
potentiâ  imaginatrice,  cognofcere  ?  an  verô  potiùs 
nunc,  poftquam  diligentiùs  inveftigavi  tum  quid  ea  lo 
fit%tum  quomodo  cognofcatur  ?  Certe  hac  de  re  dubi- 
tare  effet  ineptum;  nam  quid  fuit  in  prima  percep- 
tione  diftindum  ?  Quid  quod  non  a  quovis  animali 
haberi  poffe  videretur?  At  vero  cùm, ceram  ab  exter- 
nis  formis  diftinguo,  &.  tanquam  veftibus  detradis  25 
nudam  confidero,  fie  illam  rêvera,  quamvis  adhuc  er- 
ror  in  judicio  meo  effe  poffit,  non  poffum  tamen  fine 
humanâ  mente  percipere. 

3  ipfammet,  fi]  ipfam,  etfi  (/"  cdit.). 
a.  Voir  t.  V,  p.  i5i. 


25-26.  Meditationes.  —  Secunda.  3? 

Quid  autem  dicam  de  hac  ipfâ  mente,  five  de  me 
ipfo  ?  Nihildum  enim  aliud  admitto  in  me  efle  prseter 
mentem.  Quid,  inquam,  ego  qui  hanc  ceram  videor  30 
tam  diftinéle  percipere  ?  Nunquid  me  ipfum  non  tan- 
5  tùm  multo  verius,  multo  certius,  fed  etiam  multo 
diftindius  evidentiufque,  cognofco  ?  Nam,  fi  judico 
ceram  exiftere,  ex  eo  quod  hanc  videam,  certe  multo 
evidentius  efficitur  me  ipfum  etiam  exiftere,  ex  eo 
ipfo  quod  hanc  videam.  Fieri  enim  poteft  ut  hoc  quod 

lo  video  non  vere  fit  cera;  fieri  poteft  ut  ne  quidem  ocu- 
los  habeam,  quibus  quidquam  videatur  ;  fed  fieri  plane 
non  poteft,  cùm  videam,  five  (quod  jam  non  diftin- 
guo)  cùm  cogitem  me  videre,  ut  ego  ipfe  cogitans 
non  aliquid  fim.  Simili  ratione,  fi  judico  ceram  efie, 

i5  ex  eo  quod  hanc  langam,  idem  rurfus  efficietur,  vide- 
licet  me  effe.  Si  ex  eo  quod  imaginer,  vel  quàvis  aliâ 
ex  caufà,  idem  plane.  Scd  &  hoc  ipfum  quod  de  cerâ 
animadverto,  ad  reliqua  omnia,  quae  funt  extra  me 
pofita,  licet  applicare.  Porro  autem,  fi  m  agi  s  diftinda 

2o    vifa  fit  cerae  perceptio,  poftquam  mihi,  non  ex  folo 
vifu  vel  tadu,  fed  pluribus  ex  caufis  innotuit,  quanto 
diftindiùs  me  ipfum  a  me  nunc    cognofci  fatendum    3i 
eft,  quandoquidem  nullœ  rationes  vel  ad  cerae,  vel 
ad  cujufpiam  alterius  corporis  perceptionem  pofiint 

25  juvare,  quin  e?edem  omnes  mentis  meœ  naturam  me- 
lius  probent!  Sed  &  alia  infuper  tam  multa  funt  in 
ipfâ  mente,  ex  quibus  ejus  notitia  diftindior  reddi 
poteft,  ut  ea,  qu?e  ex  corpore  ad  illam  émanant,  vix 
numeranda  videantur. 

3o         Atque  ecce  tandem  fponte  fum  reverfus  eô   quô 

19  diltinda]  diftindè  (/"  édit.). 

Œuvres.  II.  5 


34  OEuvRES  DE  Descartes.  jô-^s. 

volebam  ;  nam  cùm  |  mihi  nunc  notum  fit  ipfamet  cor- 
pora,non  proprie  a  fenfibuSjVel  ab  imaginandi  faciil- 
tate,  fed  a  folo  intellcclu  percipi,  nec  ex  eo  percipi 
quôd  tangantur  aut  videantur,  fed  tantùm  ex  eo  quôd 
intelligantur  aperte  cognofco  nihil  facilius  aut  evi-  5. 
dentius  meâ  mente  poffe  a  me  percipi.  Sed  quia  tam 
cito  deponi  veteris  opinionis  confuetudo  non  poteft, 
placet  hic  confiftere,  ut  altius  ha^c  nova  cognitio  mc- 
moria:  mea^  diuturnitate  meditationis  infigatur. 


32  I  Meditatio   III.  lO 

De  Deo,  quôd  cxijlal'. 

Claudam  nunc  oculos,  aures  obturabo,  avocabo 
omnes  fenfus,  imagines  etiam  rerum  corporalium 
omnes  vcl  ex  cogitationc  meâ  delebo,  vel  certc,  quia 
hoc  ficri  vix  potefl,  illas  ut  inancs  &  falfas  nihili  pen-  i5 
dam,  meque  folum  alloquendo  ^<:  penitius  infpi- 
ciendo,  meipfum  paulatim  mihi  magis  notum  &  fa- 
miliarem  reddere  conabor.  Ego  fum  res  cogitans,  id 
eft  dubitans,  affirmans,  negans,  pauca  intelligens, 
multa  ignorans,  volens,  nolens,  imaginans  etiam  cS:  20 
fentiens;  ut  enim  |  anteanimadverti,  quamvis  illa  qux 
fentio  vel  imaginor  extra  me  fortaffe  nihil  fmt,  illos 
tamen  cogitandi  modos,  quos  fenfus  &  imaginaiiones 

1  ipfamctl  ipfam,  &  (/"  cdit.).  —  10  lllj  tertia  (/"  cdit.]. 
a.  Voir  t.  III,  p.  397,  I.  25. 


33 


28-29.  Méditation  ES.   —  Tertia.  3  < 

appelle,  quatenus  cogitandi  quidam    modi    tantùm 
fiint,  in  me  eiïe  fiim  certiis  •'. 

Atque  his  paucis  omnia  recenfui  quœ  verc  fcio,  vel 
faltem  quie  me  fcire  hac|  tenus  animadverti.  Nunc 
5  circumfpiciam  diligcntiùs  an  forte  adhuc  apud  me 
alia  Tint  ad  quœ  nondum  refpexi.  Sum  certus  me  elle 
rem  cogitantem.  Nunquid  crgo  etiam  fcio  quid  requi- 
ratur  ut  de  aliquà  re  fim  cenus  'f  Nempe  in  hac  prima 
cognitione    nihil  aliud    eft,   quam   ciara    quiudam  & 

10  diflinda  perceptio  ejus  quod  affirmo  ;  quae  fane  non 
fufficeret  ad  me  ccrtum  de  rei  veritate  reddendum,  fi 
pofTct  unquam  contingere,  ut  aliquid,  quod  ita  ciare 
&  diftinde  perciperem,  falfum  effet;  ac  proinde  jam 
videor  pro  régula  generali  poffe  flatuere.  illud  omne 

i5  *  effe  verum,  quod  valde  ciare  &  diftincle  percipio. 

Verumtamen  multa  prius  utomnino  ceita  L^mani- 
fefla  admifi,  quce  tamen  poftea  dubia  effe  dcpre- 
hendi.  Qiialia  ergo  ifta  fuere  ?  Nempe  terra,  cœlum, 
fydera   t^-  caetera    omnia    quai    fenfibus   ufurpabam. 

20  Quid  autem  de  illis  ciare  percipiebam  ?  Nempe  ipfas 
talium  rcrum  ideas,  five  cogitationes,  menti  mex  ob- 
verfari.  Sed  ne  nunc  quidem  illas  ideas  in  me  |  effe 
inficior.  Aliud  autem  quiddam  erat  quod  affirmabam, 
quodquej  etiam  ob  confuetudinem  credendi  ciare  me     34 

25  percipcre  arbitrabar,  quod  tamen  rêvera  non  percipie- 
bam :  nempe  res  quafdam  extra  me  effe,  a  quibus  idca) 
illai  proccdebant,  &  quibus  omnino  fimiles  erant.  Atque 
hoc  erat,  in  quo  vel  fallebar,  vel  certe,  û  verum  judi- 
cabam,  id  non  ex  vi  meae  perceptionis  contingebat. 

3o         Qiiid  verô  ?  Cùm  circa  res  Arithmeticas  vel  Geome- 

a.  Même  remarque  que  ci-avant  p.  24,  note  a. 


j6  OEuvRES  DE  Descartes.  20-30. 

tricas  aliquid  valdc  fimplcx  &  facile  confiderabam,  ut 
quôd  duo  i.*v  tria  fimul  juncla  fmtquinque,  vcl  limilia, 
nunquid  faltem  ilia  fatis  pcrfpicue  intucbar,  ut  vcra 
elTc  artirmarcm  ?  Equidem  non  aliam  ob  caufam  de  iis 
dubitandum  elle  poftea  judicavi,  quàm  quia  veniebat  5 
in  mente  m  forte  aliquem  Deum  talem  mihi  naturam 
indcrc  potuifle,  ut  etiam  circa  illa  deciperer,  quse 
manifeftiiîima  viderentur.  Sed  quoties  ha.>c  praecon- 
ccpta  de  fummâ  Dei  potentià  opinio  mihi  occurrit, 
non  polTum  non  fateri,  fiquidem  velit,  facile  illi  effe  10 
efficerc  ut  errem,  etiam  in  iis  quce  me  puto  mentis 
oculis  quàm  evidentiffime  intueri.  Quoties  verô  ad 
35  ipfas  res ,  quas  valde  clare  percipere  arbitrer ,  me 
converto  ,  tam  plane  ab  illis  perfuadeor,  ut  fponte 
erumpam  in  bas  voces  :  fallat  me  quifquis  poteft,  i5 
nunquam  tamen  efficiet  ut  nihil  fim,  quandiu  me  ali- 
quid effe  cogitabo;  vel  ut  aliquando  verum  fit  me 
nunquam  fuiffe,  cùm  jam  verum  fit  me  effe;  vel  forte 
etiam  ut  duo  &  tria  fimul  junda  plura  vel  pauciora 
fint  quàm  quinque,  vel  fimilia,  in  quibus  fcilicet  rc-  20 
pugnantiam  agnofco  manifeftam.  Et  certe  cùm  nuUam 
occafionem  habeam  exiftimandi  aliqucm  Deum  effe 
dcceptorem,  nec  quidem  adhuc  fatis  fciam  utrùm  fit 
aliquis  Deus,  valde  tenuis  &,  ut  ita  loquar,  Meta- 
phyfica  dubitandi  ratio  eft,quae  tantùm  ex  eâ  opinione  25 
dcpendet.  Ut  autem  etiam  illa  tollatur,  quamprimum 
occurret  occafio,  examinare  dcbeo  an  fit  Deus,  &,  fi 
fit,  an  poffit  effe  dcceptor:  hac  enim  re  ignoratà,  non 
videor  de  ullà  alia  plane  ccrlus  effe  unquam  polfe. 

Nunc  autem  ordo  videtur  exigerc,  ut  prius  omnes     3o 

Il  iisMiis  (/"  Ciiil.). 


3G 


3o-3i.  Meditationes.   —  Tertia.  JJ 

meas  cogitationes  in  certa  gênera  diftribuam,  &  in 
quibufnam  ex  illis  veritas  aut  fal|fitas  proprie  con- 
fiftat,  inquiram.  Qusedam  ex  his  tanquam  rerum  ima- 
gines funt,  quibus  folis  proprie  convenir  ideae  nomen  : 
5  ut  cùm  hominem,  vel  Chimaeram,  vel  Cœlum,  vel  An- 
gelum ,  vel  Deum  cogito.  Aliae  verô  alias  quafdam 
prseterea  formas  habent  :  ut,  cùm  volo,  cùm  timeo, 
cùm  affirmo,  cùm  nego,  femper  quidem  aliquam  rem 
ut  fubjedum  meae  cogitationis  apprehendo,  fed  ali- 

lo  quid  etiam  amplius  quàm  iftius  rei  fi  (  militudinem  co- 
gitatione  compledor;  &  ex  his  aliae  voluntates,  five 
affedus,  aliae  autem  judicia  appellantur. 

Jam  quod  ad  ideas  attinet,  fi  folae  in  fe  fpedentur, 
nec  ad  aliud  quid  illas  referam,  falfae  proprie  efle  non 

i5  pofTunt;  nam  five  capram,  five  chimaeram  imaginer, 
non  minus  verum  efl  me  unam  imaginari  quàm  al- 
teram.  NuUa  etiam  in  ipfâ  voluntate,  vel  aflfedibus, 
falfitas  eft  timenda;  nam,  quamvis  prava,  quamvis 
etiam  ea  quae  nufquam  funt,  poffim  optare,  non  tamen 

20'  ideo  non  verum  eft  illame  optare.  Ac  proinde  fola 
fuperfunt  judicia,   in  quibus  mihi  cavendum  eft  ne 
fallar.  Praecipuus  autem  error  &.   frequentiffimus  qui    37 
poffit  in  illis  reperiri,  confiftit  in  eo  quôd  ideas,  quae 
in  me  funt,  judicem  rébus  quibufdam  extra  me  pofitis 

25  fimiles  effe  five  conformes;  nam  profedo,  fi  tantùm 
ideas  ipfas  ut  cogitationis  meae  quofdam  modos  con- 
fiderarem,  nec  ad  quidquam  aliud  referrem,  vix  mihi 
ullam^  errandi  materiam  dare  pofTent. 

Ex  his  autem  ideis  ^  aliae  innatae,  aliae  adventitiae, 

a.  Voir  t.  V,  p.  i52. 

b.  Cf.  t.  III,  p.  383,  1.  2. 


j8  Œuvres  de  Descartes.  3i-3î. 

aliae  a  me  ipfo  t'adse  mihi  videntur  :  nam  quôd  intel- 
ligam  quid  fit  res,  quid  fit  veritas,  quid  fit  cogitatio, 
hsec  non  aliunde  habere  videor  quàm  ab  ipfâmet  meâ 
naturâ;  quôd  autem  nunc  ftrepitum  audiam,  fi^lem 
videam,  ignem  fentiam,  a  rébus  |  quibufdam  extra  me  5 
pofitis  procedere  haclenus  judicavi  ;  ac  denique  Sy- 
renes,  Hippogryphes,  &  fimilia,  a  me  ipfo  finguntur. 
Vel  forte  etiam  omnes  efiTe  adventitias  pofiTum  pu- 
tare,  vel  omnes  innatas,  vel  omnes  fadas  :  nondum 
enim  veram  illarum  originem  clare  perfpexi.  lo 

Sed  hîc  prœcipue  de  iis  efl;  quaerendum,  quas  tan- 
quam  a  rébus  extra  me  exiftentibus  defumptas  confi- 
as dero,  qusenam  me  mojveat  ratio  ut  illas  ifi;is  rébus 
fimiles  effe  exiftimem.  Nempe  ita  videor  dodus  a  na- 
turâ. Et  praeterea  experior  illas  non  a  meâ  voluntate  i5 
nec  proinde  a  me  ipfo  pendere;  feepe  enim  vel  invito 
obverfantur  :  ut  jam,  five  velim,five  nolim,  fentio  ca- 
lorem,  &  ideo  puto  fenfum  illum,  five  ideam  caloris,  a 
re  c  me  diverfâ,  nempe  ab  ignis  cui  afiideo  calore, 
mihi  advenire.  Nihilque  magis  obvium  efl:,  quàm  ut  20 
judicem  iftam  rem  fuam  fimilitudinem  potius  quàm 
aliud  quid  in  me  immittere. 

Quae  rationes,  an  fatis  firmre  fint,  jam  videbo.  Cùm 
hîc  dico  me  ita  dodum  effe  a  naturâ,  intelligo  tan- 
tùm  fpontaneo  quodam  impetu  me  ferri  ad  hoc  cre-  25 
dendum,  non  lumine  aliquo  naturali  mihi  oftendi  effe 
verum.  Quœ  duo  multum  difcrepant  ;  nam  quse- 
cumque  lumine  naturali  mihi  oflenduntur,  ut  quôd 
ex  eo  quôd  dubitem,  fequatur  me  efle,  &  fimilia,  nullo 
modo  dubia  efie  poiTunt,  quia  nulla  alia  facultas  efiTe  3o 
poteft,   cui  I  aeque  fidam   ac   lumini  ifi:i,  quaeque  illa 


33-34.  Meditationes.  —  Tertia.  39 

non  vera  effe  poffit  docere  ;  fed  quantum  ad  impetus 
naturales,  jam  fsepe  \  olim  judicavi  me  ab  illis  in  de-    39 
teriorem  partem  fuifle  impulfum,  cùm  de  bono   eli- 
gendo  ageretur,  nec  video  cur  iifdem  in  uUâ  aliâ  re 

5    magis  fidam. 

Deinde,  quamvis  ideae  illse  a  voluntate  meâ  non 
pendeant,  non  ideo  confiât  ipfas  a  rébus  extra  me 
pofitis  neceffario  procedere.  Ut  enim  impetus  illi,  de 
quibus  mox  loquebar,  quamvis  in  me  fint,  a  voluntate 

lo  tamen  meâ  diverfi  effe  videntur,  ita  forte  etiam''  ali- 
qua  alia  eft  in  me  facultas,  nondum  mihi  fatis  co- 
gnita,  iftarum  idearum  effedrix,  ut  hadenus  femper 
vifum  eft  illas,  dum  fomnio,  abfque  uUâ  rerum  exter- 
narum  ope,  in  me  formari. 

i5  Ac  denique,  quamvis  a  rébus  a  me  diverfis  procé- 
dèrent, non  inde  fequitur  illas  rébus  iftis  fimiles 
effe  debere.  Quinimo  in  multis-  fsepe  magnum  dil- 
crimen  videor  deprehendiffe  :  ut,  exempli  caufà,  duas 
diverfas  folis  ideas  apud  me  invenio,  unam  tanquam 

20  a  lenfibus  hauftam,  &  qu?e  maxime  inter  illas  quas 
adventitias  exiflimo  eft  recenfenda,  per  quam  mihi 
valde  parvus  apparet,  aliam  verô  ex  rationibus  Aftro- 
nomi^e  delumptam,  hoc  eft  ex  notionibus  quibuf- 
dam  mihi  innatis  elicitam,  vel  quocumque  alio  modo 

25  a  me  fadam,  per  quam  aliquoties  |  major  quam  terra 
exhibetur;  utraque  profedo  fimilis  eidem  foli  extra 
me  exiftenti  effe  non  poteft,  &  ratio  perfuadet  illam 
ei  maxime  effe  diffimilem,  quae  quàm  proximc  ab  iplo 
vidctur  cmanaffe. 

3o        Quae  omnia  fatis  demonftrant  me  non  hadenus  ex 

a.  Voir  t.  V,  p.  i5a. 


40 


40  OEuvRES  DE  Descartes.  34-33. 

certo  judicio,  fed  tantùm  ex  caeco  aliquo  impulfu,  cre- 
didifle  res  quafdam  a  me  diverfas  exiftere,  qucC  ideas 
five  imagines  fuas  per  organa  fenfuum,  vel  quolibet 
alio  pado,  mihi  immittant. 

Sed  alia  quaedam  adhuc  via  milii  occurrit  ad  inqui-  5 
rendum  an  res  aliquse,  ex  iis  quarum  idese  in  me  funt, 
extra  me  exiftant.  Nempe,  quatenus  ideae  iftae  cogi- 
tandi  quidam  modi  tantùm  funt,  non  agnofco  ullam 
inter  ipfas  insequalitatem,  &  omnes  a  me  eodem  modo 
procedere  videntur;  fed, quatenus  una  unam  rem,  alia  10 
aliam  repraefentat,  patet  eafdem  efTe  ab  invicem 
valde  diverfas.  Nam  proculdubio  illcc  quae  fubftantias 
mihi  exhibent,  majus  aliquid  funt,  atque,  ut  ita  loquar, 
41  plus  realitatis  objedivae  in  fe  continent,  quàm  illae 
quae  tantùm  modos,  five  accidentia,  reprsefentant  ;  &  i5 
rurfus  illa  per  quam  fummum  aliquem  Deum,  seter- 
num,  infinitum,  omnifcium,omnipotentem,  rerumque 
omnium,  quse  prseter  ipfum  funt,  creatorem  intelligo, 
plus  profedo  realitatis  objedivae  in  fe  habet,  quàm 
illae  per  quas  finitae  fub  ftantiae  exhibentur.  20 

Jam  verô  lumine  naturali  manifeflum  eft  tantum- 
dem  ad  minimum  effe  debere  in  caufà  efficiente  & 
totali^,  quantum  in  ejufdem  caufae  efFedu.  Nam, 
quaefo,  undenam  poffet  affumere  realitatcm  fuam  ef- 
fedus,  nifi  a  caufâ?  Et  quomodo  illam  ei  caufa  dare  i5 
poffet,  nifi  etiam  haberet  ?  Hinc  autem  fequitur,  ncc 
poffe  aliquid  a  nihilo  fieri,  nec  etiam  id  quod  magis 
perfedum  eft,  hoc  eft  quod  plus  realitatis  in  fe  con- 

I  Après  certo]  aliquo  ajouté  {1"  éJit.). 
a.  Voir  t.  III,  p.  274,1.  20. 


35 .16.  Meditationes.   —  Tertia.  41 

tinet,  ab  eo  quod  minus.  Atque  hoc  non  modo  perf- 
picue  verum  efl  de  iis  effedibus,  quorum  realitas  eft 
adualis  five  formalis,  fed  etiam  de  ideis,  in  quibus 
confideratur  tantùm  realitas  objediva.  Hoc  eft,  non 
5  modo  non  poteft,  exempli  caufâ,  aliquis  lapis,  qui  42 
prius  non  fuit,  nunc  incipere  efle,  nifi  producatur  ab 
aliquâ  re  in  quâ  totum  illud  fit  vel  formaliter  vel  emi- 
nenter,  quod  ponitur  in  lapide;  nec  poteft  calor  in 
fubjedum  quod  priùs  non  calebat  induci,  nifi  a  re 

«o  quse  fit  ordinis  faltem  aeque  perfedi  atque  eft  calor, 
&  fie  de  caeteris;  fed  praeterea  etiam  non  poteft  in  me 
efl^e  idea  caloris,  vel  lapidis,  nifi  in  me  pofita  fit  ab 
aliquâ  caufâ,  in  quâ  tantumdem  ad  minimum  fit  reali- 
tatis  quantum  effe  in  calore  vel  lapide  concipio.  Nam 

'5  quamvis  ifta  caufa  nihil  de  fuâ  realitate  actuali  five 
formali  in  meam  ideam  transfundat,  non  ideo  putan- 
dum  eft  illam  minus  realem  efl'c  dcbei^e,  fed  talem  elfe 
naturam  ipfius  ideae,ut  nullam  aliam  ex  fe  realitatem 
formalem  exigat,  prêter  illam  quam  mutuatur  a  cogi- 

20  tatione  meà,  cujus  eft  modus.  Quôd  autem  haec  idea 
realitatem  objedivam  hanc  vel  illam  contineat  potius 
quàm  aliam,  hoc  profeclô  habere  débet  ab  aliquâ 
caufâ  in  quâ  tantumdem  fit  ad  minimum  realitatis 
formalis  quantum   ipfa  continct  objecl;iv?e.   Si  enim 

25  ponamus  aliquid  in  ideà  reperiri.  quod  non  fuent  in 
ejus  caufâ,  hoc  igitur  habet  a  nihilo;  atqui  quan- 
tumvis  imperfedus  fit  ifte  cffendi  modus,  que  res  eft 
objedive  in  intellectu  per  ideam,  non  tamen  profeclô 
plane  nihil  eft,  nec  proinde  a  nihilo  efiTe  poteft. 

3o  Nec  etiam  debeo  fufpicari,  cùm  realitas  quam  con- 
fidero  in  meis  ideis  fit  tantùm  objectiva,  non  opus 

Œuvres.  II.  6 


43 


42  OEuvREs  DE  Descartes.  36-37. 

effc  ut  cadcm  realitas  fit  formaliter  in  caufis  iflarum 
idearum,  fed  fufficcre,  fi  fit  in  iis  etiam  objedive. 
Nam  quemadmodum  ifte  modus  efTendi  objedivus 
compctit  ideis  ex  ipfarum  naturâ,  ita  modus  effendi 
formalis  competit  idearum  caufis,  faltem  primis  &  5 
prœcipuis,  ex  earum  naturâ.  Et  quamvis  forte  una 
idea  ex  aliâ  nafci  poffit,  non  tamen  hîc  datur  pro- 
greffus  in  infinitum,  fed  tandem  ad  aliquam  primam 
débet  deveniri,  cujus  caufa  fit  inftar  archetypi,  in 
I  quo  omnis  realitas  formaliter  contineatur,quae  eft  in  10 
ideâ  tantùm  objedive.  Adeo  ut  lumine  naturali  mihi 
fit  perfpicuum  ideas  in  me  efle  veluti  quafdam  ima- 
gines, quse  poffunt  quidem  facile  deficere  a  perfe- 
44  dione  relrum  a  quibus  funt  defumptse,  non  autem 
quicquam  majus  aut  perfeclius  continere.  i5 

Atque  l^œc  omnia,  quô  diutius  &  curiofius  examine, 
tantô  clarius  &  diflinclius  vera  efi!e  cognofco.  Sed 
quid  tandem  ex  his  concludam  }  Nempe  fi  realitas 
objediva  alicujus  ex  meis  ideis  fit  tanta  ut  certus 
fim  eandcm  nec  formaliter  nec  eminenter  in  me  elfe,  20 
nec  proinde  me  ipfum  ejus  ideœ  caufam  efle  pofl!e, 
hinc  necefi^ario  fcqui,  non  me  folum  eflTe  in  mundo, 
fed  aliquam  aliam  rem,  quœ  iftius  ideiE  eft  caufa, 
etiam  exiftcre.  Si  vcrô  nulla  talis  in  me  idea  reperia- 
tur,  nullum  plane  habcbo^  argumentum  quod  me  de  25 
alicujus  rci  a  me  diverfîc  exiftentiâ  certum  reddat  ; 
omnia  enim  diligentifilmc  circumfpcxi,  &.  nullum 
aliud  potui  haclenus  rcpcrire. 

Ex  his  autem  meis  ideis,  prœter  illam  quœ  me  ip- 
fum mihi  exhibet,   de  quà  hîc  nulla   difficultas  elfe     io 

a.  Voir  t.  V,  p.  i52. 


37-39-  Meditationes.  —  Tertia.  4J 

poteil,  alia  efl  quse  Deum,  aliae  quse  res  corporeas  & 
inanimes,  alice  quse  Angeles,  alise  quse  animalia,  ac 
denique  alise  quse  alios  homines  meî  fimiles  reprse- 
Tentant. 
5  Et  quantum  ad  ideas  I  quse  |  alios  homines,  vel  45 
animalia,  vel  Angelos  exhibent,  facile  intelligo  illas 
ex  iis  quas  habeo  meî  iplius  li  rcrum  corporalium 
&  Dei  poffe  componi,  quamvis  nulli  pra^ter  me  ho- 
mines, nec  animalia,  nec  Angeii,  in  mundo  elïent. 

10  Quantum  autcm  ad  ideas  rerum  corporalium,  ni- 
hil  in  illis  occurrit,quod  lit  tantum  ut  non  videatur  a 
me  ipfo  potuilfc  prolicifci  ;  nam  li  pcnitiùs  infpiciam, 
^.^  lingulas  cxaminem  eo  modo  quo  heri  examinavi 
idcam  cerse,  animadverto  perpauca  tantùm  elle  quse 

i5  in  illis  clare  ^^  diftincle  pcrcipio  :  nempe  magnitu- 
dinem,  five  cxtenlionem  in  longum,  latum,  &.  pro- 
lundum;  iiguram,  quse  ex  terminatione  iftius  exten- 
lionis  exfurgit  ;  Iitum,  quem  divcrfa  figurata  inter  (c 
obtincnt;  Ov  motum,  fivc  muiationem  illius  litùs;  qui- 

20  bus  addi  pollunt  lubltantia,  duratio,  &  numerus  : 
csetera  autem,  ut  lumen  ^^  colores,  foni,  odores, 
fapores,  calor  &  iVigus,  alia^que  tacliles  qualitates, 
nonnill  valdc  confufe  &  oblcure  a  me  cogitantur, 
adeo  ut  etiam  ignorem  an  tint  verse,  vel  falfse,  hoc 

25    eft,  an  idea?,  quas  \  de  illis  habeo,  fint  rerum  quarun-    46 
dam  idese,  an  non  rerum.  Quamvis  enim  fallitatcm 
proprie   didam,    live   ibrmalem,  nonnili   in   judiciis 
polî'et  rcperiri  paulo  ante  notaverim,  ell  tamen  pro- 
fedo  quicdam  alia  falhtas  materialis  in  j  ideis,  ciim  non 

3o  rem  lanquam  rem  repncfentani  :  ita,  cxempli  caufâ, 
idei\}  quas  habeo  caloris  l'<;  frigoris,  tam  parum  clarae 


44  OEi'vpFS  DE  Descartes.  39-40. 

&  diftindœ  lunt.  ut  ab  iis  difccre  non  poffim,  an  fri- 
gus  fit  tantùm  privatio  caloris,  vel  calor  privatio  fri- 
goris,  vcl  utrumquc  lit  rcalis  qualitas,  vel  neutrum. 
Et  quia  nuUa:  idcaj  nili  tanquam  rerum  efï'e  poniinf, 
fiquidem  vcrum  lit  frigus  nihil  aliud  efle  quàm  priva-  5 
tioncm  caloris.  idca  qua.-  mihi  illud  tanquam  reale 
quid  c^  politivum.rcprœfentat,  non  immerito  falfa  di- 
cetur,  &  lie  de  cxteris. 

Quibus  profcdo  non  cft  necefle  ut  aliquem  autho- 
rem  a  me  divcrfum  aflignem  ;  nam,  û  quidem  lint  10 
falfcE,  hoc  ell  nullas  rcs  rcprœfentent,  lumine  naturali 
notum  mihi  cft  iilas  a  nihilo  procedcre,  hoc  eft,  non 
aliam  ob  caufam  in  me  effe  quàm  quia  deeft  aliquid 
47  natura:  meac,  ncc  eft  plane  perfeda;  û  autem  lint 
vera:.  quia  tamen  tam  parum  realitatis  mihi  exhibent,  i5 
ut  ne  quidem  illud  a  non  re  pofTim  diftinguere,  non 
video  cur  a  me  ipfo  eft'e  non  poflTmt. 

Ex  iis  verô  qua^  in  ideis  rerum  corporalium  clara  vS: 
diftinda  funt,  quscdam  ab  idcâ  meî  ipfius  videor  mu- 
tuari  potuiftc,  nempe  fubftantiam,  durationem,  nu-  20 
merum,  &  Ci  quae  alia  fint  ejufmodi;  nam  cùm  cogito 
lapidem  efte  fubftantiam,  five  elle  rem  qua:  per  fe 
apta  eft  exiftere,  itemque  me  ef  fe  fubftantiam,  quam- 
vis  concipiam  me  efl'e  rem  cogitantem  ^.'l:  non  exten- 
fam,  lapidem  vero  effe  rem  extenfam  &  non  cogitan-  25 
tem,  ac  proinde  maxima  inter  utrumquc  conceptum  fit 
diverfitas,  in  ratione  tamen  fubftantiam  videntur  con- 
venire  ;  itemque,  cùm  percipio  me  nunc  effe,  &.  priiis 
ctiam  aliquamdiu  fuifle  recordor,  cùmque  varias  ha- 
beo  cogitationes  quarum  numerum  intelligo,  acquiro     3o 

a.  Voir  t.  V,  p.  i53. 


40-4 1. 


Meditationes.  —  Tertia.  4^ 

ideas  durationis  &  numeri,  quas  deinde  ad  quaf- 
cunque  alias  res  polTum  transferre.  Caetera  autem 
omnia  ex  quibus  rerum  corporearum  ideœ  conflan- 
tur,  nempe    extenfio,  figura,  fitus,  &  motus,  in   me    48 

5  quidem,  cùm  nihil  aliud  tim  quiim  res  cogitans,  for- 
maliter  non  continentur  ;  fed  quia  funt  tantum  modi 
quidam  fubftantiae,  ego  autem  fubftantia,  videntur  in 
me  contineri  polie  eminenter. 

Itaque  fola  reftat  idea  Dei,  in  quâ  confiderandum 

lo  efl  an  aliquid  fit  quod  a  me  ipfo  non  potuerit  profi- 
cifci.  Dei  nomine  intelligo  fubftantiam  quandam  infii- 
nitam,  independentem,  fumme  intelligentem,  fumme 
potentem,  &  a  quâ  tum  ego  ipfe,  tum  aliud  omne,  fi 
quid  aliud  extat,  quodcumque  extat,e(l  creatum.  Quae 

i5  fane  omnia  talia  funt  ut,  quo  diligentius  attendo, 
tanto  minus  a  me  folo  profecla  elfe  poffe  videantur. 
Ideoquc  ex  antedidis,  Deum  nccefl'ario  exiftere,  clT: 
concludcndum. 

Nam  quamvis  fubftantiit  quidem  idea  in  me  fit  ex 

20  hoc  ipfo  quôd  fim  fubftantia,  non  tamen  idcirco  elfet 
idea  fubftantiam  infinitae,  cùm  fim  linitus,nifi  ab  aliquâ 
fubftantià,  quse  rêvera  eflet  infinita,  procederet. 

Nec  putare  debeo  me  non  percipere  infinitum  per 
veram  ideam,  fed  tantùm  per    negationem  finiti,  ut    49 

25  pcrcipio  quietem  &  tenebras  per  negationem  motùs 
&  lucis;  nam  contra  manifefte  intelligo  plus  reali- 
tatis  elfe  in  fubftantià  infinita  quàm  in  finitâ,  ac 
proinde  priorem  quodammodo  in  me  eft'e  perceptio- 
nem  inliniti  quàm  finiti,  hoc  eft  Dei  quàm  mei  iplius. 

3o    Quà  enira   rationc   iniclligerem   me   dubitare',    rac 

a    Voir  i.  V.  p.  i  53. 


46  OEUVRES  DE  Descartes.  4«-4ï. 

cupere,  hoc  ci\,  aliquid  mihi  dccfî'e,  &  me  non  elle 
omnino  perfedum,  i\  nulla  idea  omis  perfcdioris  in 
me  clTct,  ex  cujus  comparatione  dcledus  mecs  agnof- 
cerem  ? 

Ncc   dici  potefl  banc   forte  ideam  Dei   materiali-      5 
ter  falfam  cÛe,  ideoque  a  nihilo  elTe  pofle,  ut  paulo 
anle  de  ideis  caloris  6>i  fri^oris,  &  fimilium,  animad- 
vcrti  ;  nam  contra,  cùm  maxime  clara  &  diflinda  lit, 
c<:  plus  realitatis.objec^ivie  quàm  ulla  alia  contineat, 
nulla  ell  per  fe  magis  vera,  nec  in  quà  minor  falfi-     10 
talis  fLifpicio  rcperiatur.  Eil,  inquam,  hœc  idea  entis 
fumme  perfecli  &  infiniti  maxime  vera;  nam  quam|vis 
forte  fingi  poflit  taie  ens  non  exiflere,  non  tamen  fingi 
potefl;  ejus   ideam  nihil   reale  mihi   exhibere,  ut  de 
50    ideà  j  frigoris  ante  dixi.  Efl  etiam  maxime  clara  &    ï5 
dillinda  ;  nam   quidquid  clare  &  difl^inde  percipio, 
quod  efl  reale  t<  \erum,  &  quod  perfedionem  aliquam 
importât,  totum    in  eà  continetur.  Nec  obftat  quod 
non  comprchendam  infinitum,  vel  quod   alia  innu- 
mera  in  Deo  fint,  qu?c  nec  comprehendere,  nec  forte    20 
etiam  attiiigere  cogitatione,  uUo  modo  poilum  ;  efl 
enim  de  ratione  inliniii,  ut  a  me,  qui  fum  tinitus,  non 
comprchcndatur  ;  c^fuflicii  me  hoc  ipfum  intclligere, 
ac  jiidicare,  illa  omnia  quiu  clare  percipio,  0^  perfedio- 
nem aliquam  importare  fcio,  aiquc  etiam  forte  alia    23 
innumeraquiu  ignoro,  vel  formaliter  vel  cminenter  in 
Deo  efljc,  ut  idea  quam  de  illo  habeo  fit  omnium  quic 
in  me  funt  maxime  vera,  \  maxime  clara  ti  diflinda. 
Sed  forte  majus  aliquid  fum  quàm  ipfe  intclligam, 
omnefque  ilhe  perfediones  quas  Deo  iribuo,  polen-     3o 
lia  quodammodo  in  me  funt,  etiamfi  nondum  {e{c  exe- 


42-43.  Meditationes.  —  Tertia.  47 

rant,  neque  ad  adum  reducantur.  Experior  enim  jam 
cognitionem  meam  paulatim  augeri  ;  nec  video  quid 
obllet  quo  |  minus  ita  magis  &  magis  augeatur  in  infi-    si 
nitum,  nec  etiam  cur,  cognitione  fie  audâ,  non  pof- 

5  lim  ejus  ope'  reliquas  omnes  Dei  |  perfediones  adi- 
pifci'';  nec  denique  cur  potentia  ad  iftas  perfediones, 
fi  jam  in  me  eft,  non  fufficiat  ad  illarum  ideam  pro- 
ducendam. 

Imo  nihil  horum  efle  poteft.  Nam  primo,  ut  verum 

10  fit  cognitionem  meam  gradatim  augeri,  &  multa  in 
me  efle  potentia  quae  aclu  nondum  funt,  nihil  tamen 
horum  ad  ideam  Dei  pertinet,  in  quâ  nempe  nihil 
omnino  efl  potentiale  ;  namque  hoc  ipfum,  gradatim 
augeri,  certiffimum  eft  imperfedionis  argumentum. 

i5  Praeterea,  etiamfi  cognitio  mea  femper  magis  &  ma- 
gis augeatur,  nihilominus  intelligo  nunquam  illam 
idcirco  fore  adu  infinitam,  quia  nunquam  eo  deve- 
nietur,  ut  majoris  adhuc  incrementi  non  fit  capax; 
Deum  autem  ita  judico  elfe  adu  infinitum,  ut  nihil 

20  ejus  perfedioni  addi  poffit.  Ac  denique  percipio  cfl'e 
objedivum  ideœ  non  a  folo  efle  potentiali,  quod  pro- 
prie loquendo  nihil  eft,  fed  tantummodo  ab  aduali 
five  formali  pofî'e  produci. 

I Neque  profedo  quicquam  eft  in  his  omnibus,  quod    52 

î5  diligenter  attendenti  non  fit  luminc  naturali  mani- 
feftum;  fed  quia,  cùm  minus  attende,  &  rerum  fenfi- 
bilium  imagines  mentis  aciem  excsecant,  non  ita  facile 
recordor  cur  idea  entis  me  perfedioris  neceffariô  ab 
ente  aliquo  procédât  quod  fit  rêvera  pcrfediiis,  ulte- 

a.  Voir  t.  V,  p.  154. 

b.  Voir  t.  III,  p.  329, 1;  12. 


48  CEuvRF.s  DE  Descartes.  43-45. 

rius  quœrcre  libet  an    ego  ipfe  habens  illam  ideam 
eirc  polTcm,  fi  taie  ens  nullum  exifteret. 

Nempe  a  quo  effem  ?  A  me  fcilicet,  vel  a  paren- 
tibus,  vel  ab  aliis  quibuflibet  Deo  minus  perfeclis  ; 
nihil  enim  ipfo  perfedius,  nec  etiam  aeque  perfedum,      5 
cogitari  aut  fingi  poteft. 

Atqui,  fi  a  me  effem,  nec  dubitarem,  nec  optarem, 
nec  omnino  quicquam  mihi  deeffet;  omnes  enim  per- 
fcdiones  quarum  idea  aliqua  in  me  eft,  mihi  dedif- 
fem,  atque  ita  ipiemet  Deus  effem.  Nec  putare  debeo  10 
illa  forfan  quœ  mihi  défunt  difficilius  acquiri  poffe, 
quàm  iUa  quœ  jam  in  me  funt;  nam  contra,  mani- 
fcftum  eft  longe  difficilius  fuiffe  me,  hoc  eft  rem  five 
fubftantiam  cogitantem,  ex  nihilo  emergere,  quàm 
53  multarum  rerum  quas  ignoro  cognitiones,  quœ  tan-  i5 
tùm  iftius  fubftantice  accidcntia  funt,  acquirere.  Ac 
ccrtc,  fi  majus  illud  a  me  habcrem,  non  mihi  illa  fal- 
icm,  quiu  facilius  haberi  poffunt,  denegaffem,  fed 
neque  etiam  ulla  alia  ex  iis,  quœ  in  ideâ  Dei  contineri 
percipio  ;  quia  nempe  nuUa  difficiliora  fadu  mihi  vi-  20 
dentur";  fi  qu?e  autem  difficiliora  fadu  effent,  certe 
etiam  mihi  difficiliora  vidcrentur,  fiquidem  reliqua 
quai  habeo,  a  me  haberem,  quoniam  in  illis  potentiam 
meam  terminari  experirer. 

Neque  vim  haruin  rationum  effugio,   fi  fupponam     25 
me  forte  femper  fuiffe  ut  nunc  fum,    tanquam  fi  inde 
fequerctur  ^',    nullum  e.xiftentiae  meœ   authorem  effe 
quœrendum.   Quoniam  enim    omne  tempus  vitcc   in 

iD  cognitiones]  cogitationcs  (/''  édit.). 

a.  Voir  t.  V,  p.  154. 
b    Ib.,  p.  i55. 


45-46.  MeDITATIONES.    TeRTIA.  49 

partes  innumeras  dividi  potefl,  quarum  fingulse  a  reli- 
quis  nuUo  modo  dépendent,  ex  eo  quôd  paulo  ante 
fuerim,  non  fequitur  me  nunc  debere  efle,  nifi  aliqua 
caufa  me  quafi  rurfus  creet  ad  hoc  momentum,  hoc 

5    eft  me  confervet.  Perfpicuum  enim  eft  attendent!  ad 
temporis  naturam,  eâdem  plane  vi  &  adione  opus 
efle  ad  rem  quamllibet  fingulis  m.omentis  quibus  du-    54 
rat  confervandam,  quâopus  efl'et  ad  eandem  de  novo 
creandam,  fi  nondum  exifteret;  adeo  ut  confervatio- 

10  nem  folà  ratione  a  creatione  differre,  fit  etiam  unum 
ex  lis  quse  lumine  naturali  manifefta  funt. 

Itaque  debeo  nunc  interrogare  me  ipfum,  an  ha- 
beam  aliquam  vim  per  quam  poffim  efficere  ut  ego  ille, 
quijam  fum,  paulo  poft  etiam  fim  futurus  :  nam,  cùm 

i5  nihil  aliud  fim  quàm  res  cogitans,  vel  faltem  cùm  de 
eâ  tantùm  meî  parte  pr?ecife  nunc  agam  quse  eft  res 
cogitans,  fi  quse  talis  vis  in  me  efl^et,  ejus  proculdu- 
bio  confcius  eflem.  Sed  &  nullam  efl^e  experior,  &  ex 
hoc  ipfo  evidentiffime  cognofco  me  ab  aliquo  ente  a 

20    me  diverfo  pendere. 

Forte  verô  illud  ens  non  eft  Deus,  fumque  vel  a 
parentibus  produdus,  vel  a  quibuflibet  aliis  caufis 
Deo  minus  perfedis.  |  Imo,  ut  jam  ante  dixi,  perfpi- 
cuum eft  tantumdem  ad  minimum  efl'e  debere  in  caufà 

25    quantum  eft  in  efi"edu;  &  idcirco,  cùm  fim  res  cogi- 
tans, ideamque  quandam  Dei  in  me  habens,  qualif- 
cunque    tandem  meî  caufa   aflignetur,  |  illam  etiam    55 
eflTe  rem  cogitantem,  &  omnium  perfedionum,  quas 
Deo  tribuo,  ideam  habere  fatendum  eft.  Poteftque  de 

3o  illâ  rurfus  quseri,  an  fit  a  fe,  vel  ab  aliâ.  Nam  fi  a 
fe,  patet  ex  didis  illam  ipfam  Deum  elle,  quia  nempe. 

Œuvres.  IF.  7 


ço  OEuvRES  DE  Descartes.  46-47- 

cùm  vim  habeat  per  fe  exiftendi,  habet  proculdubio 
etiam  vim  poffidendi  a6lu  omnes  perfediones  quarum 
ideam  in  fe  habet,  hoc  eft  omnes  quas  in  Deo  effe 
concipio.  Si  autem  fit  ab  aliâ,  rurfus  eodem  modo  de 
hac  altéra  quseretur,  an  fit  a  fe,  vel  ab  aliâ,  donec  tan-  5 
dem  ad  caufam  ultimam  deveniatur,  quse  erit  Deus. 

Satis  enim  apertum  eft  nullum  hîc  dari  pofTe  pro- 
grefTum  in  infinitum,  praefertim  cùm  non  tantùm  de 
caufà,  qucB  me  olim  produxit,  hîc  agam,  fed  maxime 
etiam  de  illâ  quse  me  tempore  prsefenti  confervat.  10 

Nec  fingi  poteft  plures  forte  caufas  partiales  ad  me 
efficiendum  concurriffe,  &  ab  unâ  ideam  unius  ex 
perfedionibus  quas  Deo  tribuo,  ab  alià  ideam  alterius 
me  accepiffe,  adeo  ut  omnes  quidem  illae  perfedioncs 
alicubi  in  univerfo  reperiantur,  fed  non  omnes  limul  i5 
66  I  jundœ  I  in  uno  aliquo,  qui  fit  Deus.  Nam  contra,  uni- 
tas,  fimplicitas,  five  infeparabilitas  eorum  omnium 
quse  in  Deo  funt,  una  eft  ex  praecipuis  perfedionibus 
quas  in  eo  efle  intelligo.  Nec  certe  iftius  omnium  ejus 
perfedionum  unitatis  idea  in  me  potuit  poni  ab  ullà  20 
caufâ,  a  quâ  etiam  aliarum  perfedionum  ideas  non 
habuerim  :  neque  enim  efficere  potuit  ut  illas  fimul 
jundas  &  infeparabiles  intelligerem,  nifi  fimul  effe- 
cerit  ut  qusenam  illœ  eflent  agnofcerem. 

Quantum  denique  ad  parentes  attinet,  ut  omnia  25 
vera  fint  quee  de  illis  unquam  putavi,  non  tamen  pro- 
fedo  illi  me  confervant,  nec  etiam  ullo  modo  me, 
quatenus  fum  res  cogitans,  effecerunt;  fed  tantùm 
difpofitiones  quafdam  in  eà  materiâ  pofuerunt,  cui 
me,  hoc  eft  mentem,  quam  folam  nunc  pro  me  acci-    3o 

18  perfectionibus  pnvcipuis  (/"  e'dil.). 


47-48.  MeDITATIONES.    TeRTIA.  (  I 

pio,  inefTe  judicavi.  Ac  proinde  hîc  nulla  de  iis  diffi- 
cultas  efle  poteft;  fed  omnino  eft  concludendum,  ex 
hoc  folo  quôd  exiftam,  qusedamque  idea  entis  per- 
fediffimi,  hoc  eft  Dei,  in  me  fit,  evidentiffime  demon- 
5    ftrari  Deum  etiam  exiftere. 

Supereft  tantùm  utlexaminem  quâ  ratione  ideam    57 
iftam  a  Deo  accepi;  neque  enim  illam  fenfibus  haufi, 
hec  unquam  non  expedanti  mihi  advenit,  ut  folent 
rerum  fenfibilium    idcae,  cùm  ift?e  res  externis  fen- 

10  fuum  organis  occurrunt,  vel  occurre|re  videntur;  nec 
etiam  a  me  effida  eft,  nam  nihil  ab  illà  detrahere, 
nihil  illi  fuperaddere  plane  poflum;  ac  proinde  fuper- 
eft  ut  mihi  fit  innata,  quemadmodum  etiam  mihi  eft 
innata  idea  mcî  ipfius. 

i5  Et  fane  non  mirum  eft  Deum,  me  creando,  ideam 
illam  mihi  indidifle,  ut  effet  tanquam  nota  artificis 
operi  fuo  impreffa;  nec  etiam  opus  eft  ut  nota  illa  fit 
aliqua  res  ab  opère  ipfo  diverfa.  Sed  ex  hoc  uno  quôd 
Deus  me  creavit,  valde  credibile  eft''  me  quodam- 

20  modo  ad  imaginem  &  fimilitudinem  ejus  fadum  eft'e, 
illamque  fimilitudinem,  in  quâ  Dei  idea  continetur,  a 
me  percipi  per  eandcm  facultatem,  per  quam  ego 
ipfe  a  me  percipior  :  hoc  eft,  dum  in  meipfum  mentis 
aciem  converto,  non  modo  intelligo  me  efte  rem  in- 

25     completam  &  ab  alio  dependentem,  remque  ad  ma- 
jora &  majora  five  meliora  indefinite  afpi  rantem  ;  fed    es 
fimul  etiam  intelligo  illum,  a  quo  pendeo,  majora  ifta 
omnia  non  indefinite  &  potentiâ  tantùm,   fed  reipfâ 
infinité  in  fe  habere,  atque  ita  Deum  efte.  Totaque 

3o    vis  argumenti  in  eo  eft,  quôd  agnofcam  fieri  non  pofle 

a.  Voir  t.  V,  p.   i56. 


C2  OEuvRES  DE  Descartes.  48-4?. 

ut  exiftam  talis  naturse  qualis  fum,  nempe  ideam  Dei 
in  me  habens,  nifi  rêvera  Deus  etiam  exifleret,  Deus, 
inquam,ille  idem  cujus  idea  in  me  eft,  hoc  eft,  habens 
omnes  illas  perfediones,  quas  |  ego  non  comprehen- 
dere,  fed  quocunque  modo  attingere  cogitatione  pof-  5 
fum,  &  nullis  plane  defedibus  obnoxius.  Ex  quibus 
fatis  patet  illum  fallacem  eiïe  non  poffe;  omnem  enim 
fraudem  &  deceptionem  a  defedu  aliquo  pendere, 
lumine  naturali  manifeftum  eft. 

Sed  priufquam  hoc  diligentius  examinem,  fimulque  10 
in  alias  veritates  qux  inde  coliigi  poffunt  inquiram, 
placet  hîc  aliquandiu  in  ipfius  Dei  contemplatione 
immorari,  ejus  attributa  apud  me  expendere,  &  im- 
menfi  hujus  luminis  pulchritudinem,  quantum  cali- 
gantis  ingenii  mei  acies  ferre  poterit,  intueri,  admi-  i5 
69  |rari,  adorare.  Ut  enim  in  hac  folà  divinae  majeftatis 
contemplatione  fummam  alterius  vitse  fœlicitatem 
confiftere  fide  credimus,  ita  etiam  jam  ex  eâdem,  licet 
multo  minus  perfedâ,  maximam,  cujus  in  hac  vitâ 
capaccs  fimus,  voluptatem  percipi  pofle  experimur.        20 


Meditatio  IV. 
De  vero  &  falfo. 

Ita  me  his  dicbus  affuefeci  in   mente   a   fcnfibus 
abducendà,  tamquc   accurate  animadverti  perpauca 

4-G  quas. . .  poffiim  cuire  parenllièscs  {/"  édit.).  —  21  IV]  quarta 
(r  cdil.). 


49-5'.  Méditation  ES.  —  Quarta.  c  i 

efle  qu3e  de  (  rébus  corporeis  vere  percipiantur,  mul- 
toque  plura  de  mente  humanâ,  multo  adhuc  plura  de. 
Deo  cognofci,  ut  jam  abfque  uUâ  difficultate  cogita- 
tionem  a  rébus  imaginabilibus  ad  intelligibiles  tan- 
5  tùm,  atque  ab  omni  materiâ  fecretas,  convertam.  Et 
fane  multô  magis  diftindam  habeo  ideam  mentis  hu- 
manse,  quatenus  eft  res  cogitans,  non  extenfa  in  lon- 
gum,  latum,  &  profun'dum,  nec  aliud  quid  a  corpore  eo 
habens,  quam  ideam   uUius   rei  corporeae.  Cùmque 

10  attendo  me  dubitare,  five  efle  rem  incompletam  & 
dependentem,  adeo  clara  &  diftinda  idea  entis  inde- 
pendentis  &  completi,  hoc  efl:  Dei,  mihi  occurrit;  & 
ex  hoc  uno  quôd  talis  idea  in  me  fit,  five  quôd  ego 
ideam  illam  habens  exiftam,  adeo  manifefle  concludo 

i5  Deum  etiam  exiftere,  atque  ab  illo  fingulis  momentis 
totam  exiftcntiam  meam  dependere,  ut  nihil  evi- 
dentius,  nihil  ccrtius  ab  humano  ingenio  cognofci 
polfe  confidam.  Jamquc  videre  videor  aliquam  viam 
per  quam  ab  iftâ  contemplatione  veri  Dei,  in  quo 

2o  nempe  funt  omnes  thefauri  fcientiarum  &  fapicntiîe 
abfconditi,  ad  cœterarum  rerum  cognitionem  deve- 
niatur. 

In  primis  enim  agnofco  fieri  non  pofl^s  ut  ille  me 
unquam  fallat;  in  omni  enim  fallacià  vel  deceptione 

25    aliquid  imperfedio|nis  reperitur;  &  quamvis  polfe  fal- 
lere,  nonnullum  efle  videatur  acuminis  aut  potentiae 
argumentum,  proculdubio  velle  fallere,  vel  malitiam 
)  vel   imbecillitatem   teftatur,  nec   proinde  in  Deum    6i 
cadit. 

3o  Deinde  experior  quandam  in  me  efle  judicandi  fa- 
cultatem,  quam  certe,  ut  &  reliqua  omnia  quse  in  me 


62 


^  OEUVRES  DE  Descartes.  si-sj. 

funt,  a  Deo  accepi;  cùmque  ille  nolit  me  fallere,  talem 
profedo  non  dédit,  ut,  dum  eâ  rede  utor,  poffim  un- 
quam  errare. 

Nec  ullum  de  hac  re  dubium  fupereffet,  nifi  inde  fe- 
qui  videretur,  me  igitur  errare  nunquam  polTe  ;  nam  fi      5 
quodcunque  in  me  eu,  a  Deo  habeo,  nec  ullam  ille 
mihi  dederit  errandi  facultatem,  non  videor  pofle  un- 
quam  errare.  Atque  ita  prorfus,  quamdiu  de  Deo  tan- 
tùm  cogito,  totufque  in  eum  me  converto,  nullam 
erroris  aut  falfitatis  caufam  deprehendo;  fed,poilmo-     lo 
dum   ad   me  reverfus,  experior  me  tamen  innumeris 
erroribus  effe  obnoxium,  quorum  caufam  inquirens 
animadverto  non  tantùm  Dei,  five  entis  fummè  per- 
fedi,realem  &  pofitivam,  fed  etiam,  ut  ita  loquar,  ni- 
hili,  five  ejus  quod  ab  omni  perfedione  fummè  abeil,     i5 
negativam  quandam  ideam  mihi  obverfari,  &  me  tan- 
quam  médium   quid  inter  Deum  &  nihil,  five  in|ter 
fummum  ens  &  non  ens  ita  efle  conftitutum,  ut,  qua- 
tenus  a  fummo  en|te  fum  creatus,  nihil  quidem  in  me 
fit,  per  quod  fallar  aut  in  errorem  inducar,  fed  qua-     20 
tenus  etiam  quodammodo  de  nihilo,  five  de  non  ente, 
participo,  hoc  eft  quatenus  non  fum   ipfe  fummum 
ens,  defuntque  mihi  quamplurima,  non  adeo  mirum 
effe  quôd  fallar.  Atque  ita  certe  intelligo  errorem, qua- 
tenus error  eft,  non  effe  quid  reale  quod  a  Deo  depen-    25 
deat,  fed  tantummodo  elfe  defedum;  nec  proinde  ad 
errandum  mihi  opus  effe  aliquâ  facultate  in  hune  fi- 
nem  a  Deo  tributâ,  fed  contingere  ut  errem,  ex  eo 
quôd  facultas  verum  judicandi,  quam  ab  illo  habeo, 
non  fit  in  me  inlinita.  3o 

Verumtamen  hoc  nondum  omnino  fatisfacit;  non 


32-i3.  MeDITATIONES.    QuARTA.  ^  ^ 

enim  error  eft  pura  negatio,  fed  privatio,  five  carentia 
cujufdam  cognitionis,  quae  in  me  quodammodo  elle 
deberet;  atque  attendeiiti  ad  Dei  naturam  non  videtur 
fieri  pofTe,  ut  ille  aliquam  in  me  pofuerit  facultatem, 
5  quse  non  fit  in  fuo  génère  perfeda,  five  quic  aliquà 
fibi  débita  perfedione  fit  privata.  Nam  fi,  quo  |  péri-  63 
tior  eft  artifex,  eo  perfediora  opéra  ab  illo  proficif- 
cantur,  quid  poteft  a  fummo  illo  rerum  omnium  con- 
ditore  fadum  efle,   quod  non  fit  omnibus  numeris 

10    abfolutum?  Nec  dubium  eft  quin  potuerit  Deus  me 
talem  creare,  ut   nunquam   fallerer;  nec  etiam  du- 
bium eft  quin   velit  femper  id  quod  eft  optimum  : 
anne  |  ergo  mclius  eft  me  falli  quàm  non  falli  ? 
Dum  hîec  perpcndo  attentiùs,   occurrit  primo  non 

i5  mihi  efte  mirandum,  fi  quaîdam  a  Deo  fiant  quorum  ra- 
tiones  non  intelligam;  nec  de  ejus  exiftentià  ideo  efte 
dubitandum,  quôd  forte  qusedam  alia  efle  experiar, 
quae  quare  vel  quomodo  ab  illo  fada  fint  non  compre- 
hendo.  Cùm  enim  jam  fciam  naturam  meam  elTe  valde 

2o  infirmam  &  limitatam,  Dei  autem  naturam  efle  im- 
menfam,  incomprehenfibilem,  infinitam,  ex  hoc  fatis 
etiam  fcio  innumerabilia  illum  pofi!e  quorum  caufas 
ignorem;  atque  ob  hanc  unicam  rationem"totum  illud 
caufarum  genus,quod  a  fine  peti  folet,  in  rébus  Phy- 

25  ficis  nuUum  ufum  habere  exiftimo;  non  enim  abfque 
temeritate  |  me  puto  pofl!e  inveftigare  fines  Dei.  64 

Occurrit  etiam  non  unam  aliquam  creaturam  fepa- 
ratim,  fed  omnem  rerum  univerfitatem  elle  fpedan- 
dam,  quoties  an  opéra  Dei  perfeda  fint  inquirimus; 

3o    quod  enim  forte  non  immérité,  fi  folum  eflet,  valde 

a.  Voir  t.  V,  p;  158. 


^6  OEuvREs  DE  Descartes.  53-5^. 

impcrfedum  videretur,  ut  habens  in  mundo  rationem 
partis  eft  perfecliffimum  ;  &  quamvis,ex  quo  de  omni- 
bus volui  dubitare,  nihil  adhuc  prseter  me  &.  Deum 
exiftere  certô  cognovi,  non  polTum  tamen,  ex  quo  im- 
menfam  Dei  potentiam  animadverti  ,  negare  quin  5 
multa  alia  ab  illo  fada  fint,  vel  faltem  fieri  pof|fint, 
adeo  ut  ego  rationem  partis  in  rerum  univerfitate  ob- 
tineam. 

Deinde,ad  me  propius  accedens,  &  qualefnam  fint 
errores  mei  (qui  foli  imperfedionem  aliquam  in  me  10 
arguunt)  invefligans,  adverto  illos  a  duabus  caufis  fi- 
mul  concurrentibus  dependere,  nempe  a  facultate 
cognofcendi  quae  in  me  eft,  &  a  facultate  eligendi, 
five  ab  arbitrii  libertate,  hoc  eft  ab  intelledu  &  fimul 
avoluntate.  Nam  per  folum  intelledum  percipio  tan-  i5 
C5  tùm  ideas  de  quibus  |  judicium  ferre  poifum,  nec  ullus 
error  proprie  didus  in  eo  prœcife  fie  fpedato  reperi- 
tur;  quamvis  enim  innumerce  fortafte  res  exiftant,qua- 
rum  ideae  nuUae  in  me  funt,  non  tamen  proprie  illis 
privatus, fed  négative  taniùm  dcftiiutus,  fum  dicendus,  20 
quia  nempe  rationem  nullam  polTum  afferre,  qua  pro- 
bem  Deum  mihi  majorem  quàm  dedcrit  cognofcendi 
facultatem  darc  debuifte;  atquc  quantumvis  pcritum 
artificem  elfe  intelligam,  non  tamen  ideo  puto  illum 
in  fingulis  ex  fuis  opcribus  omnes  perfedioncs  poncrc  25 
dcbuift'e,  quas  in  aliquibus  ponerc  potcft.  Nec  verô 
etiam  queri  pofl'um,  quôd  non  fatis  amplam  &  per- 
fcdam  voluntatem,  fivc  arbitrii  libertatem,  a  Deo  ac- 
ceperim;  nam  fane  nuUis  illam  limitibus  circumfcribi 
experior.  Et  quod  valdc  notandum  mihi  videtur,  nulhi    3o 

i3  eligendi]  intelligendi  (/"  éiiit.). 


54-56.  Médit  ATioNES.  —  Quarta.  57 

alla  in  me  funt  |  tam  perfeda  aut  tanta,  quin  intelli- 
gam  perfecliora  five  majora  adhuc  effe  pofle.  Nam  fi, 
exempli  caufà,  facultatem  intelligendi  conûdero,  fta- 
tim  agnofco  perexiguam  illam  &  valde  finitam  in  me 
5  effe,  iimulque  alterius  cujufdam  multo  majoris,  imô  6« 
maximae  atque  infinitae,  ideam  formo,  illamque  ex  hoc 
ipfo  quôd  ejus  ideam  formare  poffim",  ad  Dei  naturam 
pertinere  percipio.  Eàdem  ratione,  fi  facultatem  recor- 
dandi  vel  imaginandi,  vel  quaflibet  alias  examinem, 

10  nullam  plane  invenio,  quam  non  in  me  tenuem  &  cir- 
cumfcriptam,  in  Deo  immenfam,effe  intelligam.  Sola 
eftvoluntas,  five  arbitrii  libertas,  quam  tantam  in  me 
experior,ut  nuUius  majoris  ideam  apprehendam;  adeo 
ut  illa  praecipue  fit,  ratione  cujus  imaginera  quandam 

i5  &  fimilitudinem  Dei  me  referre  intelligo.  Nam  quam- 
vis  major  abfque  comparatione  in  Deo  quàm  in  me 
fit,  tum  ratione  cognitionis  &  potentiœ  quse  illi  ad- 
jundae  funt,  redduntque  ipfam  magis  firmam  &  effi- 
cacem,  tum  ratione  objedi,  quoniam  ad  plura  fe  ex- 

20  tendit,  non  tamen,  in  fe  formaliter''  &  prsecife  fpedata, 
major  videtur;  quia  tantùm  in  eo  confiftit,  quôd  idem 
vel  facere  vel  non  facere  (hoc  efl  affirmare  vel  negare, 
profequi  vel  fugere)  poffimus,  vel  potius  in  eo  tantùm, 
quôd  ad  id  quod  ||  nobis  ab  intelledu  proponitur  affir-    67 

2  5  mandum  vel  negandum,  five  profequendum  vel  fu- 
giendum,ita  feramur,  ut  a  nullâ  vi  externâ  nos  ad  id 
determinari  fentiamus.   Neque  enim  opus  eft  me  in 

-  utramque  partem  ferri  poffe,  ut  ûm  liber,  fed  contra, 
quo  magis  in  unam  propendeo,  five  quia  rationem 

a.  Voir  t.  V,  p.   i58. 

b.  Ib.,  p.  1-58. 

Œuvres.  II.  8 


5 y  Œuvres  de  Descartes.  56-57. 

veri  &  boni  in  eâ  evidenter  intelligo,  (îve  quia  Deus 
intima  cogitationis   meae  ita  difponit,  tanto  liberius 
illam  eligo;  nec  fane  divina  gratia,  nec  naturalis  co- 
gnitio  unquam  imminuunt  libertatem,  fed  potius  au- 
gent  &  corroborant.   Indifferentia  autem  illa,  quam      5 
experior,  cùm  nulla  me  ratio  in  unam  partem  magis 
quàm  in  alteram  impellit,  efl  infimus  gradus  liber- 
tatis,  &  nuUam  iï\  eâ  perfedionem,  fed  tantummodo 
in  cognitione  defedum,  five  negationem  quandam, 
teftatur;  nam  fi  femper  quid  verum  &bonum  fit  clare     10 
viderem,  nunquam  de  eo  quod  effet  judicandum  vel 
eligendum  deliberarem;  atque  ita,  quamvis  plane  li- 
ber, nunquam  tamen  indifferens  effe  poffem. 
08        Ex  his  autem  percipio  nec  vim  volenjdi,  quam  a  Deo 
habeo,  per  fe  fpedatam,  caufam  effe  errorum  meo-     i5 
rum,   eff  enim  ampliffuna,  atque  in  fuo  génère  per- 
feda  ;  neque  etiam  vim    intelligendi,   nam  quidquid 
intelligo,  cùm  a  Deo  habeam  ut  intelligam,  procul 
dubio  rede  intelligo,  j  nec  in  eo  fieri  poteft  ut  fallar. 
Unde  ergo  nafcuntur  mei  errores  ?  Nempe  ex  hoc  uno    20 
quôd,  cùm  latius  pateat  voluntas  quàm   intelledus, 
illam  non  intra  eofdem  limites  contineo,  fed  etiam  ad 
illaqusB  non  intelligo  extendo;  ad  quic  cùm  fit  indiffe- 
rens, facile  a  vero  &  bono  defledit,  atque  ita  v.<:  fallor 
&  pecco.  25 

Exempli  caufà,  cùm  examinarem  hifce  diebus  an 
aliquid  in  mundo  exifterel,  atque  advertcrem,  ex  hoc 
ipfo  quôd  illud  examinarem,  cvidcntcr  fcqui  me 
exiflere,  non  potui  quidcm  non  judicaïc  illud  quod 
tam  clare  intelligebam  \erum  cffc  ;  non  quôd  ab  ali-  3o 
()  in  oujinitioiic  liaiispvsé  apiès  quandam  (/"  iv/;/.. 


57-58.  MeDITATIONES.     QuARTA,  ^9 

quâ  vi  externâ  fuerim  ad  id  coadus,  fed  quia  ex  magnâ 
lùce  in  intelleélu  magna  confequuta  eft  propenfio  in 
voluntate,  atque  ita  tanto  magis  fponte  &  libère  illud 
credidi,  quanio  minus  fui  ad  iflud  ipfum  |  indifferens,  69 
5  Nunc  autem,  non  tantùm  fcio  me,  quatenus  fum  res 
qusedam  cogitans,  exiftere,  fed  praeterea  etiam  idea 
quaedam  naturae  corporeae  mihi  obverfatur,  contin- 
gitque  ut  dubitem  an  natura  cogitans  quœ  in  me  eft, 
vel  potius  quœ  ego  ipfe  fum,  alia  fit  ab  iftà  natura  cor- 

10  poreà,  vel  an  ambœ  idem  fint;  &  fuppono  nullam  ad- 
huc  intelledui  mec  rationem  occurrere,  quae  mihi 
unum  magis  quàm  aliud  perfuadeat.Certe  ex  hoc  ipfo 
fum  indifferens  ad  utrumlibet  affirmandum  j  vel  ne- 
gandum,  vel  etiam  ad  nihil  de  eà  re  judicandum. 

i5  Quinimo  etiam  haec  indiffcrentia  non  ad  ea  tantùm 
fe  extendit  de  quibus  intelledus  nihil  plane  cognofcit, 
fed  generaliter  ad  omnia  quée  ab  illo  non  fatis  perfpi- 
cue  cognofcuntur  eo  ipfo  tempore,  quo  de  iis  a  volun- 
tate  deliberatur  :  quantumvis  enim  probabiles  con- 

2o    jedurœ  me  trahant  in  unam   partem,   fola   cognitio 
quôd  fint  tantùm  conjedurœ,  non  autem  certœ  atque 
indubitabiles  rationes,  fufficit  ad  aflenfionem  meam 
in  contrarium  impellendam.  Quod  fatis  |  his  diebus    70 
fum    expertus,   cùm  illa  omnia    quae  priùs    ut  vera 

25  quammaxime  credideram,  propter  hoc  unum  quôd  de 
iis  aliquo  modo  polfe  dubitari  deprehendilfem,  plane 
falfa  elfe  fuppofui. 

Cùm  autem  quid  verum  fit  non  fatis  ciare&diftincle 
percipio,  fi  quidem  a  judicio  ferendo  abftineam,  cla- 

3o  rum  eft  me  rede  agere,  &  non  falli.  Sed  fi  vel  affirmem 
vel  negem,tunc  libcrtate  arbitrii  non  rede  utor;  atque 


6o  OEuvREs  DE  Descartes.  58-6o. 

û  in  eam  partem  quse  falfa  eft  me  convertam,  plane 
fallar;  û  vero  alteram  ampledar,  cafu  quidem  incidam 
in  veritatem,  fed  non  ideo  culpâcarebo,quia  lumine 
naturali  manifeftum  eft  perceptionem  intelledùs  prae- 
cedere  femper  debere  voluntatis  determinationem.  5 
Atque  in  hoc  liberi  arbitrfi  non  redo  |  ufu  privatio  illa 
ineft  quse  formam  erroris  conftituit  :  privatio,  inquam, 
ineft  in  ipfâ  operatione,  quatenus  a  me  procedit,  fed 
non  in  facultate  quam  a  Deo  accepi,  nec  etiam  in 
operatione  quatenus  ab  illo  dependet.  lo 

Nequeenimhabeo  caufam  ullam  conquerendi,quôd 
71  Deus  mihi  non  majoirem  vim  intelligendi,  five  non 
majus  lumen  naturale  dederit  quàm  dédit,  quia  eft  de 
ratione  intelledûs  finiti  ut  multa  non  intelligat,  &  de 
ratione  intelledûs  creati  ut  fit  finitus  ;  eftque  quôd  i5 
agam  gratias  illi,  qui  mihi  nunquam  quicquam  debuit, 
pro  eo  quod  largitus  eft,  non  autem  quôd  putem  me 
ab  illo  iis  efte  privatum,  five  illum  mihi  ea  abftuliiTe, 
quœ  non  dédit. 

Non  habeo  etiam  caufam  conquerendi,qu6d  volun-  20 
tatem  dederit  latius  patentem  quàm  intelledum  ;  cùm 
enim  voluntas  in  unâ  tantùm  re,  &.  tanquam  in  indivi- 
fibiii  confiftat,  non  videtur  ferre  ejus  natura  ut  quic- 
quam ab  illà  demi  poffit;  &  fane  quo  amplior  eft,  tanto 
majores  debeo  gratias  ejus  datori.  25 

Nec  denique  etiam  queri  debeo,  quôd  Deus  mecum 
concurrat  ad  eliciendos  illos  adus  voluntatis,  five  illa 
judicia,  in  quibus  fallor  :  illi  enim  adus  funt  omnino 
veri  &  boni,  quatenus  a  Deo  dépendent,  &  major  in  me 
quodammodo  perfedio  eft,  quod  illos  poflim  elicere,  3o 
quàm  I  fi  non  poffem.  Privatio  autem,  in  quà  folà  ratio 


60-61.  Méditation  ES.  —  Qlarta.  6i 

formalis  falfi|tatis  &  culpœ  confiftit,  nullo  Dei  con-  72 
curfu  indiget,  quia  non  efl  res,  neque  ad  illum  relata 
ut  caufam  privatio,  fed  tantummodo  negatio  dici  dé- 
bet. Nam  fane  nulla  imperfeélio  in  Deo  eft,qu6d  mihi 
5  libertatem  dederit  aflentiendi  vel  non  affentiendi  qui- 
bufdam,  quorum  claram  &  diilindam  perceptionem  in 
intelledu  meo  non  pofuit;  fed  proculdubio  in  me  im- 
perfedio  eft,  quod  iftâ  libertate  non  bene  utar,  &  de 
iis,  quae  non  rede  intelligo,  judicium  feram.  Video  ta- 

10  men  fieri  a  Deo  facile  potuifre,ut,etiamfi  manerem  li- 
ber, &  cognitionis  finitîc,  nunquam  tamen  errarem  : 
nempe  û  vel  intelledui  meo  claram  &  diftindam  per- 
ceptionem omnium  de  quibus  unquam  eflem  delibera- 
turus  indidiffet;  vel  tantùm  fi  adeo  firmiter  mémorise 

1 5  impreffilTet,  de  nullâ  unquam  re  effe  judicandum  quam 
clare  &  diftinde  non  intelligerem,  ut  nunquam  eius 
pofTem  oblivifci.  Et  facile  intelligo  me,  quatenus  ra- 
tionem  habeo  totius  cujufdam,  perfediorem  futurum 
fuilfe  quàm  nunc  fum,  fi  talis  a  Deo  fadus  efifem.  Sed 

2o    non  ideo  |  pofifum  negare  quin  major  quodammodo    73 
perfedio  fit  in  totâ  rerum  univerfitate,  quôd  quaedam 
ejus  partes  ab  erroribus  immunes  non  fint,  aliae  verô 
fint,  quàm  fi  omnes  |  plane  fimiles  elTent.  Et  nullum 
habeo  jus  conquerendi  quôd  eam  me  Deus  in  mundo 

25  perfonam  fuftinere  voluerit,quœ  non  efl  omnium  prse- 
cipua  &  maxime  perfeda. 

Ac  prseterea,  etiam  ut  non  poffim  ab  erroribus 
abftinere  priori  illo  modo  qui  pendet  ab  evidenti  eo- 
rum  omnium  perceptione  de  quibus  eil  deliberandum, 

3o    poflum  tamen  illo  altero  ■'  qui  pendet  ab  eo  tantùm, 

3.  Yo'ir  t.  Y,  p.  iSg. 


02  Œuvres  de  Descartes.  6.-62. 

quôd  recorder,  quoties  de  rei  veritate  non  liquet,  a 
judicio  fercndo  effe  ahftinendum;  nam,  quamvis  eam 
in  me  infirmitatem  eÛ'e  experiar,  ut  non  poflim  femper 
uni  &  eidem  cognitioni  dcHxus  inh?erere.  polTum  ta- 
men  attenta  &.  fœpius  iteratà  meditatione  efficere,  ut  5 
ejufdem,  quoties  ufus  cxiget,  recorder,  atque  ita  ha- 
bitum  quemdam  non  crrandi  acquiram. 

Quâ  in  rc  ciim  maxima  &  pn-ecipua  hominis  per- 
feclio  confiftai,  non  parum  me  hodiernà  meditatione 
74    lucratum  elfe  |  exiftimo,  quôd  erroris  &  falfitatis  eau-     10 
fam  inveiligarim.  Et  fane  nulla  alia  effe  potefl  ab  cà 
quam  explicui;   nam  quoties  voluntatem  in  judiciis 
ferendis  ita  contineo,  ut  ad  ea  tantùm  fe  extendat  quse 
illi  clare  &  diftincle  ab  intelledu  exhibentur,   fieri 
plane  non  potefl  ut  crrem,  quia  omnis  clara  &  dif-     i5 
tinda  perceptio  proculdubio  eft  aliquid,  ac  proinde 
a  nihilo  effe  non  poteft,  fed  neceflariô  Deum  autho- 
rem  habet,  Deum,  |  inquam,  illum  fumme  perfcclum, 
quem  fallacem  effc  répugnât;  ideoque  proculdubio  efl 
vera.  Nec  hodie  tantùm  didici  quid  mihi  fit  cavendum     20 
ut  nunquam  fallar,  fed  fimul  etiam  quid  agendum  ut 
alfequar  veritatem  ;  afl'equar  enim  iilam  profedo,  li 
tantùm  ad  omnia  qure  perfecle  intclligo  fatis  atten- 
dam,  atque  illa  a  reliquis,  qu?E  confulius  l^-  obfcurius 
apprehendo,  lecernam.  Cui  rei  diligcnter  impofterum     ^5 
opcram  dabo. 


62-63.  MeDITATIONES.     QuiNTA  6j 


\  Meditatio  V.  75 

De  ejjentiâ  rerum  viaterialium  ;  &  iterum  de  Deo, 
quàd  exi/laf^. 

Multa  mihi  fuperfunt  de  Dei  attributis,  multa  de 
5  meî  ipfius  five  mentis  mece  naturâ  inveftiganda;  fed 
illa  forte  aliàs  refumam,  jamque  nihil  magis  urgere 
videtur  (poflquam  animadverti  quid  cavendum  atque 
agendum  fit  ad  aflequendam  veritatem),quàm  ut  ex 
dubiis,  in  quse  fuperioribus  diebus  incidi,  coner 
10  emergere,  videamque  an  aliquid  certi  de  rébus  mate- 
rialibus  haberi  poffit. 

Et  quidem,  priufquam  inquiram  an  aliquae  taies  res 
extra  me  exiftant,  confiderare  de|beo  iilarum  ideas, 
quatenus  funt  in  meà  cogitatione,  &  videre  qua^nam 
i5     ex  iis  fint  diftindœ,  quaenam  confufse. 

Nempe  diflinde  imaginer  quantitatem,  quam  vulgo 

Philofophi  appellant  continuam,  five  ejus  quantitatis 

aut  potius  rei  quantse  extenfionem  in  longum,. la'tura    76 

&  profundum;  numéro  in  eâ  varias  partes  ;.  quaflibet 

20    iftis  partibus   magnitudines,  figuras,  fitus,  iS:  motus 

locales,  motibufque  iftis  quaflibet  durationes  affigno. 

Nec  tantùm  illa,  fie  in  génère  fpedata,  mihi  plane 

nota  &  perfpeda  funt,  fed  prseterea  etiam  particularia 

innuinera  de  figuris,  de  numéro,  de  motu,  v.^  fimili- 

25    bus,  attendendo  percipio,  quorum  veritas  adeo  aperta 

1  V]  /"  édit.  :  quinta. 
a.  Voir  t.  III,  p.  297,  1.  26. 


64  Œuvres  de  Descartes.  6.-G4. 

eft  &  natufce  mese  confentanea,  ut,  dum  illa  primiim 
detego,  non  tam  videar  aliquid  novi  addifcerc,  quùm 
eorum  quse  jam  ante  fciebam  reminifci,  fivc  ad  ca 
primùm  advertere,  quœ  dudum  quidem  in  me  crant, 
licet  non  prius  in  illa  obtutum  mentis  convertiirem.      5 

Quodque  hîc  maxime  confiderandum  puto,  invenio 
apud  me  innumeras  ideas  quarumdam  rerum,  quac, 
etiam  û  extra  me  fortafle  nullibi  exiftant,  non  tamen 
dici  pofl'unt  nihil  efle  ;  &  quamvis  a  me  quodammodo 
ad  arbitrium  cogitentur,  non  tamen  a  me  finguntur.  10 
fed  fuas  habent  veras  &  immutabiles  naturas.  Ut  cum, 
n  exempli  |  caufà,  triangulum  imaginor,  etfi  Ibrtan'e 
talis  figura  nullibi  gentium  extra  cogitationem  meam 
cxirtat,  nec  unquam  extiterit,  eft  tamen  proledo  de- 
lorminata  qua^dam  cjus  natura,  five  cflentia,  five  i5 
forma,  immutabilis  &  3eterna,quaî  a  me  non  etiida  eft, 
ncc  a  mente  meà  dependct;  ut  patet  ex  eo-'  quôd  de- 
monftrari  polïint  variae  proprietates  de  ifto  iriangulo, 
nempe  quôd  ejus  très  anguli  fint  squales  duobus 
redis,  quôd  maximo  ejus  angulo  maximum  latus  lub-  20 
icndatur,  &  fimiles,  quas  velim  noiim  clare  nunc 
agnofco,  etiamii  de  iis  nullo  modo  anteacogiiaverim, 
cùm  triangulum  imaginatus  fum,  nec  proinde  a  me 
luerint  effidae. 

Neque  ad  rem  attinet,  fi  dicam  mihi  forte  a  rébus  25 
exicrnis  per  organa  fenfuum  iftam  trianguli  ideam 
advcnifte,  quia  nempe  corpora  triangularem  figuram 
liabeniia  inierdum  vidi;  poflum  enim  alias  innumeras 
figuras  cxcogitare,de  quibus  nuUa  fufpicio  efle  poteft 
quôd  mihi  unquam  per  fenfus  illaplae  fint,  i.'C  tamen    3o 

a.  Voir  t.  V,  p.  160. 


64-65.  MeDITATIONES,     QlINTA.  6  )' 

varias  de  iis,  non  minus  quàm  de  triangulo,  proprie- 
tates  demonftrare.  Quae  fane  omnes  funt  vcrae,  quan-  78 
doquidem  a  me  clare  cognofcuntur,  ideoque  aliqiiid 
funt,  non  merum  nihil  :  palet  enim  illud  omne  quod 
5  verum  eft  eile  aliquid  ;  &  jam  fufe  dcmonllravi  illa 
omnia  quae  çlare  cognofco  efle  vcra.  Atque  quamvis' 
id  non  de|monftraflem^ea  ccrtccll:  naiura  mentis  mcîe 
ut  nihilominus  non  polTcm  iis  non  aircniiri,  faliein 
quamdiu  ca  clare  percipio  ;  mcminique  me  fcmper, 

lo  etiam  ante  hoc  tempus,  cùm  fenùium  objedis  quam- 
maxime  inha^rerem,  ejufmodi  veriiates,  quiu  ncmpc 
de  figuris,  aut  numeris,  aliifvc  ad  Arithmcticam  vel 
Geometriam  vel  in  génère  ad  puram  atque  abdradam 
Mathefim  pertinentibus,  cvidentcr  agnofcebam.   pro 

i5    omnium  ceriillîmis  habuilfe. 

Jam  verô  fi  ex  eo  folo,  quôd  alicujus  rci  idcam  pof- 
fim  ex  cogitatione  meà  depromerc,fequitur  ca  omnia. 
qux  ad  illam-rem  pertincre  clare  &  dillinclc  percipio, 
rêvera  ad  illam  pertinere,  nunquid  inde  haberi  etiam 

20    poteft    argumentum,  quo    Dei   exiftentia    probetur  ? 
Certe  ejus  ideam.  nempe  entis  fumme  perfecîi,  non 
minus  apud  me  invenio,  quàm   ideam  cujufvis  figura?    79 
aut  numeri  ;  nec  minus  clare  &  dillinde  intelligo  ad 
ejus  naturam  pertinere  ut  femper  exiftat,  quàm  id  quod 

25  de  aliquà  figura  aut  numéro  demonftro  ad  ejus  figura; 
aut  numeri  naturam  etiam  pertinere  ;  ac  proinde, 
quamvis  non  omnia,  qux  fuperioribus  hilce  diebus 
meditatus  fum,  vera  ellent,  in  eodcni  ad  minimum 
certitudinis  gradu  effe  deberet  apud  me  Dci  e.xilten- 

i5  uon  à  la  ligne  [i"  cl  i;'  édit.).  —  24  Icmpcr  exiilat  c\i(tai  actu 
{i"  édil.). 

Œi:viu-.s.  H.  ,  0 


66  OEuVRES   DE   DeSGARTES.  65-67. 

tia,  in  qiio  fuerunt  hadenus  Mathematicae  veritates. 

Qiian|quam  fane  hoc  prima  fronte  non  eft  omnino 
perfpicuum,  fed  quandam  fophifmatis  fpeciem  refert. 
Cùm  enim  alluetus  fim  in  omnibus  aliis  rébus  exi- 
flentiam  ab  efî'entia  diftinguere,  facile  mihi  perfuadeo  5 
illam  etiam  ab  eflentiâ  Dei  fejungi  polî'e,  atque  ita 
Deum  ut  non  exiftentem  cogitari.  Sed  tamen  dili- 
gentius  attendenti  lit  manifeflum,  non  magis  polfe 
exiftentiam  ab  elfentià  Dei  feparari,  quàm  ab  eflentiâ 
trianguli  magnitudinem  irium  ejus  angulorum  sequa-  10 
lium  duobus  redis,  five  ab  ideà  montis  ideam  vallis  : 
adeo  ut  non  magis  repugnet  cogitare  Deum  (hoc  eft 
80  I  ens  fumme  perfedum)  cui  défit  exiftentia  (hoc  eft 
oui  défit  aliqua  perfedio),  quàm  cogitare  montcm 
cui  défit  vallis.  i5 

Verumtamen,  ne  poftîm  quidem  cogitare  Deum  nifi 
exiftentem,  ut  neque  montem  fine  valle,  at  ccrte,  ut 
neque  ex  eo  quôd  cogitem  montem  cum  valle,  ideo 
fequitur  aliquem  montem  in  mundo  elle,  ita  neque 
•  ex  eo  quôd  cogitem  Deum  ut  exiftentem,  ideo  lequi  20 
videtur  Deum  exiftere  :  nullam  enim  neceflitatem  co- 
gitatio  mea  rébus  imponit;  &  quemadmodum  ima- 
ginari  licet  equum  alaium,  etfi  nullus  eqiius  habeat 
alas,  ita  forte  Dco  exiftentiam  polTum  affingcre,  quam- 
vis  nullus  Deus  exillat.  25 

Imo  fophifma  hic  lalet  ;  neque  enim,  ex  eo  quôd 
non  pof|fim  cogitare  montem  nifi  cum  valle,  fequitur 
alicubi  montem  &  vallem  exiftere,  fed  tantùm  mon- 

2.    16    et   2b    non   ci   la  ligne        11   cugiiarc    Deum     Deum   co- 
(/"  cl  a'  édil.i.  —  tî  /"  cdil.:        giiare  (/"  (.\iil.). 
actu  ajoute  ai'ititl  c.xiflcntcm.  — 


("7-68.  Meditationks.   —   QiriNTA.  67 

tem  &vallem,  five  exiflant,  five  non  exiftant,  a  (c  mu- 
tuo  fejungi  non  poOe.  Atqui  ex  co  quod  non  pollîm 
cogitare  Deum  nifi  cxiftentcm,  fequitur  exillentiam 
a  Deo  elle  infeparahilem,  ac  proinde  illum  reverà 
5  exillere;  non  quôd  mca  cogitatio  hoc  ctficiat,  five  si 
aliquam  neceffiiatem  iilli  rci  imponat.  fed  contra  quia 
ipfius  rci,  nempc  cxillcniice  Dci,  necclliias  me  déter- 
minât ad  hoc  cogitandum  :  neque  cnim  mihi  libcrum 
efl  Deum  abfque  cxillentià  (hoc  cfl  cns  fummc  pcr- 

ro  feâ;um  abfque  fummà  pcrfcdione)  cogitare,  ut  libc- 
rum efl  equum  vel  cum  alis  vel  fine  alis  imaginari. 

Neque  etiam  hic  dici  débet,  nccellc  quidem  elTe  ut 
ponam  Deum  cxiftentcm,  poftquam  pofui  illum  ha- 
bere   omnes  perlediones,    quandoquidcm   cxiÛcntia 

i5  una  eft  ex  illis,  fed  priorem  pofitionem  necclfariam 
non  fuiffe  ;  ut  neque  necelTe  eft  me  putare  figuras 
omnes  quadrilateras  circulo  infcribi,  Icd  pofito  quôd 
hoc  putem,  ncceft'c  erit  me  fateri  rhombum  circulo 
infcribi.  quod  aperte  tamen  eft  falfum.  Nam,  quamvis 

20  non  neceft'e  fit  ut  incidam  unquam  in  ulhim  de  Deo 
cogitationem,  quoties  tamen  de  ente  primo  &  fummo 
libet  cogitare,  atque  cjus  idcam  |  tanquam  ex  mentis 
meœ  thefauro  depromere,  nccenc  eft  ut  illi  omnes 
perfeéliones  attribuam,  eifi  nec  omnes  |  tune  enume-    82 

25  rem,  nec  ad  fingulas  attendam  :  qua.'  ncccffitas  plane 
furticit  ut  poftea,  cùm  animadvcrto  exiftentiam  eftb 
perfedionem,  recle  concludam  ens  primum  i,S:  fum- 
mum  exiftere  :  quemadmodum  non  eft  necefte  me 
ullum   triangulum    unquam    imagir  tri,   fed   quoties 

3o  volo  figuram  reclilineam  très  tantùi  \  angulos  haben- 
tem  confiderarc,  necefte  eft  ut  illi  ei  tribuam,  ex  qui- 


68  Œuvres  de  Descartes. 


68-69. 


bus  recle  infertur  ejus  très  angulos  non  majores  e{[e 
duobus  redis,  etiamfi  hoc  ipfum  tune  non  advertam. 
Cùm  verô  examino  quaenam  figurœ  circulo  infcriban- 
tur,  nulle  modo  neceffe  eft  ut  putem  omnes  quadrila- 
teras  ex  eo  numéro  effe  ;  imô  etiam  idipfum  nequi-  5 
dem  fingere  pofTum,  quamdiu  nihil  volo  admittere  nili 
quod  clare  &  diftincte  intelligo.  Ac  proinde  magna 
differentia  eft  inter  ejufmodi  falfas  pofitiones,  &  ideas 
veras  mihi  ingenitas,  quarum  prima  &  praecipua  eft 
idea  Dei.  Nam  fane  multis  modis  intelligo  illam  non  10 
efle  quid  ficlitium  a  cogitatione  meà  dependens,  fed 
imaginem  veree  &.  immutabilis  naturse  :  ut,  primo, 
83  quia  nuUa  alia  res  poteft  a  me  excogitari,  ad  cujus 
elTentiam  exiftentia  pertineat,  prceter  folum  Deum; 
deinde,  quia  non  pollum  duos  |  aut  plures  ejufmo4i  i5 
Deos  intelligere'',&  quia,porito  quôd  jam  unus  exiftat, 
plane  vidcam  efle  neceftarium  ut  &  ante  ab  seterno 
extiterit,  &  in  aeternum  fit  manfurus;  ac  denique, 
quôd  multa  alia  in  Deo  percipiam,  quorum  nihil  a 
me  detrahi  poteft  nec  mutari.  20 

Sed  verô,  quâcumque  tandem  utarprobandi  ratione, 
femper  eô  res  redit,  ut  ea  me  fola  plane  perfuadeant, 
quîc  clare  &  diftinde  percipio.  Et  quidem  ex  iis  quœ 
ita  percipio,  etfi  nonnulhi  unicuique  obvia  fint,  alia 
verô  nonnifi  ab  iis  qui  propiùs  inlpiciunt  &  diligen-  25 
ter  inveftigant  dcteguntur,  poftquam  lamen  deteda 
funt,  hacc  non  minus  certa  quàm  illa  cxiftimaniur.  Ut 
quamvis  non  tam  facile  apparcat  in  iriangulo  redan- 

2j  iis~  fis  (1"  cdit.).  —  2(3  funt,  luuc]  virgule  transportée  après 
hs£C  (/■'  L\iil.). 

a.   \'oir  t.  V,  p.  i6i. 


f9-7o.  MeDITATIONES.    QlJINTA.  69 

gulo  quadratum  bafis  aequale  elle  quadratis  laterum, 
quàm  iftam  bafim  maximo  ejus  angulo  fubtendi,  non 
tamen  minus  crcdilur,poftquam  femel  eft  perfpedum. 
Quod  autem  ad  Deum  i  attinet,  certe  nifi  pr?ejudiciis  84 
5  obruerer,  &rerum  fenfibilium  imagines  cogitationem 
meam  omni  e.\  parte  obfiderent,  nihil  illo  prius  aut 
facilius  agnofccrem  :  nam  quid  ex  fe  eft  apertius, 
quàm  fjjmmum  ens  cû'e,  five  Deum,  ad  cujus  folius 
effenliam  exiftentia  pertinet,  exiftere  ? 

10  Atqiie,  qiuimvis  mihi  attenta  confideratione  opus 
fuerit  ad  hoc  ipfiim  percipiendum,  nunc  |  tamen  non 
modo  de  co  icque  certus  fum  ac  de  omni  alio  quod 
certifTimum  vidctur,  fed  prseterea  etiam  animadverto 
cieterarum  lerum  coriitudinem  ab  hoc  ipfo  ita  pen- 

i5    dore,  ut  abique  eo  nihil  unquam  perfede  fciri  polTit. 

Etfi  enim  ejus  fim  naturae  ut,  quamdiu  aliquid  valde 

clare  l^  diftinde  percipio,  non  poflim  non  credere  ve- 

rum  efte,  quia  tamen  ejus  etiam  fum  naturse  ut  non 

poflim  obiutum  mentis  in  eandem  rem  femper  defi- 

2o    gcre  ad  illam  chire  percipiendam,  recurratque  faepe 
mcmoria  judicii  ante  facli,  cùm  non  amplius  attendo 
ad  rationes  propter  quas  taie  quid  judicavi,  rationes 
aliiu  afleni  polTunt  quic  me,  û  Deum  ignoj  rarem,  fa-    85 
cilc  ab  opinione  dcjiccrent,  atque  ita  de  nuUà  unquam 

25  re  veram  vi  certam  fcieniiam,  fed  vagas  tantùm  & 
mutabiles  opinionos,  haberem.  Sic,  exempli  caufà, 
cùm  naturam  trianguli  confidero,  evidentiffime  qui- 
dem  mihi,  utpote  Geomctrise  principiis  imbuto,  ap- 
paret  ejus  très  angulos  sequales  elfe  duobus  redis, 

3o    nec  polfiim  non  credere  id  verum  effe,  quamdiu  ad 
10  non  à  la  ligne  [i"-'  et  2''  ciiit.).  —  3o  verum  effe  id  (/"  édit.). 


jo  OEuvREs  DE  Descartes.  70-72- 

ejus  demonftrationem  attende  ;  fed  ftatim  atque  men- 
tis aciem  ab  illâ  deflexi,  quantiimvis  adhuc  recorder 
me  illam  clarifîime perfpexiiTe,  facile  tamen  potell acci- 
dere  ut  dubiteman  fit  vera,fi  quidem  Deum|ignorei"n. 
Poffumenim  mihiperfuaderemetalem  anaturàfadum  5 
eiïe,  ut  interdum  in  iis  fallar  quae  me  puto  quàm 
evidentiffimepercipere,  cùmprcefertim  meminerimme 
faepe  multa  pro  veris  &  certis  habuiffe,  quse  poftmo- 
dum,  aliis  rationibus  addudus,  falfaeffe  judicavi. 

Poflquam  verô  percepi  Deum  efle,  quia  fimul  etiam     10 
intellexi  csetera  omnia  ab  eo  pendere,  illumque   non 
86    effe  fallacem;  atque  inde  collegi  illa  omnia,  qUcT  clare 
&  diftinde  percipio,  necelfariô  effe  vera;  etiamfi  non 
attendam  amplius  ad  rationes  propter  quas  iftud  ve- 
rum  effe  judicavi,  modo  tantùm  recorder  me  clare  c^     i5 
diftincle  perfpexiffe,  nulla  ratio  contraria  afferri  po- 
tefl,  quse  me  ad  dubitandum  impellat,  fed  veram  & 
certam  de  hoc  habeo  fcientiam.  Neque  de  hoc  tan- 
tùm, fed  &  de  reliquis  omnibus  quœ  memini  me  ali- 
quando  demonftraffe,  ut  de  Geometricis  &  fimilibus.     20 
Quid  enim  nunc  mihi  opponetur?  Mené  talem  fadum 
effe  ut  fccpe  fallar?  At  jam  fcio  me  in  iis,  quœ  perfpi- 
cue  intelligo,  falli  non  poffe.  Mené  multa  aliàs  pro 
veris  &  certis  habuiffe,  quœ  poflea  falfa  effe  depre- 
hendi  ?  Atqui  nulla  ex  iis  clare  &  dillinde  percepe-    25 
ram,  fed  hujus  regul?c  veritatis  ignarus  ob  alias  caufas 
forte  crcdideram,  quas  poftea  minus  firmas  effe  de- 
|texi.  Quid  ergo  dicetur?  Anne  (ut  nuper  mihi  obji- 
ciebam)  me  forte  fomniare,  five  illa  omnia,  quiie  jam 
cogito,  non  magis  vera  effe  quàm  ea  quse  dormienti     3o 
occurrunt  ?  Imô  etiam  hoc  nihil  mutât  ;  nam  cerio, 


72-73.  Meditationes.   —  Sexta.  71 

quamvis  fomnia;rem,  fi  quid  intelleclui  meo  fit  evi-    87 
dens,  illiid  omnino  eft  verum. 

Atque  ita  plane  video  omnis  fcienticE  certitiidinem 
&  veritatem  ab  unâ  veri  Dei  cognitione  pendere,  adeo 
ut,  priufquam  illum  iioffem,  nihil  de  uUà  alià  re  per- 
feéle  fcire  potuerlm.  Jam  vcrô  innumera,  tum  de  ipfo 
Deo  aliifque  rébus  intelleclualibus,  tum  etiam  de 
omni  illâ  naturà  corporeâ,  qu?e  eil  purae  Mathefeos 
objedum,  mihi  plane  nota  &  certa  efl'e  poiîunt. 


10  Meditatio  VI, 

De  rcnun  malerialium  cxijlcnl'ui.  &  reali  mentis 
a  corpore  diJlinclione\ 

Reliquum  e(l  ut  examinem  an  res  materiales  exi- 
ftant.  Et  quidem  jam  ad  minimum  fcio  illas,  quatenus 

i5  funt  pume  Mathefeos  objedum,  polie  exillere,  quan- 
doquidem  ipfas  clare  c^  diftinde  pcrcipio.  Non  enim 
dubium  [  efl  quin  Deus  fit  capax  ea  omnia  cfiiciendi 
quœ  ego  fie  I  percipiendi  fum  capax  ;  nihilque  unquam 
ab  illo  fieri  non  polie  judicavi,  nifi  propter  hoc  quod 

20  illud  a  me  dillinde  percipi  repugnaret.  Prceterea  ex 
imaginandi  facultate,  quâ  me  uti  experior,  dum  circa 
res  illas  materiales  verfor^lequi  videtur  illas  exiftere''; 
nam  attentius  confideranti  quidnam  fit  imaginatio, 

9  poll'untj  pollint  (/"-"  tidit.].  —  10  VIJ  1"  cdil.  :  kMa. 

a.  Voir  t.  111,  p.  297,  1.  37. 

b.  Tome  V,  p.  162. 


"2  OEUVRES  DE  Descartes.  r!--A- 

nihil  aliud  efle  apparet  quàm  q.usedam  applicatio  fa- 
cultalis  cognofcitivae  ad  corpus  ipfi  intime  prsefens, 
ac  proinde  exiftens. 

Quod  ut  planum  fiât,  primo  examine  diflerentiam 
quaî  eft  inter  imaginationem  &  puram  intclleclionem.      5 
Nempe,  exempli   caufà,  cùm  triangulum   imaginer, 
non  tantùm  inielligo  illud  efle  figuram  tribus  lineis 
comprehenfam,  fed  fimul  etiam  iftas  très  lineas  tan- 
quam  patientes  acie  mentis  intueor,  atque  hoc  eft 
quod  imagirtari  appello.  Si  verô  de  chiliogono  velim     lo 
cogitare.  equidem  acque  bene  intclligo  illud  efle  figu- 
ram conftantem  mille  latcribus,  ac  intclligo  triangu- 
80    lum  efle  figuram  conflantem  tribus;  |  fed  non  eodem 
modo  illa  mille  laicra  imaginor,  five  lanquam  prccfen- 
tia  iniucor.  Et  quamvis  tune,  propter  confuetudinem     i5 
aliquid  femper  imaginandi,  quoties  de  re  corpoieà  co- 
gito,  figuram  forte  aliquam  confule  mihi  rcprtcfen- 
tem,  patet  tamen  illam  non  efle  chiliogonum,  quia 
nullà  in  re  |  eft  diverfa  ab  ea  quam  mihi  etiam  rcprae- 
fentarem.fi  de  myriogono  aliàve  quàvis  figura  pluri-     20 
morum  laterum  cogitarem  ;  nec  quicquam  juvat  ad 
eas  proprietates,  quibus  chiliogonum  ab  aliis  polygo- 
nis  diftert,  agnofcendas.  Si  verô  de  pentagono  quaeftio 
fit,  pofl'um  quidem  ejus  figuram  intelligere,  ficut  figu- 
ram chiliogoni,  abfque  ope  imaginationis  ;  fed  pofl'um     25 
etiam  eandem  imaginari,  applicando  fcilicet  aciem 
mentis  ad  ejus  quinque  latera,  fimulque  ad  aream  iis 
contentam;  &  manifefte  hîc  animadverto  mihi  pecu- 

5    iin;iginationemJ    illam   (/"       pas  dans  la  seconde.  —  26  ima- 
édit.].  —  23  Après  agnofcendas,        ginari  eandem  {1"  edit.). 
à  la  ligne  (/"  e'dil.),  mais  non 


74-75-  MeDITATIONES.    SeXTA.  "]") 

liari  quâdam  animi  contentione  opu.s  effe  ad  imagi- 
nandum.  quà  non  utor  ad  intelligendum  :  quœ  nova 
animi  contentio  differentiam  inter  imaginationem  & 
intelledionem  puram  |  clare  oftendit.  9o 

5  Ad  hîec  conlidcro  illam  vim  imaginandi  quse  in  me 
efl,prout  differt  a  vi  intelligendi,ad  mei  ipfiuSjhoc  eft 
ad  mentis  meœ  cHcntiam  non  requiri  ;  nam  quamvis 
iilaa  me  abelTct^  procul  dubio  manerem  nihilominus 
ille  idem  qui  nunc  ùim;  undc  Tcqui  videtur  illam  ab 

10  aliquà  re  a  me  diverfii  pendcre.  Atque  facile  intelligo, 
li  corpus  aliquod  cxiflat  cui  mens  lit  ita  conjunda  ut 
ad  illud  vcluii  infpiciendum'' pro  arbitrio  fe  applicet, 
fieri  polTe  ut  per  hoc  ipfum  ras  corporeas  imaginer; 
adeo  ut  hic  modus  cogiiandi  in  eo  tantùm  j  a  purà 

i5  intelledione  dilîerat,  quôd  mens,  dum  intelligit,  fe 
ad  feipfam  quodammodo  converiat,  refpiciatque  ali- 
quam  ex  idcis  quic  illi  ipfi  infunt;  dum  autem  imagi- 
natur,  le  conveitat  ad  corpus,  &  aliquid  in  eo  ideje 
vel  a  le  intelledae  vel  l'cnfu  perceptae  conforme  in- 

2o  tueatur.  Facile,  inquam,  intelligo  imaginationem  ita 
perfici  polFe,  fiquidem  corpus  exiftat;  c^  quia  nuUus 
alius  modus  a:quc  conveniens  occurrit  ad  illam  expli- 
candam,  probabiliter  inde  conjicio  corpus  exiftere  ; 
j  fed  probabiliter  tantùm,  &  quamvis  accurâte  omnia    «i 

25  invcfligcm,  nondum  tamen  video  ex  eâ  naturae  corpo- 
reas ideà  didindà,  quam  in  imaginatione  meii  invenio, 
ullum  fumi  polVe  argumentum,  quod  neceflariô  con- 
cludat  aliquod  corpus  exiftere. 

1.  Apres  ollcndit,  ni  la  i"  édit.,  ni  la  i'"  ne  mettent  à  la  ligne. 


a.  Tome  V,  p.  ihz 

b.  Ib  ,  p.  ii2. 

(Klvres.  Il 


74  Œuvres  de  Descartes.  r>i(>- 

Soleo  verô  alia  multa  imaginari,praiter  illam  naïu- 
ram  corpoream,  quse  efl  purse  Maihefeos  objeclum, 
ut  colores,  fonos,  fapores,  dolorem,  &  fimilia,  led 
nulla  tam  diftincle;  &  quia  hsec  percipio  meliùs  fenfu, 
a  quo  videntur  ope  memoriae  ad  iraaginationem  per-  5 
venilTe,  ut  commodiùs  de  ipfis  agam,  eâdeni  opcrâ 
etiam  de  fenfu  eft  agendum,  videndumque  an  ex  iis 
quœ  ifto  cogitandi  modo,  quem  fenfum  appello,  per- 
cipiuntur,  certum  aliquod  argumentum  pro  rerum 
corporearum  exiftentià  |  habere  poflim.  lo 

Et  primo  quidem  apud  me  hîc  repetam  quœnam  illa 
fint  quse  antehac,  ut  fenfu  percepta,  vera  effe  putavi, 
&  quas  ob  caufas  id  putavi  ;  deinde  etiam  caufas  ex- 
pendam  propter  quas  eadem  poflea  in  dubium  revo- 
92  cavi  ;  ac  denique  confiderabo  !  quid  mihi  nunc  de  i5 
iifdem  fit  credendum. 

Primo  itaque  fcnfi  me  liabere  caput,  manus,  pedes, 
&  membra  caetera  ex  quibus  conftat  illud  corpus,  quod 
tanquam  meî  partem,  vel  forte  etiam  tanquam  me  to- 
tum  fpedabam  ;  fenfique  hoc  corpus  intcr  alia  multa  ao 
corpora  verfari,  a  quibus  variis  commodis  vel  incom- 
modis  affici  poteit,  &  commoda  illa  fenfu  quodam  vo- 
luptatis,&  incommoda  fenfu  doloris  metiebar.  Atque, 
prœter  dolorem  c^  voluptatem,  fentiebam  etiam  in 
me  famem,  fitim,  aliofquc  cjufmodi  appetitus;  iicm-  25 
que  corporeas  quafdam  propenfiones  ad  hilaritatem, 
ad  iriilitiam,  ad  iram,  fimilefque  alios  afl'edus;  foris 
verô,   priuter  corporum  extenfionem,  &  figuras,    0^ 

9pro]  dc(/"c''tf//.). —  \o  Après  (2'  édit.).  —  16  ^jprî's  crcdcn- 
poflim,  HO»;  ii  la  ligne  [i"  édit.),  dum,  non  à  la  ligne  (/"  et  2' 
mais  petit    intervalle   en    blanc        édit.). 


76-7«-  MeDITATIONES.    SeXTA.  7^ 

motus,  fentiebam  etiam  in  illis  duritiem,  &  calorem, 
aliafque  tadiles  qualitates;  ac  praeterea  lumen,  c_^  co- 
lores, &  odores,  &.  fapores,  &  fonos,  ex  quorum  varie- 
tate  cselum,  terram,  maria,  &  reliqua  corpora  ab  invi- 
5  cem  diftinguebam.  Nec  fane  abfquc  ratione,  ob  ideas 
iftarum  omnium  qualitatum  quœ  |  cogitationi  mece  fe 
offerebant,  &  '  quas  folas  proprie  &  immédiate  fentie-  93 
bam,  putabam  me  fentire  rcs  quafdam  a  mcâ  cogita- 
tione  plane  diverfas,  ncmpc  corpora  a  quibus  idese 

10  iftae  procédèrent;  expericbar  enim  illas  abfquc  ullo 
meo  confenfu  mihi  advenire,  adeo  ut  neque  poflem 
objedum  ullum  fentire,  quamvis  vellem,  nifi  illud 
fenfùs  organo  effet  prœfcns,  nec  polTcm  non  fentire 
cùm  erat  prscfens.  Cùmque  ide?c  fcnfu  perceptœ  effent 

i5  multo  magis  vividai  &  expreiïbc,  &  fuo  etiam  modo 
magis  diftindœ,  quam  ullre  ex  iis  quas  ipfe  prudens 
&  fciens  meditando  effingebam,  vcl  memoriae  mère 
impreffas  advertebam,  ficri  non  pofl'e  videbatur  ut  a 
meipfo  procédèrent  ;    ideoque  fupererat  ut  ab  aliis 

20  quibufdam  rébus  advenirent.  Qiiarum  rerum  cùm 
nullam  aliunde  notitiam  haberem  quàm  ex  iftis  ipfis 
ideis,  non  poterat  aliud  mihi  venire  in  mentem  quàm 
illas  iis  fimiles  elle.  Atque  etiam  quia  recordabar  me 
prius  ufum  fuiife  fenfibus  quàm  ratione,  videbamquc 

25    ideas  quas  ipfe  effingebam  non  tam  exprefl'as  elfe, 
quàm  I  illGE  erant  quas  fenfu  percipiebam,  &  plerum-    9* 
que  ex  earum  partibus  componi,  facile  mihi  perfua- 
debam  nullam  plane  me  habere  in  intelledu,  quam 
non  prius  habuilTcm  in  fenfu.  Non  etiam  fine  ratione 

3o    corpus  illud,  quod  fpeciali  j  quodum  jure  meum  ap- 

•23  Après  fimiles  efle,  à  la  ligne  [i"  édit.),  mais  non  dans  la  2'. 


jb  OEuvRES  DE  Descartes.  7î^-79- 

pellabam,  magis  ad  me  pertinere  quàm  aiia  ulla  arbi- 
trabar  :  ncquc  cnim  ab  illo  potcram  unquam  fejungi, 
ut  a  rcliqiiis;  omnes  appetitus  >i'  atTeclus  in  illo  & 
pro  illo  lentiebam;  ac  deniquc  dolorem  &  tiiillatio- 
ncm  voluptaiis  in  ejus  pariibus,  non  autem  in  aliis  '> 
extra  illud  pofitis,  advertcbam.  Ciir  vcro  ex  ifto  nel- 
cio  quo  doloris  fenfu  qua^dam  animi  triflitia,  c^  ex 
Icnfu  tiiillationis  Iretitia  quiedam  confcqualur,  curve 
illa  nefcio  qLuv:  vcllicatio  ventriculi,  quani  famem 
voco,  me  de  cibo  fumcndo  admoneat,  giuturis  verô  lo 
ariditas  de  potu,  &  ita  de  caiteris,  non  iiliam  fane  ha- 
bcbam  rationem,  nifi  quia  ita  doc^us  fum  a  naturâ; 
neque  cnim  ulla  plane  efl  afiinitas  'faltem  quam  ego 
inielligam)  inter  iilam  vellicationem  ^.^  cibi  ùimcndi 
9â  Yoluntaiem,  Iive  inter  fenfum  rei  dolorem  inl'erentis,  i5 
i?v:  cogitationem  trillitix  ab  illo  fenùi  cxortx.  Sed  & 
rcliqua  omnia,quœde  fenfuum  objedis  judieabam,vi- 
dcbar  a  naturà  didieifl'e  :  priùs  enim  illa  ita  Te  habere 
mihi  perfuareram,  quàm  rationes  ullas  quibus  hoc 
ipfum  probaretur  expendilTem.  20 

Poilea  vero  multa  paulatim  expérimenta  fidem  om- 
nem  quam  fenfibus  habucram  labefadarunt  ;  nam  v.*i: 
interdum  turres,  qu?e  rotunda:  vifie  fuerant  è  longin- 
quo,  quajdrat:e  apparebant  c  propinquo,  l*(:  ftatua;  per- 
magnœ,  in  eorum  faftigiis  fiantes,  non  magnse  è  terra  2  5 
fpedanti  videbantur;  Oi:  lalibus  aliis  innumeris  in  ré- 
bus fenfuum  externorum  judicia  falli  deprehende- 
bam.   Nec  externoium  duntaxat,  fed  etiam  interno- 

Cillud'illum  i/'-'t'/  2'  étii!.].  ■ioApii;st\\''C\u\\\\'i:m,u)t]:oinlel 
—  Apres  advcrtcb.iin,  ci  la  ligne  virgulect  uon  a  laligue\i"édil.)\ 
{1"  édil.),  vmisuon  dans  la  2'.  —        un  point  cl  à  la  ligne  {2'  édil.). 


79-'*f-  Méditation  ES.  —  S  ex  ta. 


11 


rum  ;  nam  quid  dolore  intimius  efle  potcft  ?  Atqui 
audiveram  aliquando  ab  iis,quibus  crus  aui  brachium 
fuerat  abfcillum,  fc  fibi  vidcri  adhiic  interdum  dolo- 
rem  fentire  in  eâ  parte  corporis  quâ  carebant;  ideo- 
5  que  etiam  in  me  non  plane  certum  effe  videbatur 
membrum  aliquod  mihi  dolere,  quamvis  '  fentirem  in  cg 
eo  dolorem.  Quibus  etiam  duas  maxime  générales  du- 
bitandi  caufas  nuper  adjeci  :  prima  erat,  quôd  nulla 
unquam,  dum  vigile,  melentire  crediderim,  qua^  non 

lo  etiam  inter  dormiendum  pollim  aliquando  putare  me 
fentire;  cùmque  illa,  qux  leniire  mihi  \ideor  in  fom- 
nis,  non  credam  a  rébus  extra  me  politis  mihi  adve- 
nire,  non  advertebam  quare  id  potius  credcrem  de  iis 
qucc  fentire  mihi  videor  vigilando.  Altéra  erat,  quod 

i5  cùm  authorem  mea:  originis  adhuc  ignorarem,  vel  fal- 
tem  ignorare  me  fingerem,nihil  videbam  obflare  quo- 
minus  elî'em  naturà  ita  conllitutus  ut  fallerer,  etiam 
in  iis  quai  mihi  verilîima  apparebant.  Et  quantum  ad 
rationcs  quibus  |  antea  rerum  fenfibilium  veritatcm 

20  mihi  perfuaferam,  non  difficulter  ad  illas  refponde- 
bam.Cùm  enini  viderer  ad  mulia  impelli  a  naturà, qua; 
ratio  dilfuadebat,  non  multùm  lidcndum  elle  putabam 
iis  quœ  a  naturà  doccniur.  Et  quamvis  fenfuum  pcr- 
ceptiones  a  voluntate  meà  non  pondèrent,  non  ideo 

25     concludendum  eife  pujtabam  illas  a  rébus  a  me  diver-    97 

fis  procedere,  quia  forte  aliqua  elle  potelt  in  meipfo 

facultas,  ctfi  mihi  nondum  cognita,  illarum  elfedrix. 

Nunc  autem,  pollquam  incipio  meipfum  mea:que 

authorem  originis  melius  nolfe,  non  quidem  omnia, 

3o    quœ  habere  videor  a  fcnlibus,  puto  elle  temere  admit- 

7  Apres  dolorem,  à  la  lii^iw  yi"'  Jdil.\  jiiais  non  dans  !a  i'''. 


^8  OEuvREs  DE  Descartes.  sq-s.. 

tenda;  fed  neque  etiam  omnia  in  duhium  revocanda. 
Et  primo,  quoniam  "  fcio  omnia  qucC  clare  &  diftinde 
intelligo,  talia  a  Deo  fieri  polTe  qiialia  illa  intelligo, 
fatis  ert  qiiôd  poffim  unam  rem  ahfque  altéra  clare  & 
diflinde  intelligere,  ut  certus  fim  unam  ab  altéra  effe  5 
diverfam,  quia  poteft  faltem  a  Deo  feorfim  poni  ;  & 
non  refert  a  quâ  potentiâ  id  fiât,  ut  diverfa  exiftime- 
tur;  ac  proinde,  ex  hoc  ipfo  quôd  fciam  me  exiflere, 
quodque  intérim  nihil  plane  aliud  ad  naturam  five 
effentiam  meam  pertinere  animadvertam,  prseter  hoc  lo 
folum  quôd  fim  res  cogitans,  rede  concludo  meam 
elTentiam  in  hoc  uno  conrifl:ere,quôd  fim  res  cogitans. 
Et  quamjvis  fortaffe  (vel  potiùs,ut  poftmodum  dicam, 
98  pro  certo)  habeam  corpus,  quod  mihi  valde  arcle  con- 
jundum  eft,  quia  tamen  ex  unâ  parte  claram  &  diflin-  i5 
dam  habeo  ideam  meî  iprius,quatenus  fum  tantùm  res 
cogitans,  non  extenfa,  &  ex  alià  parte  didindam 
ideam  corporis,  quatenus  eil:  tantùm  res  extenfa,  non 
cogitans,  certum  eft  me  a  corpore  meo  rêvera  elle 
diftindum,  &  abfque  illo  polîe  exiftere.  20 

Prseterea  invenio  in  me  facultates  fpecialibus  qui- 
buldam  modis  cogitandi,  puta  facultates  imaginandi 
&  fentiendi,  fine  quibus  totum  me  pofllim  clare  & 
diflinde  intelligere,  fed  non  vice  verfà  illas  fine  me, 
hoc  eft  fine  fubftantià  intelligente  cui  infini  :  Intel-  ^5 
ledionem  enim  nonnullam  in  fuo  formai!  conceptu 
includunt,  unde  percipio  illas  a  me,  ut  modos  a  re, 
diftingui.  Agnofco  etiam  quafdam  alias  facultates,  ut 
locum  mutandi,  varias  figuras  induendi,  &.  fimiles, 
quse  quidem  non  magis  quàm  praecedentes,  abfque     3o 

a.  Tome  V,  p.  i63. 


8i-ï<2.  Meditationes.   —   Sexta.  -JÇ) 

aliquâ  fubflantiâ  cui  infint,  polTunt  intelligi,  nec  pro- 
inde  etiam  abfqiie  illâ  exiftere  :  |  fed  manifeflum  eft      99 
has,  fiquidem  exiftant,  ineffe  debere  fubllaniiae  cor- 
poreaefive  extenfae,  nonautem  intelligenti,  quianempe 

5  aliqua  extenfio,  non  autem  ulla  plane  intelledio,  in 
eaium  claro  &  diftindo  conceptu  continetur.  Jam 
verô  I  eft  quidem  in  me  paffiva  qua:dam  facilitas  fen- 
tiendi,  (îve  ideas  rerum  fenfibilium  recipiendi  c^  co- 
gnofcendi,  fed  ejus  nullum  ufum  haberc  poffem,  nifi 

lo  qua^dam  adiva  etiam  exifteret,  five  in  me,  five  in  alio, 
facultas  iftas  ideas  producendi  vel  efficiendi.  Atque 
haec  fane  in  me  ipfo  effe  non  poteft,  quia  nullam  plane 
intclledionem  pnefupponit,  i^  me  non  coopérante, 
fed  faipe  etiam  invito,  idcic  iftae  producuntur  :  ergo 

i5  fupereft  ut  fit  in  aliquà  fubftaniià  a  me  diverfà,  in  quâ 
quoniam  omnis  realitas  vel  formaliter  vel  eminenter 
inelfe  débet,  qua.^  eft  objedive  in  ideis  ab  iftà  facultate 
produdis  (ut  jam  fupra  animadverti),  vel  hxc  fub- 
ftantia  eft  corpus,  five  natura  corporea,  in  quà  nempe 

20    omnia  formaliter  continentur  qua:  in  ideis  objedive; 
vel  certe  Deus  eft,  vel  aliqua  crcaiura  corpore  nobi-    loa 
lior,  in  quà  continentur  eminenter.  Atqui.  cùm  Deus 
non  fit  fallax,  omnino  manifeftum  tft  illum  nec  per  fe 
immédiate  iftas  ideas  mihi  immittere,  nec  etiam  me- 

25  dianie  aliquà  creaturà,  in  quà  carum  rcalitas  obje- 
diva,  non  formaliter,  fed  eminenter  lantùm  con- 
tineatur.  Cùm  cnim  nullam  plane  facultatcm  mihi 
dcderii  ad  hoc  agnofcendum,    fed   contra   magnam 

■2    Apres  cxilleie,  à    la   ligne        remarque.     -   27    Ap-'es  conti- 
(r'  ây//.),  mais  non  dans  la  i."         neatur,  même  remarque. 
—    II    Ayrès    efficiendi,  nicmc 


8o  OEuvREs  DE  Descartes.  «2-84. 

propenfionem  ad  credendum  illas  a  rébus  corporeis 
emitti,  non  video  quà  rationc  poffet  intelligi  ipfum 
non  I  effe  fallacem,  fi  aliunde  quàm  a  rébus  corporeis 
emitterentur.  Ac  proindc  res  corporese  exiftunt.  Non 
tamen  forte  omnes  taies  omnino  exiftunt,  quales  illas  5 
fenfu  comprehendo,  quoniam  ifta  fenfuum  compre- 
henfio  in  multis  valde  obfcura  eft  &  confufa;  fed  fal- 
tem  illa  omnia  in  iis  funt,  qua;  clare  &  diftinde  intel- 
ligo,  id  eft  omnia,  generaliter  fpeclata,  quae  in  purae 
Mathefeos  objeélo  comprchenduntur.  10 

Quantum  autem  attinet  ad  reliqua  quae  vel  tantùm 
particularia  funt,  ut  quôd  fol  fit  talis  magnitudinis 
101  aut  fijgurae  &c.,  vel  minus  clare  intelleda,  ut  lumen, 
fonus,  dolor,  &  fimilia,  quamvis  valde  dubia  &  incerta 
fint,  hoc  tamen  ipfum,  quôd  Deus  non  fit  fallax,  i5 
quôdque  idcirco  fieri  non  polfit  ut  uUa  falfitas  in  meis 
opinionibus  reperiatur,  nifi  aliqua  etiam  fit  in  me 
facultas  a  Deo  tributa  ad  illam  emendandam,  certam 
mihi  fpem  oftendit  vcritatis  etiam  in  iis  aficquendae. 
Et  fane  non  dubium  eft  quin  ea  omnia  quee  doceor  a  20 
naturâ  aliquid  habeant  veritatis  :  per  naturam  enim, 
generaliterfpeâ:atam,niliil  nuncaliud  quàm  vel  Deum, 
ipfum,  vel  rerum  creatarum  coordinationem  a  Deo 
inftitutam  intelligo;  nec  aliud  per  naturam  meam  in 
particulari,  quàm  complexionem  eorum  omnium  quœ  25 
mihi  a  Deo  funt  tributa. 

I  Nihil  autem  efi  quod  me  ifta  natura  magis  exprefi^e 
doceat,  quàm  quôd  habeam  corpus,  cui  maie  eft  cùm 
dolorem  fentio,  quod  cibo  vel  potu  indiget,  cùtti  fa- 
mem  aut  fitim  patior,  &  (imilia;  nec  proinde  dubitarc    3o 
debeo,  quin  aliquid  in  eo  fit  veritatis. 


84-85.  Meditationes.  —  Sexta.  8i 

Docet  etiam  natura,  per  iftos  fenfus  doloris,  famis,  loa 
fitis  &c.,  me  non  tantùm  adeffe  meo  corpori  ut  nauta 
adeft  navigio,  fed  illi  ardiffime  effe  conjundum  & 
quafi  permixtum%  adeo  ut  unum  quid  cum  illo  com- 
5  ponam.  Alioqui  enim,  cùm  corpus  la^ditur,  ego,  qui 
nihil  aliud  fum  quàm  res  cogitans,  non  fentirem  id- 
circo  dolorem,  fed  puro  intelledu  laîfionem  illam  per- 
ciperem,  ut  nauta  vifu  percipit  fi  quid  in  nave  fran- 
gatur;  &  cùm  corpus  cibo  vel  potu  indiget,  hoc  ipfum 

10  expreiïe  intelligerem,non  confufos  famis  &  fitis  fenfus 
haberem.Nam  certe  ifti  fenfus  fitis, famis, doloris  &c., 
nihil  aliud  funt  quàm  confufi  quidam  cogitandi  modi 
ab  unione  &  quafi  permixtione  mentis  cum  corpore 
exorti. 

i5  Praeterea  etiam  doceor  a  naturà  varia  circa  meum 
corpus  alia  corpora  exiftere,  ex  quibus  nonnulla  mihi 
profequenda  funt,  alia  fugienda.  Et  certe,  ex  eo  quôd 
valde  diverfos  fentiam  colores,  fonos,  odores,  fa- 
pores,  calorem,  duritiem,  &  fimilia,  rede  concludo, 

îo    aliquas  effe  in  corporibus,  a  quibus  variae  iftse  fen- 
fuum  perceptiones    adveniunt,  varietates  iis  refpon-    i03 
dentés,  etiamfi  forte  iis  non  fimiles;  atque  ex  eo  quôd 
qugedam  ex  illis  perceptionibus  mihi  gratse  fmt,  aliœ 
ingratse, plane  certum  eft  meum  corpus, five  potius  me 

25  totum,  quatenus  ex  corpore  &  mente  fum  compofitus, 
variis  commodis  &  incommodis  a  circumjacentibus 
corporibus  affici  poffe. 

1 1  Après  haberem,  à  la  ligne       —  14  Après  exorti,  à  la  ligue 
(/"  édit.),  mais  non  dans  la  2'.        {2'  édit.),  mais  non  dans  la  1". 

a.  Tome  V,  p.  i63. 

Œuvres.  II.  11 


\1^^G0^ 


104 


82  OEuvREs  DE  Descartes.  8d-«6. 

Milita  verô  alia  funt  qure,etfi  videar  a  naturâ  dodus 
effe,  non  tamen  rêvera  ab  ipfà,  fed  a  confuetudine 
qiiadam  inconfiderate  judicandi  accepi,  atque  ideo 
falfa  effe  facile  contingit  :  ut  qu6d  omne  fpatium,  in 
quo  nihil  plane  occurrit  quod  meos  fenfus  moveat,  5 
fit  vacuuni;  quôd  in  corpore,  exempli  gratià,  calido 
aliquid  fit  plane  fimile  idece  caloris  quse  in  me  eft,  in 
albo  aut  viridi  fit  eadem  albedo  aut  viriditas  quam 
fentio,  in  amaro  aut  dulci  idem  fapor,  &  fie  de  cse- 
teris;  quôd  &  ailra  &  turres,  &  queevis  alia  remota  lo 
corpora  ejus  lint  tantùm  magnitudinis  &  figur3e,quam 
fenfibus  meis  exhibent,  &  alia  ejufmodi.  Sed  ne  quid 
in  hac  re  non  fatis  diftinde  percipiam,  accura|tiùs 
debeo  definire  quid  proprie  intelligam,  cùm  dico  me 
aliquid  doceri  a  naturâ.  Nempe  hic  naturam  ftridiùs  i5 
fumo,  I  quàm  pro  complexione  eorum  omnium  quce 
mihi  a  Deo  tributa  funt;  in  hac  enim  complexione 
multa  conlinentur  qu^e  ad  mentem  folam  pertinent, 
ut  quôd  percipiam  id  quod  fadum  eft  infeclum  effe 
non  poffe,  &  reliqua  omnia  quae  lumine  naturali  funt  20 
nota,  de  quibus  hîc  non  eft  fermo;  multa  etiam  quai 
ad  folum  corpus  fpedant,  ut  quôd  deorfum  tendat,  & 
fimilia,  de  quibus  etiam  non  ago,  fed  de  iis  tantùm 
quai  mihi,  ut  compofito  ex  mente  &  corpore,  a  Deo 
tributa  funt.  Idcoquc  hcec  naturâ  docet  quidem  ea  zS 
refugere  quce  fenfum  doloris  inferunt,  &  ea  profequi 
quae  fenfum  voluptatis,  vt  talia;  fed  non  apparet  illam 
prscterea  nos  docere  ut  quicquam  ex  iftis  fenfuum  per- 
cepiionibus  fine  pnuvio  intclledùs  examine  de  rébus 
extra  nos  pofitis  concludamus,  quia  de  iis  verum  fcire    3o 

3  idco]  adQO  {1"  édi t.). 


«6-87-  Méditation  ES.  —  Sexta.  83 

ad  mentem  folam,  non  auteni  ad  compofitum,  videtur 
pertinere.  Ita  quamvis  flella  non  magis  oculum  |  meum  105 
quàm  ignis  exiguae  facis  afficiat,  nulla  tamen  in  eo 
realis  five  pofitiva  propenfio  eft  ad  credendum  illam 
5  non  effe  majorem,  fed  hoc  fine  ratione  ab  ineunte 
aetate  judicavi  ;  &  quamvis  ad  ignem  accédons  fentio 
calorem,  ut  etiam  ad  eundem  nimis  prope  accedens 
fentio  dolorem,  nulla  profedo  ratio  eft  quec  fuadeat 
in  igné  aliquid  efle  fimile  ifti  calori,  ut  ne  [que  etiam 

10  ifti  dolori,  fed  tantummodo  in  eo  aliquid  efle,  quod- 
cunque  demum  fit,  quod  iftos  in  nobis  fenfus  caloris 
vel  doloris  efficiat;  &  quamvis  etiam  in  aliquo  fpatio 
nihil  fit  quod  moveat  fenfum,  non  ideo  fequitur  in  eo 
nuUum  efiTe  corpus  :  fed  video  me  in  his  aliifque  per- 

i5  multis  ordinem  naturse  pervertere  efl!c  afluetum,  quia 
nempe  fenfuum  perceptionibus,  quae  proprie  tantùm 
a  naturâ  datse  funt  ad  menti  fignificandum  quacnam 
compofito,  cujus  pars  eft,  commoda  fint  vel  incom- 
moda, &  eatenus  funt  fatis  claraî  &  diftindae,  utor 

20    tanquam  regulis  certis  ad  immédiate  dignofcendum 
qusenam  fit  corporum  extra  nos  pofitorum  efl'entia, 
de  quâ  tamen  |   nihil  nifi   valde  obfcure  &  confufe     106 
fignificant. 

Atqui  jam  ante  fatis  perfpexi  quâ  ratione,  non  ob- 

25  ftante  Dei  bonitate,  judicia  mea  falfa  efl^^e  contingat. 
Sed  nova  hic  occurrit  difficultas  circa  illa  ipfa  quœ 
tanquam  perfequcnda  vel  fugienda  mihi  a  naturâ  ex- 
hibentur,  atque  etiam  circa  internes  fenfus  in  quibus 
errores  videor  deprehendiflTe  :  ut  cùm  quis,  grato  cibi 

3o    alicujus  fapore  delufus,  venenum  intus  latens  aftumit. 

•2  Après  pertinere,  à  la  lii^-iu'  (/"'  édit.),  mais  non  dans  la  2', 


84  OEuvRES  DE  Descartes.  87-80 

Sed  nempe  tune  tantùm  a  naturâ  impellitur  ad  illud 
appetendum  in  quo  gratus  Tapor  confiflit,  non  autem 
ad  venenum,  quod  plane  ignorât;  nihilque  hinc 
aliiid  conclndi  poteft,  quàm  naturam  iftam  non  effe 
omnilciam  :  quod  non  mirum,  quia,  cùm  homo  fit  5 
res  limitata,  non  alia  illi  competit  quàm  limitatcX 
perfedionis. 

At  verô  non  raro  etiam  in  iis  erramus  ad  quîE  a  na- 
turâ impellimur  :  ut  cùm  ii  qui  ?egrotant,  potum  vel 
cibum  appetunt  fibi  paulo  poft  nociturum.  Dici  forfan  10 
hîc  poterit,  illos  ob  id  errare,  quôd  natura  eorum  fit 
107  corrupta;  fed  hoc  difficultatem  non  tollit,  quia  non 
minus  vere  homo  segrotus  creatura  Dei  eft  quàm  fa- 
nus;  ncc  proinde  minus  videtur  repugnare  illum  a 
Deo  fallaccm  naturam  habere.  Atque  ut  horologium  i^ 
ex  rôtis  &  ponderibus  confedum  non  minus  accurate 
leges  omnes  naturse  obfervat,  cùm  maie  fabricatum 
eft  &  horas  non  rede  indicat,  quàm  cùm  omni  ex 
parte  artificis  voto  fatisfacit  :  ita,  fi  confiderem  homi- 
nis  corpus,  quatenus  machinamentum  quoddam  eft  ex  20 
oflibus,  nervis,  mufculis,  venis,  fanguine  &  pellibus 
ita  aptum  &  compofitum.  ut,  etiamfi  nuUa  in  eo  mens 
exifteret,  eofdem  tamen  haberet  omnes  motus  qui 
nunc  in  eo  non  ab  imperio  violuntatis  nec  proinde  a 
mente  proccdunt,  facile  agnofco  illi  a;que  naturalc  25 
fore,  fi,  excmpli  caufà,  hydrope  laborct,  cam  faucium 
ariditatem  pati,  qux  fitis  fenfum  menti  inferre  folet, 
atque  etiam  ab  illà  ejus  nervos  &  reliquas  partes  ita 
difponi  ut  potum  fumât  ex  quo  morbus  augcatur, 
quàm,  cùm  nuUum  taie  in  eo  vitium   eft,  a      fimili    3o 

19  Après  fatisfacir,  à  la  ligue  (/"  édit.),  mais  non  dans  hx  j'. 


108 


«9-90.  Meditationes.  —  Sexta.  8ç 

faucium  ficcitate  moveri  ad  potum  fibi  utile  affumen- 
dum.'  Et  quamvis,  refpiciens  ad  pneconceptum  horo- 
logii  ufum,  dicere  poflïm  illud,  cùm  horas  non  rede 
indicat,  a  naturâ  fuâ  defledere;  atque  eodem  modo, 
5  confiderans  machinamentum  humani  corporis  tan- 
quam  comparatum  ad  motus  qui  in  eo  fieri  folent, 
putem  illud  ctiam  a  naturâ  fuâ  aberrare,  û  ejus  fauces 
fint  aridae,  cùm  potus  ad  ipfius  confervationcm  non 
prodell;  fatis  tamen  animadverto  hanc  ultimam  na- 

10  turœ  acceptionem  ab  altéra  multùm  differre  :  hsec 
enim  nihil  aliud  cft  quâm  denominatio  a  cogitatione 
meâ  hominem  cXgrotum  &  horologium  maie  fabrica- 
tum  cum  ideâ  hominis  fanL  &  horologii  rede  fadi 
comparante  dépendons,  rebufque  de  quibus  dicitur 

i5  extrinfeca;  per  illam  verè  aliquid  intelligo  quod  rê- 
vera in  rébus  reperitur,  ac  proinde  nonnihil  habet 
veritatis. 

Ac   certe,  etiamfi  refpiciendo  ad   corpus  hydropc 
laborans,  fit  tantùm  denominatio  extrinfeca,  cùm  di- 

?o    citur  ejus  |  naturâ  effe  corrupta,  ex  eo  quôd  aridas    io9 

hubeat  fauces,    nec  tamen  egeat   potu;    refpiciendo 

tamen  ad  compolitum,  five  ad  mentem  tali  corpori 

unitam,  non  ei\  pura  denominatio,  fed  Verus  error 

naturse,    quôd  fitiat   cùm    potus   cft    ipfi  nociturus; 

25  ideoque  hic  remanet  inquirendum,  quo  pado  bonitas 
Dei  non  impediat  quo  minus  naturâ  fie  fumpta  fit 
fallax . 

Nempe  iniprimis  hîc  advcrto  magnam  clic  dilicrcn- 
tiam  inter  mentem  c^  corpus,  in  eo  quôd  corpus  ex 

So    naturâ  fuâ  lit   femper  divifibilc,  mens  autem  plane 
•2  Apres  alVumendum,  à  la  ligne  (/"'  ùdit.),  tuais  non  dans  la  2'. 


86  Œuvres  de  Descartes. 


90-91. 


indivifibilis;  nam  fane  cùm  hanc  confidero,  five  meip- 
fum  quatenus  fum  tantùm  res  cogitans,  iiullas  in  me 
partes  poffum  diftinguere,  fed  rem  plane  unam  & 
integram  me  elTe  intelligo;  &  quamvis  toti  corpori 
tota  mens  unita  efle  videatur,  abfcifTo  tamen  pede,  5 
vel  brachio,  vel  quâvis  aliâ  corporis  parte,  nihil  ideo 
de  mente  fubdudum  effe  cognofco;  neque  etiam  fa- 
cultates  volendi,fentiendi,intelligendi  &c.ejus  partes 
dici  poilunt,  quia  una  &  eadem  mens  efl  quee  vult, 
lio  quœ  fentit,  quse  inteljligit.  Contra  verô  nulla  res  cor-  10 
porea  five  extenfa  potefl  a  me  cogitari,  quam  non  fa- 
cile in  partes  cogitatione  dividam,  atqiie  hoc  ipfo 
illam  divifibilem  tiîe  intelligam  :  qiiod  imum  fufficc- 
ret  ad  me  docendum,  mentem  a  corpore  omnino  effe 
diverfam,  fi  nondum  illiid  aliundc  faiis  fcirem.  i5 

Deinde  adverto  mentem  non  ab  omnibus  corporis 
partibus  immédiate  affici,  fed  tantummodo  a  cerebro, 
vel  forte  etiam  ab  |  una  tantùm  exiguà  ejus  parte, 
nempe  ab  eà  in  quà  dicitur  effe  fcnfus  communis; 
quit,  quotiefcunque  eodem  modo  ell  difpofita,  menti  20 
idem  cxhibct,  etiamfi  reliquat  corporis  partes  diverfis 
intérim  modis  poffint  fe  habere,  ut  probant  innumera 
expérimenta,  quœ  hic  recenfere  non  eft  opùs. 

Adverto  praeterea  eam  effe  corporis  naturam,  ut 
nulla  ejus  pars  poiïit  ab  aliâ  parte  aliquantum  remotâ    2^ 
moveri,  quin  polîit  etiam  movcri  eodem  modo  a  quà- 
libet   ex   iis  qu?e  interjacent,  quamvis   illa  remotior 
nihil  agai.  Ut,  exempli  caufà,  in  fune  A,  B,  C,  D,  fi 

I  I  cogitari'  cxco^itari  1  i"e'd.).  la  i"'  èdit.,  les  lettres  A,  B,  C,  D, 
—  I  D  nondum  !  non  (7"  t-'W//.). —  sont  an-dessus  d'un  trait  Itori- 
fatis  omis  [1"  èdit.).  —  iX  Dans        contai,  rcpi-csent.vil  le  l'unis. 


9'02-  Méditation  ES.   —  Sexta.  87 

trahatur  ejus  ultima  pars  D,  non  alio  paclo  moVehi-  m 
tur  prima  A,  quàm  moveri  etiam  poffet,  û  traheretur 
una  ex  intermediis  B  vel  C,  &  ultima  D  maneret  im- 
mota.Nec  diffimili  ratione,  cùm  fentio  dolorem  pedis, 
5  docuit  me  Phyfica  fenfum  illum  tieri  ope  nervorum 
per  pedem  fparforum,  qui,  inde  ad  cerebrum  ufque 
funium  inftar  extenfi,  dum  traliuntur  in  pede,  trahunt 
etiam  intimas  cerebri  partes  ad  quas  pertingunt, 
quemdamque  motum  in  iis  excitant,  qui  inllitutus  eft 

'0  a  naturà  ut  mentem  afficiat  fenfu  doloris  tanquam  in 
pede  cxiftentis.  Sed  quia  illi  nervi  per  tibiam,  crus, 
lumbos,  dorfum,  &  collum  tranfire  debcnt,  ut  a  pede 
ad  cerebrum  perveniant,  poteft  contingere  ut,  etiamfi 
eorum   |  pars,  qux  eft  in  pede,  non  attingatur,  fed 

i5  aliqua  lantùm  ex  intermediis,  idem  plane  ille  motus 
fiat  in  cerebro  qui  fit  pede  maie  affedo,  ex  quo  neccffe 
erit  ut  mens  fentiat  eundem  dolorem.  Et  idem  de 
quolibet  alio  fenfu  eft  putandum. 

Adverto  denique,   quandoqiiidem  unufquifque  ex 

20    motibus,qui  fiunt  in  eâ|  parte  cerebri  qua.>  immédiate    112 
mentem  afficit,  non  nili  unum  aliquem  fenfum  illi  in- 
fert,  nihil  hac  in  re  melius  polie  excogitari,  quàm  fi 
eum  inférât  qui,  ex  omnibus  quos  inferre  poteft,  ad 
hominis  fani  confervationem  quammaximc  &  quàm 

25  frequentilîime  conducit.  Experientiam  autem  teftari, 
taies  elfe  omnes  fenfus  nobis  a  iiaiurà  inditos;  ac 
proinde  nihil  plane  in  iis  repcriri,  qiiod  non  Dei  po- 
lentiain  bonitaiemque   tcftetur.   lia,   exempli  caufà, 

4  Après  iniiiK'ia,  a  Li  ligne  ai^anl  De[{coiniiie  ci-ijpri'x,  p.  ,9<9, 
[j"  cdit.),  iiiaix  non  dans  la  r  ■  l.  -ju), —  28  Apres  telleiiir,  à  la 
—  27  /"  édiL.  :  imnitnfarn  ajouté       lig}ie{i  •  cd.),  mais  non  dans  la  -y. 


88  OEuvRES  DE  Descartes. 


9Î-93. 


cùm  nervi  qui  funt  in  pede  vehementer  &  pra^ter  con- 
iuetudinem  moventur,  ille  eorum  motus,  per  fpinse 
dorfi  medullam  ad  intima  cerebri  pertingens,ibi  menti 
fignum  dat  ad  aliquid  fentiendum,  nempe  dolorem 
tanquam  in  pede  exiftentem,  a  quo  illa  excitatur  ad  5 
ejus  caufam,  ut  pedi  infeftam,  quantum  in  fe  efl,  amo- 
vendam.  Potuifîet  verô  natura  hominis  a  Deo  fie  con- 
flitui,  ut  ille  idem  motus  in  cerebro  quidvis  aliud 
menti  exhiberet  :  nempe  vel  feipfum,  quatenus  eft  in 
cerebro,  vel  quatenus  efl  in  pede,  vel  in  aliquo  ex  'o 
113  locis  intermediis,  vel  denique  aliud  quidlibet;  fed 
nihil  aliud  ad  corporis  confervationem  seque  con- 
duxiiîet.  Eodem  modo,  cùm  potu  indigemus,qu3edam 
inde  oritur  ficcitas  in  gutture,  nervos  ejus  moyens  & 
illorum  ope  cerebri  interiora;  hicque  motus  mentem  i5 
afficitfenfu  fitis,  quia  nihil  in  toto  hoc  negotio  nobis 
utilius  efl  fcirc,  quàm  quôd  potu  ad  confervationem 
valetudinis  egeamus,  &.  fie  de  cjcteris. 

Ex    quibus  omnino  manifeflum  eft,   non  obflante 
immenfà  Dei  bonitatc,  naturam  hominis  ut  ex  mente    20 
tV  corpore  compofiti  non  poffe  non  aliquando  effe  fal- 
lacem.  Nam   fi  qua;  caufa,  non  in  pede,  fed  in  alià 
quavis  ex  partibus  per  quas  nervi  a  pede  ad  cerebrum 
porrigunlur,  vel  etiam  in  ipfo  cerebro,  eundcm  plane 
motum  excitet  qui  folcl  excitari  pede  maie  affcdo,     25 
fentietur  dolor  tanquam  in  pede,  Icnfufque  naturaliter 
falleiur,  quia,  cùm   ille  idem  motus  in  cerebro  non 
polfit  nifi  eundcm  femper  fenfum  menti  inferre,  mul- 
toque  frcqucntius  oriri  Ibleat  a  caufà  quœ  hcdit  pe- 
dem,  quam  ah  alla  alibi  cxillente,  rationi  confcnta-    3o 
18  Après  ctLicDs,  a  la  lifine  [2*  édit,;,  mais  non  dans  la  1". 


'jH^-  Meoitatiûnes.   —  Sexta.  89 

ncum  efl  iii  pcdis  poiius  quam  alterius  partis  dolorem  ii^ 
menti  fempcr  exhibeat.  Et  H  quando  fauciLim  ariditas, 
non  ut  folet  ex  co  quod  ad  corporis  valetiidincm  potus 
conducat,  fcd  |  ex  contraria  aliqua  caufà  oriatur,  ut  in 
5  hydropico  contingit,  longe  melius  efl  '  illam  tune  lal- 
lere.  quàm  11  contra  Icmper  falleret,  cùm  corpus  efl 
bene  conflitiiium;  ^S^  fie  de  reliquis. 

Atquc  ha^e  eonfideratio  plurimum  juvat,  non  modo 
ut  errores  omnes  quibus  natura  mea  obnoxia  efl  ani- 

10  madvertam.fed  etiam  ut  illos  aiu  emendare  aut  vitare 
facile  pofïim.Nam  fane,cum  Iciam  omnes  lenfus  circa 
ea,  qu3D  ad  corporis  commodum  fpedant.  multo  fre- 
quentius  verum  indicare  quàm  falfum.  poliimque  uti 
fere  femper  pluribus  ex  iis  ad  eandem  rem  examinan- 

i5  dam,  &  infuper  memorià,  qiuo  priefentia  cum  pra^ce- 
dentibus  conneclit,  (.<:  intelleclu:  qui  jam  omnes  er- 
randi  caufas  perfpexit;  non  amplius  vereri  debeo  ne 
ill^,quce  miiii  quotidie  a  Tenfibus  exhibentur,rint  falfa, 
fcd  hyperbolicx'  fuperiorum  dierum  diibitationes,ut 

ïo    liùi  dignje.ùmt  explodendœ.    Pnvferiim  lumma  illa    115 
de  fomno,  quem  a  vigilià  non  diltinguebam;  nunc 
enim  adverto  permagnum  inter  utrumque  elle  difcri- 
men,  in   eo  quôd   nunquam  infomnia   cum    reliquis 
omnibus  aclionibus  vitie  a  memoriâ  conjungantur,  ut 

25  ea  quie  vigilanti  occurrunt;  nam  fane,  fi  quis,  dum 
vigilo,  mihi  derepente  appareret,  flatimque  poflea  dif- 
pareret,  ut  lit  in  fomnis,  ita  fcilicet  ut  nec  unde  ve- 
nilTet,  nec  quo  abiret,    viderem,  non  immerito  fpec- 

7  Après  reliquis,  à  la  ligue  ,^12'  édit.)y  mais  non  dans  la  1  ''. 

a.  Tome  \  ,  p.  i63. 

Œuvres.  Il  12 


90  OEuvRES  DE  Descartes.  gs. 

trum  potius,  aut  phantafma  in  cerebro  meo  effidum, 
quàm  verum  hominem  effe  judicarem.  Cùm  verô  ese 
res  occurrunt,  quas  diflinde,  unde, ubi,  &  quando  mihi 
adveniant,  adverto,  earumque  perceptionem  abfque 
ullâ  interruptione  cum  totâ  leliquâ  vitâ  connedo,  plane 
certus  fum,  non  in  fomnis,  fed  vigilanti  occurrere. 
Nec  de  ipfarum  veritate  debeo  vel  minimum  dubitare, 
fi,  poflquam  omnes  fenfus,  memoriam  &  intelledum 
ad  illas  examinandas  convocavi,  nihil  mihi,quod  cum 
cseteris  pugnet,  ab  ullo  ex  his  nuntietur.  Ex  eo  enim 
quôd  Deus  non  fit  fallax,  fequitur  omnino  in  talibus 
H6  me  non  |  falli.  Sed  quia  rerum  agendarum  neceflitas 
non  femper  tam  accurati  examinis  moram  concedit, 
fatendum  efl  humanam  vitam  circa  res  particulares 
f?epe  erroribus  eflTe  obnoxiam,  &  naturse  noAirse  infir- 
mitas  ell  agnofcenda. 


OBJECTIONES 

DOCTORUM    ALIQUOT    VIRORUM 
IN    PRytCEDENTKS   MEDITATIONF.S 

CUM  RESPONSIONIBUS 
AUTHORIS 


PRIMyï   OBJECTIONES\ 

Viri  Clarijjiiniy 

Ul  vidi  vos  oninino  i/Uus  aniini  cffc,  ut  faipLi  Domini 
Cariejii  pcnitius  infpiciani,  non  dcbui  luic  in  caufd  viris 

10     ;////;/  undcqiiaqite  aniicij/imis  non  obtcmpcrcirc  :  htm  ut  hoc 
ivfo  videatis   quanti  vos  œjliman,  tuni  ctiani   ut  conjlct 
quantum  &  vii'ihus  nicis  &  ingcnio  défit,  ut  in  pojleruvi  & 
avietis  plus\culum,  Ji  indigeo,  &  minus-  oncnfitis,fi  non     us 
fufficio. 

i5  EJi  fane  D.  Cartefus,  quantum  animadvcrto,  vir  in- 
genii  maximi  fummœque  modcfia.',  quales  vel  ipfe  Momus 
amet,  f  adft.  Cogito,  inquit,  ergo  fum  ;  imo  ipfa  cogi- 
tatio,  aut  mens  fum.  Ita.  Atqui,  cogitando,  ideas  rerum 

iD  Pas  d'alinéa  [i"  et  2'  édit.].  —  lô  Momus]  Mfeuius  [i" édit.). 

a.  Ces  premières  Objections  sont  de  Caterus,  prêtre  d'Alkmaar,  qui 
les  envoya  à  deux  amis  de  Descartes,  Bannius  et  Bloemaert.  Voir  t.  III, 
p.  242,  1.  4  ;  p.  265,  1.  20  :  p.  267,  1.  9  ;  p.  272,  1.  27. 


p2  Œuvres  de  Descartes.  96-98- 

in  me  habeo,  ac  imprimis  ideam  entis  perfeéîijfimi  &  in- 
finiii.  Etiam.  Illius  autem  caufa  ego  non  fum,  qui  ejus 
rcalitatem  objeélivam  non  œquo;  ergo  aliquid  caufa  ejus 
ejl  meperfedius,  ac proinde  aliquid  prœter  me  ejî,  aliquid 
me  perfeélius  eJî;  aliquis  qui  non  quovis  modo  ens  ejl,  Jed  5 
Jïmpliciter  &  incircumfcripte  totum  ejje  in  fe  pariter  com- 
plexus,  &  relut  caufa  anticipans,  ut  habet  Dionys.,  de 
divin,  nom.,  cap.  8. 

Hîc  vero  cogor  paululum  fubfiflere,  nefatigcr  nimium. 
Jam  enim  ingenium  mihi œfluat  inflar  fluéluantis  Euripi:     10 
aio,  nego,  probo,  refello  iterum,  diffentire  a  viro  nolo, 
affentiri  non  poffum.  Quant  enim,  quœfo,  caufam  idea  re- 
quirit  ?  Aut  fare  quid  idea  fit.  Efl  ipfa  res  cogitata,  qua- 
119    tenus  objeélive  efl  in  intelledu.  Sed  quid  cfl  effe  ob\jeélive 
in   intelleélu?  Olim  didici :  cfl  ipfum  aélum    intclleéliis     i5 
per  modum  objcéli  terminare.  Quod  fane  exlrinfeca  de- 
nominatio  efl,  &  nihil  rei.  Sicut  enim  videri  nihil  aliud 
efl  quàm  acliim  vifwnis  in  me  tendere,  ita  cogitari,  aut 
objeélive  effc  in  intelleclu,  efl  mentis  cogitationem  in  fe 
fiflere  &  terminare;  quod,  re  immotâ  immutatâque,  quin  &     20 
non  exiflente,  fieri potefl.  Quid  ergo  caufam  ejus  inquiro, 
quod  aélu  non  efl,  quod  nuda  denominatio  &  nihil  cfl? 

Et  tamen,  inquit  magnum  iflud  ingenium,  quôd  haec 
idea  realitatem  objedivam  hanc  vel  illam  contincat 
potiùs  quàm  aliam,  hoc  profeclo  haberc  débet  ab  ali-    25 
quâ  caufà'.  Imo   a  nullâ  :  realitas  enim  objcclira  pura 
denominatio  efl,  aélu  non  cfl.  Caufa  autem  realcm  in- 

C)  Pas  d'alinéa {i"édit.). —  i3  ipfa]  igitur  (i^édil.^.  —  21  incjuiro] 
requiro  d"  édit.). 

a.  Voir  ci-avant,  p.  41,  1.  20-23. 


gS-qy.  PRIM.f:    On.IECTIONES.  93 

fluxum  donat  &  acîualcm  ;  illani  ijîiid  quod  aclii  non  eji 
non  recipit,  ac  proindc  jclnalcm  caufa}  cjjïitxum  non  pal i- 
tu}\  ncduin  rcquiril.  Ergo  idcas  liahco,  caufavi  earum  non 
habco,  lantinn  abcjl  lit  nie  viajorcm,  &  inJîniLini. 

5         At  Ji  idearum  caufani  non  das,ralioncni  fallcni  afftgna.     120 
ciir  Ihi'c  idca  hanc  rcalilatcm  objeclivam  potiùs  conlineal 
Ljuam   illam.  Opportune  admodum;  non  folco  cnim  curn 
aniicis  parce  agcrc,  fed  quàni  Lvgijfvne.  Illiid  unircr/îm 
dico  de  idci.s  omnibus,  quod  D.  Carte/lus  alui.s  de  trian- 

10  guh>  :  Elfi  fortalTe,  inquit,  talis  figura  nullibi  genliiim 
cxira  cogitationem  meam  cxidai,  ncc  iiiiquam  extile- 
rit,  c(l  tamcn  profedo  dcterminaia  qua;dam  cjus  na- 
tura,  five  cirentia,  fivc  Ibrma  immutabilis  01-  a;terna\ 
EJI  ncmpe  xHerna  illa  verilas,  qua'  c.iufani  non  po/luLit. 

i5  Scap/hvn,  fcapham  e[fe,  &  niliil  nliud:  Djvuui,  Davum 
c/jc,  non  OHdipuni.  Si  Lmien  niotdicus  ralmncni  e.\igii\ 
iniper/eclio  c/l  inlellccliïs  no/lri^qui  iujinilu\  non  c/l  : 
cùm  cnim  univcrfum  quod  ejl  fimul  &  jemel  uno  complexv 
non  comprehendat,  bomim  omne  diridit  & parlilur  ;  atque 

20  itj,  quod  lotum  parlurirc  non  potefl,  fenfim  concipit,  aul, 
ut  ctiam  ajunt,  inadœquate. 

\  Pergii  porro  vir  :  Atqui,  inquit,  quantumvis  imper- 
fcdus  lit  ifteefl'cndi  modus,.qiio  res  cil  objcdivc  in 
intelledii  per  ideam,  non  lamcn  profcdo  plane  nihil 

25     cft,  ncc  proindc  a  nihilo  clic  potcil''.  /Equivocatio  cjl.     121 
Si  cnim  nihil  idem  ejl  quod  ens  non  aclu,  omnino  nihil 
cjh  quia  non  ejl  aélu,  atque  ita  a  nihilo  ejl,  id  e/l  non  a 

4  Après  infinitam,  non  à  la  ligne  ii" édit.  .  —  25  Apiws  potcll,  à 
la  liisnc    i  '  cdit.  . 

;i.    l'aj^o  G-|,  1.   !  2  -II'.. 
I\   l'.u'A'  .11.  1    -/.f-^-t-'j 


p4  Œuvres  de  Descartes.  99-100. 

caufâ  aliquâ:  Si  verà  mhW  fiéîiim  qiiid  dicit.  quod  vulgà 
ens  ralionis  indigetanl,  non  eji  nihil.  fed  reale  aliquid 
quod  dijïinûc  conciyiliir.  El  tamcn,  quia  folimi  concipilur 
&  aclu  non  cjl,  concipi  quidem,  ùit  caufari  minime  poiejî. 

Sed  ulterius  quœrere  libet,  an  ego  ipfe,  habens  illam      5 
ideam,  effe  polTem,  Il  taie  ens  nuUum  exifteret%  nempe 
a  quo  idea  entis  me  perfeclioris  procédât,  ul  immédiate 
ante  dicit.  Nempe,  inquit,  a  quo  elTem  ?  A  me  fcilicet, 
vel  a  parentibus,  vel  ab  aliis,  &c.  Atqui,  fi  a  me  eflcm, 
nec  dubitarem,  nec  optarem,  nec  omnino  quicquam     10 
mihi  deeffet;  omnes  enim  perfediones,  quarum  idea 
aliqua  in  me  efl,  mihi  dediiTem,  atque  ita  ipfemet  Deus 
eflem'\  Si  verà  ah  alio  fum,  tandem  ad  illud  deveniam 
quod  a  fe  eji;  &  ita  de  illo,  idem  quod  de  me,  ejî  argumcn- 
îum^.   nia  demum  ipfa  il  la  via  cjl.  quam  &  S.   Thomas     i5 
ingredilur,  quam  vocal  viam  a  caufalitate  cauf?c  effi- 
122    cienitis'',  camque  defumpfit  ex  Philofopho ;  nifi  quod  ifii 
de  caufn  idearum  non  Jint  folliciti.  Et  forte  opus  non  cral  ; 
quidni\enim Jlricle  reclaquc  inccdam?  Cogito,  ergo  fum, 
imo  ipfa  mens  &  cogitatio  fum.  Illa  autem  mens  &  cogi-     20 
tatio  aut  a  feipfâ  efl,  aut  ab  alio.  Si  hoc,  iflud  porro  a 
quo  ?  Si  a  fe  ejl,  ergo  Deus  cjl  :  quod  enim  a  fe  ejl,  om- 
nia  fibi  ipft  facile  dederit. 

4  quidem]  equidem  (/''  édit.).  —  14  idem  omis  {/"édit.). 

a.  Ci-avani.  p.  47,  1.  29,  à  p.  48,  1.  2. 

b.  Pagi:  48,  1.  3  à  10. 

c.  Page  5o,  1.  4-6. 

d.  Summa  totius  Theologia;  S.  Thoma:  Aqi-inatis  Doctoris  Augelici 
Ordinis  Prœdicat.,  pars  I,  quxstio  11  :  De  Deo,  an  Deus  sit  ?  An.  .^  : 
Vtrtim  Deus  sit?  p.  7,  col.  2  :  Secunda  via  est  ex  ratione  causœ  effi- 
cietttis...  [Dcum  esse. quinque vils probari  poicst.]  (Col.  Agrippinœ.Coin. 
ab  Egmond.  CID  ID  CXL.) 


looioi.  PRiM^i  Objectiones.  9^ 

Rogo  virum  objecroque,  ut  avidum  Leclorem,  &  forte 
minus  inlelligentein,  je.  non  celet.  Accipitur  enirn  a  fe 
duplici  modo.  Primo,  pojitive,  nempc  a  fcipfo  ut  a  caufa; 
alqiic  ita,  quod  a  fe  effet,  fibique  ipjî  daret  effe  fuum,  Jî 
5  prcvvio  delecîu  fibi  daret  quod  vellet,  haud  dubie  fibi  om- 
nia  daret,  alque  adeo  Deus  effet.  Secundo,  accipitur  a  fe 
négative,  ut  fit  idem  quod,  feipfo,  aul,  non  ab  alio;  atque 
hoc  modo,  quantum  inemini,  ab  omnibus  accipitur. 

Nunc  verà,  fi  aliquid  a  fe  efi,  id  efi  non  ab  alio,  quo- 

10    modo probem  ifiud  omnia  complecli  &  effe  infinitum  ?  Jam 
enim  non  audio,fi  dicas  :fi  a  fe  efi,  fibi  facile  omnia  de- 
diffet.  Nec  enim  a  fe  efi  ut  a  caufâ,  nec  fibi  prœvium  fuit,    123 
ut  ante  deligeret  quod  effet  pofimodum.  Scio  me  aliquando 
ita  Suarcm  audiviffe  :  omnis  limitatio  efi  a  caufâ;  idée 

i5     enim  limitata  finitaque  res  efi,  vel  quia  caufa  majus  per- 
fecliufque  dare  niliil  poluit,  aul  quia  non  voluil;  fi  ergo 
aliquid  a  fe  efi,  &  non  a  caufâ,  profeclo  illimitatum  efi  & 
infini  lu  m. 

j  Ego  verà  non  omnino  acquiefco.  Quid,  fi  enim  limita- 

20  tio  fit  ab  intrinfecis  principiis  confiituentibus,  hoc  efi  ab 
ipfi  forma  &  effentiâ,  quam  tamen  nondum  infinitam  e/fe 
probafii,  quantumvis  a  fe  fit,  hoc  efi  non  ab  alio?  Sane, 
calidum  fi  fupponas  calidum  effe,  ex  intrinfecis  principiis 
confiituentibus  calidum  erit,  &  non  frigidum,  licet  ima- 

25    gineris  a  nullo  effe  ifiud  ipfum  quod  efi.  Non  dubito  D 
Carlefio  raliones  non  dee/Je,  quibus  fubfiituat  illud  qu  d 
alii  fortafiis  non  fatis  clare  prœfiiterunt. 

Tandem  mihi  cum  viro  convenit.  Illud  pro  régula  ge- 
nerali  fiatuit  :  quicquid  clare  diftinéteque  cognofco, 

3o    iftud  fane  ens  verum  eft".  hno  quicquid\cogito.  verum    124 

a.  Voir  ci-avant,  p.  35, 1.  14-13. 


96  Œuvres  de  Descartes.  101-102. 

ej}.  Jam  enim  a  puero  pêne  chyineris  omnibus  &  cuivis 
enti  rationis  aquâ  &  igné  interdiximus.  Nulh  namqiie po- 
tenlia  a  proprio  objeclo  dcviare  potcjl :  volunLia  Ji  mo- 
vetur,  in  bonum  tendit.  Quin  nec  fenfus  ipfi  errant  :  vifiis 
enim  videt  id  quod  videt,  auris  audit  id  quod  audit,  &  Ji  5 
aurichalcum  vides,  bene  vides;  fed  erras,  ciim  judicio  tuo 
aurum  ejje  decernis  id  quod  vides.  lia  ut  D.  C.  meritif- 
fime  omnem  errorem  judicio  &  voluntati  expenfum  ferat. 

Sed  nunc  ex  régula  ijîâ  infcr  quod  vole\bas.  .itqui  ens 
infini tum  clare  dijlinclcque  cognofco;  crgo  eus  verum  cjl  10 
&  aliquid.  Interrogabit  non  nemo  :  clarenc  di/îmcleque 
cognofcis  ens  injlnitum  ?  Quid  ergo  fibi  vult  iritum  ijlud 
&  vulgo  notum  :  infinitum,  qiui  infiniium,  ell  ignotum. 
Si  enim  ego,  ciim  de  Chiliagono  cogite,  Jiguram  aliquam 
confufe  mihi  rcprcefentans ,  non  chiliagomun  ipfum  di-  iS 
flincle  imaginer,  aut  cognofco,  quia  mille  cjus  latera  non 
dijlinclc  intueor,  fane  rogabil  illc  :  quomodo  infmitum  ut 
125  infinitum  dijlinclc  &  non  confufe  tantùm  cogitet,  Ji  inji- 
nilas  ejus  perjecliones,  quibus  confiai,  clare  &  velut  ad 
oculum  videre  non  pojfit?  ao 

Et  Jorte  ijlud  ejl  quod  Janclus  Thomas  voluit.  Cùm 
enim  ncgajfct  hanc  propojitioncm  pcr  fe  nolam  ejjfe  :  Deus 
cft,  objicil  Jibi  ex  Damaj'ceno  :  omnibus  cognitio  exi- 
ftendi  Deum  naturaliter  infeitaeft;  crgo  Deum  effe 
eft  per  fe  notum".  El  rejpondet  :  cognofcere  Deum  25 
effe,  in  aliquo  communi,  fub  quàdam.  inquit,  confu- 
fione,  in  quantum  fcilicci  Deus  eft  hominis  bcatitudo. 
id  naturaliter  nobis  infertum  ert.  .  Sed  hoc,  inquii, 

28  cil...]  eft  :  (]''  et  2'  e\iil.  . 

a.  Summa,  etc.,  quastio  ii,  art.  i  :  Vtrum  Deum  esae  ait  per  se  notum  ? 
p.  6.  col.  I.  (Ouvrage  cité,  p.  94,  ii'jic  il.. 


ioi-.o3.  Priale  Objectiones.  97 

non  eft  fimpliciter  cognofcere  Deum  ejje;  ficut  cognof- 

cere  venientem,  non  eft  cognofcere  Petrum,  quamvis 

Petrus  lit  veniens^,  &c.  Quajî  dicat  Deum  fub  ratione 

communi,  aut  finis  ultimi,  aut  etiam  primi   entis  &  per- 

5    feéîijjimi,  aut  denique  fub  ratione  compleélentis  confufe 

&  in  génère  omnia,  cognofci,fed  non  fub  prœcifà  ratione 

fui  effe;  ita  enim  infinitus  efl,  &  nobis  ignotus.  Scia  D.  C. 

facile  fie  interroganti  refponfurum  effe.    Credo  tamen 

quod  ex  illis,  quœ  exercitii  ego  caufâ  foliim  allego,  iftud    i26 

lo  Boé'tii  recordabitur  :  quod  qusedam  funt  communes 
animi  conceptiones,  &  per  fe  notae  apud  fapientes  tan- 
tùm*^.  Adeo  ut  mirandum  non  fit,  fi  multum  interrogent 
qui  plus  fapere  defiderant ;  fique  his  rébus  diuiius  immo- 
rentur,  quas  utprimum  totius  negotii  fundamentum  incul- 

i5  catas  effe  noverunt.  &  tamen  fine  magna  invefiigatione 
non  intelligunt. 

îtaque  permittamus.  aliquis  claram  difiinûamque  idcam 
habeat  entis  fummi  &  perfecliffimi  ;  quid  inde  promoves 
ulterius  ?  Nempe  ifiud  infinitum  ens  exifiere,   idquc  ita 

20  certo  ut  in  eodem  ad  minimum  certitudinis  gradu 
Dei  exiftentia  apud  me  effe  debeat,  in  quo  fuerunt 
hadenus  mathematicse  veritates*^  :  adeo  ut  non  magis 
repugnet  cogitare  Deum  (hoc  eft  fummè  pertedum) 
cui  défit  exiftentia  (hoc  eft  aliqua  perfedio),  quàm  co- 

25  gitare  montem  cui  défit  vallis''.  Ibi  totius  rei  cardo  efi; 
qui  nunc  cedit,  viéîum  fe  fateatur  oportet  :  mihi,  quia  cum 
fortiori  ago,  libet  paululum  velitari,  ut,  ciim  vincendus 

a.  Summa,  etc.,  quaestio  11,  art.  i  :  Vtriim  Deum  esse  sit  per  se  notiim  ? 
p.  6,  col.  2. 

b.  Citation  de  Boècc,  faite  par  S.  Thomas,  loc.  cit..  p.  6,  col.  2. 

c.  Voir  ci-avant,  p.  65, 1.  28-3o. 

d.  Page  66,  1.  11-14. 

Œuvres.  II.  i3 


^8  OEuvRES  DE  Descartes.  io3-io5 

127  Jîm,  I  nonnihil  îamen  diffcram  quod\  vitare  non  pojjum. 

Ac  in  primis,  ctfi  modo  aulhoritate  non  agimus,fcd  ra- 
tione  tanlùm,  tamcn  ne  ex  libidine  maximo  ingenio  videar 
reluclari,  ipfinu  poîiùs  S.  Thomain  audilc.  Objicit  Jibi  : 
intelledo  quid  fignifieet  hoc  nomcii  Dciis,  ftatim  ha-  5 
betur  quôd  Deus  eft;  fignificatur  enim  hoc  nomine  id 
quo  majus  fignificari  non  potert.  Majus  autem  eft 
quod  eft  in  re  &.  in  intelledu,  qiiàm  quod  eft  in  intel- 
ledu  tantùm  ;  undc  ciim  intelledo  hoc  nomine  Deus 
ftatim  fit  in  intelleclu,  ïequitur  etiam  quod  lit  in  rc^  lo 
Quod  argumentimi  in  forma  ita  reddo  :  Deus  ejl  quo  ma- 
Jus  Jign[/tcari  non  pote/I;  fed  illud,quo  majus  Jignificari 
non  polej't,  includil  exijîentiam ;  ergo  Deus  ipfo  nomine  vel 
conceptufuo  includil  exijîentiam,  ac  proindefine  exijlentiâ 
nec  concipi,  nec  ejj'e  polefl.  Nunc,  amabo  vos,  nunquid  i5 
ip/uiii  hoc  argumentum  ejl  D.  Carte fîi?  S.  Thomas  Deum 
ita  définit:  quo  majus  fignificari  non  poteft.  D.  C. 
vocat  cum  Ens  Jumme  pcrfcL^um;  illo  fane  majus  fignifi- 
cari non  poîef.  S.   Thomas  fiihfumit  :  id  quo  majus  fi- 

128  gnificavi  non  |  poteft,  includit  exiftentiam:  alioqui  eo  20 
majus  aliquid  fignificari  potefl,  ncmpe  id  quod  etiam 
exijîentiam  fignificatur  includere.  A  t  nunquid  D.  C.  idem 
fubfumcre  videtur?\Deus  ef  cns  fumme  perfeélum,  at- 
qui  ens  fumnte  perfeclum  exi/leritiam  includit,  alioqui 
fumme  pcrfeélum  non  effet.  Infcrt  S.  Thomas  :  evi^o  ciim     25 

iniclleclo  hoc  nomine  Deus  ftatim  in  ipfo  intelle(5lu  fit, 
fequilur  cl.am  quôd  fit  in  re;  hoc  e/l.  eo  ipfo  quod  in 
ipfo  concepîu  cffentiali  entis,  quo  majus  fignificari  non 
potejl,  involvatur  exifcntia,  fequitur  illud  ipfum  eus  cffe. 
Idem  Dominus  Cartejius  infcrt  :  atqui.  inquit.  ex  co  3o 
a.  Siinimaf  etc.,  qu^siio  ii,  art.  :,  p.  6,  col.  i  ;  ibiti.,  col.  2. 


'o5-io6.  Prim/E  Objectiones.  99 

quôd  non  poffum  cogitare  Deum  nifi  exiftentem,  fe- 
quitur  exiftentiam  ab  eo  efle  infeparabilem,  ac  proinde 
illiim  rêvera  exiftere  ^.  Nunc  verà  S.  Thomas  &  fibi  &  D. 
Cartejio  refpondeat  :  Dato,  inqiiit,  quod  quilibet  intel- 

5  ligat  hoc  nomine  Deus  fignificari  hoc  quod  dicitur,  fci- 
licet  illud  quo  majus  cogitari  non  potett,  non  tamen 
propter  hoc  fequitur  quôd  intelligat,  id  quod  fignifi- 
catur  per  nomen,  effe  in  rerum  naturâ,  fed  in  appre- 
henfione  intelledûs  tantùm.  Nec  |  poteft  argui  quôd  fit    129 

10  in  re,  nifi  daretur  quôd  fit  in  re  aliquid,  quo  majus 
cogitari  non  poteft,  quod  non  eft  datum  a  ponentibus 
Deum  non  effe''.  Ex  quo  ego  quoque  brcviter  refpon- 
dco  :  ctiamfi  detur  ens  fumme  perfeclum  ipfo  nomine  fuo 
importarc  exijlentiam,  tamen  non  fequitur  ipfammet  illam 

i5  exijlentiam  in  rerum  naturâ  aclu  quid  effe,  fed  tantiim 
cum  conceptu  cntis  fummi  conceptum  exijlentiœ  infepara- 
biliter  eJfe\conjuné}um.  Ex  quo  non  inferas  exijlentiam 
Dei  aélu  quid  ejfe,  nifi  fupponas  illud  ens  fummum  aclu 
exijlerc;  tune  enim  &  omnes  pcrfecliones,  &  liane  quoque 

20    realis  exi/lentia',  aelu  ineludet. 

Ignofcitc,  Viri  clarijfimi,  lajfus  fum;  ludam  paululum. 
Complexum  hoc,  Léo  exiftens,  utrumque  includit,  &  qui- 
dem  ejfentialiier,  nempe  Iconem  &  modum  exijlentiœ:  fi 
enim  alterutrum  demas,  idem  hoc  complexum  non  crii. 

25     Nunc  autem,    nunquid  ab  œterno  Deus  hoc  compofitum 
clare  dijlincleque  cognovit?  Et  nunquid  idea  hujus  compo- 
fiti,  ut  compojilum,  utramque  ejus  \  partem   e/fcntialitcr    130 
involvit?    Hoc  cjl,  nunquid  exijlentia  de  efj'cntiâ  hujus 

a.  Voir  ci-avam,  p.  66,  1.  29.  à  p.  67,  1.  3. 

b.  Summa,  etc.,  pars  I,  quaîstio  11;  art.  i,  p.  6,  col.  2  :  Ad  sd-undum 
dicendum . . .  [\oz.  cit.). 


lOO 


OEuvRES  DE  Descartes.  106-107. 


compofiti  ejl,  Léo  exiftens  ?  Et  tamen  dijiinéîa  cognitio 
Dei,diftinéla,inquavî,cognitio  Dei  ab  œierno  nonnecejfa- 
rio  un^cl  alterutram  partein  hujus  compofiti  effe,  nififup- 
ponas  ipfum  compofitum  ejfe:  tune  enim  ejfentiales  fuas 
perfecliones  omnes,  ac  proinde  etiam  aélualem  exijîentiam  5 
involvet.  Ita  quoque,  etiamfi  dijîinéle  cognofcam  ens  futn- 
mum,  &  licet  ens  fumme  perfeélum  in  concepiufuo  e/fen- 
tiali  exijîentiam  includat,  non  tamen  fequitur  exijîentiam 
modo  aélu  quid  eJfe,  niji  fupponas  ens  iîiudjummum  ejje; 
tune  enim,  ut  omnes  fui  perfeéîiones,  ita  etiam  hanc  exi-  10 
Jîentiam  aélu  in  cludet.  Atque  ita  ens  illud  Jumme  per- 
feclum  exijîere  aîiunde  probandum  erit. 

De  e[fentiâ  animœ,  ejujque  dijîincîione  a  corpore,pauca 
dicam.  Fateor  enim,  magnum  ijîud  ingenium  jam  ita  me 
dcfatigavit,  ut  uîteriiis  pêne  nifiii  poj/im.  Dijîinclionem     i5 
animœ  a    corpore,  Jî  Jit,   videtur  probare  ex  eo  quàd 
131    dijîincle  &  Jeorjiin  concipi pojfint.  Ubi  virum  doclijjimum 
cum  Scoto  committo  :  dicit  ipje  ad  hoc  quôd  iinum  ab 
alio  diftincle  &  feorfim  concipiatur,  fufficere  didinc- 
tioncm  quam  \ocatformaietn  &  objeclivam,  quam  me-     20 
diam  ponit  inter  realem  &  rationis.  Atque  ita  dijîinguit 
ju/îiliam  divinam  &  ejus  mijericordiam  :  habcnt  enim, 
inquii,  ante  omnem  operationem  intelledûs  rationes 
ibrmales  diverfas,  ita  ut  jam  tune  una  non  fit  alia;  & 
tamen  non  fequitur  :    feorfim  juflitia  a  mifericordià    23 
concipi  potefl,  ergo  &  feorfim  exiftere. 

Sed  omnino  video  me  epijîolœ  modum  exccjjijjc.  Hœc 

funl  quœ  de  propojîtâ  re  dicenda   habui.  Vos  verd,  Cîa- 

rij/imi  Viri,  difpicite  quid  meiius  effe  judicctis.  Si  a  me 

i3  effentià]  exillentiâ  {i"édit.).  — 16  Après  exirtere,  non  à  la  ligue 
{!"  cl  j'  édit.). 


I07-I08.  Prim.î;  Responsiones.  ioi 

Jîatis,  facile  Doininum  de  Cartes  amicitiâ  obruemus,  ne 
in  pojleruvt  maie  me  Jit  habiturus,Jî paululum  ei  contra- 
dixerim.  Si  ah  illo  ejlis,  manus  do,  viclus  fum,  idque  li- 
beniius,  ne  iterum  vincar.  Valeîe. 


5  RESPONSIO^   AUTHORIS  132 

AD   PRIMAS   OBJECTIONES. 

Viri  Clariffimi*', 

Fortem  fane  adverfarium  mihi  concitaftis,  cujufque 
ingenium  &  doélrina  multum  mihi  negotii  facefTere 

10  potuifTent,  nifi  pius  &  perhumanus  Theologus  Dei 
caufe,  ejufque  etiam  qualicunque  patrono,  favere  ma- 
luiffet,  quàrn  illam  ferio  impugnare.  Sed  quamvis  ifta 
in  eo  prcevaricatio  perhonefta  fit,  non  tamen  a^que  in 
me  collufio  effet  laudanda;  ideoque  hîc  malo  ejus  in 

i5  me  juvando  artificium  exponere,  quàm  velut  adver- 
fario  refpondere. 

Imprimis  prœcipuam  meam  rationem  ad  exiften- 
tiam  Dei  probandam  paucis  complexus  eft,  ut  tanto 
melius  ledorum  mémorise  inhsereret,  iifque  breviter 

20  conceffis  quae  fatis  clare  demonftrata  effe  judicavit, 
atque  ita  authoritate  fuâ  firmatis,  in  illud  unum  in- 
quifivit  a  quo  difficultas  prsecipua  dependet,  nempe    133 

a.  Voir  t.  III,  p.  340,  1.  9. 

b.  Dcscartes  s'adresse  à  ses  deux  amis,  Bannius  et  Bloemaert,  qui  avaient 
servi  d'intermédiaires  entre  lui  et  Caterus. 


I02  Œuvres  de  Descartes.  tos-.og. 

quidnam   hîc   per  nomen   ideœ  intelligendum  fit,  & 
quam  caufam  ifta  idea  requirat. 

Scripû  autem  :  ideam  e/Je  ipfam  rem  cogitatam,  qiia- 
tenus  cjl  objeclive  in  intelleclu;  quse  verba  plane  aliter 
quàm  a  me  dicantur,  fingit  a  fe  intelligi,  j  ut  occafio-  5 
nem  det  illa  clarius  explicandi.  EJfe,  inquit,  objeclive 
in  intelleclu,  ejî  ipfum  aéïum  intellecîûs per  modum  objeûi 
îerminare,  qiiod  tanîiim  extrinfeca  denominatio  ejl,  &  ni- 
hilrei,  (S'c".  Ubi  advcrtendum,  illum  refpicere  ad  rem 
ipfam  tanquam  extra  intelledum  pofitara,  ratione  lo 
cujus  efl  fane  extrinfeca  denominatio  quôd  ût  obje- 
clive in  intelleclu  ;  me  autem  loqui  de  ideâ,  qure  nun- 
quam  eft  extra  intelleclum,  &  ratione  cujus  effe  ob- 
jeclive non  aliud  fignifîcat  quàm  effe  in  intelledu  eo 
modo  quo  objecla  in  illo  effe  folent.  Ita,  exempli  gra-  i5 
tià,  fi  quis  quaerat  quid  Soli  accidat  ex  eo  quôd  fit 
objeAive  in  meo  intelleclu,  optime  refpondetur  nihil 
ei  accidere  nifi  extrinfecam  denominationem,  quôd 
nempe  operationem  intellecîûs  per  modum  objecli  ter- 
134  minet.  Si  autem  de  ideâ  Solis  quceratur  quid  | fit,  &  20 
rcfpondeatur  illam  effe  rem  cogitatam,  quatenus  efl 
objeclive  in  intelledu,  nemo  intelliget  illam  effe  ip- 
fum folem  quatenus  in  eo  extrinfeca  ifta  denominatio 
eft;  neque  ibi,  objeélive  ejje  in  intelleclu, ù^mûcabit  ejus 
operationem  per  modum  objecli  terminare,  fed  in  in-  25 
telledu  eo  modo  effe  quo  folent  ejus  objeda,  adeo  ut 
idea  folis  fit  fol  ipfe  in  intelledu  exiftens,  non  quidem 
formaliter,  ut  in  cœlo,  fed  objedive,  hoc  eft  eo  modo 

2   Après  requirat,   non   à    la       feca]  intrinicca  (i"  et  2'  édit.); 
ligne  [i"  et  2'  édit.).  —  8  extrin-       corrigé  à  l'errata  (i"  édit.). 

a.  Voir  ci-avant,  p.  92,  1.  14-17. 


lOg-Mi.  PrIM^    ReSPONSIONES.  IOJ 

quo  objeéla  in  intelledu  elle  folent;  qui  fanejefTendi 
modus  longe  imperfeclior  eft  quàm  ille  quo  res  extra 
intelledum  exiftunt,  fed  non  idcirco  plane  nihil  ell, 
ut  jam  ante  fcripli. 
5  Cùmque  dodiffimus  Theologus  dicit  effe  œquivoca- 
îionem  in  illis  verbis,  videtur  me  ejus,quam  mox  no- 
tavi,  monere  voluiffe,  ne  forte  illam  ignorarem.  Ait 
enim  primo,  rem  ita  exiflentem  in  intcUedu  per  ideam 
non  effe  ens  aélu,  hoc  eft  non  effe  quid  extra  intel- 

10    ledum  pofitum;  quod  verum   eft.   Deinde  ait  etiam 
eandem  7ion  cjfe  ficïum  quid,  five  ens  rationis,  fed  reale 
aliquid,  quod  dijlinde  concipilur ;  qui|bus  verbis  omne    135 
id  quod  affumpfi  admittit.  Sed  addit  tamen,  quia  fo- 
lïim  concipilur,  &  non  acîu  efl,  (hoc  eft,   quia  tantùm 

i5  idea  eft,  &  non  res  extra  intelledum  pofita)  concipi 
quidem,  at  caufari  minime  pojfe'',  hoc  eft  caufà  non  in- 
digere  ut  extra  intelledum  exiftat  ;  quod  fateor,  fed 
fane  indiget  caufâ  ut  concipiatur,  &  de  hac  folà  quie- 
ftio  eft.  Ita  fi  quis  habeat  in  intelledu  ideam  alicujus 

20  machinée  fummo  artificio  excogitatac,  meritô  profedo 
quseri  poteft  quecnam  ejus  idese  fit  caufa.  Neque  fatis- 
faciet,  fi  quis  dicat  illam  extra  intelledum  nihil  effe, 
nec  proinde  poffe  caufari,  fed  tantùm  concipi;  nihil 
enim  aliud  hîc  quœritur  quàm  quae  fit  caufa  quare  con- 

2  5  cipiatur.  Neque  etiam  fatisfaciet  qui  dicet  intelledum 
ipTum  effe  j  ejus  caufam,  nempe  ut  fuœ  opcrationis  ;  de 
hac  enim  re  non  dubitatur,  fed  tantùm  de  caufà  ar- 
tificii  objeclivi  quod  in.eà  eft.  Nam  quôd  hxc  idea 

4  Après  fcripli,  )ion  à  la  ligne  (/"  et  2"  édit.]. 

a.  Voir  ci-avant  pour  tout  ce  passage,  p.  g'i,  1.  22,  à  p.  94, 1.  4. 


I04  OEuvRES  DE  Descartes.  m-m. 

machinse  taie  artificium  objedivum  contineat  potius 
quàm    aliud ,   hoc  profedo  habere   débet  ab  aliquâ 

136  caufâ;  eftque  idem  refpeélu  hujus  artificium  obje  cli- 
vum,  quod  refpedu  idese  Dei  realitas  objectiva.  Et 
quidem  hujus  artificii  caufa  varia  poteft  affignari  :  vel  5 
enim  eft  realis  aliqua  talis  machina  prius  vifa,  ad  cu- 
jus  fimilitudinem  idea  ifta  formata  eft,  vel  magna  Me- 
chanicse  fcientia,  qucC  eft  in  illo  intelledu,  vel  forte 
magna  ingenii  fubtilitas,  cujus  ope  etiam  fine  prseviâ 
fcientia  potuit  illam  invenire.  Notandumque  omne  ar-  lo 
tificium,quod  in  ideâ  illâ  eft  tantùm  objedive,  necef- 
fario  effe  debere  in  ejus  caufâ,  qualifcunque  tandem 
illa  fit,  vel  formaliter,  vel  eminenter.  Et  idem  etiam  de 
realitate  objectiva, quae  eft  in  ideâ  Dei,efte  putandum. 

In  quonam  verô  hsec  ita  erit,  nifi  in  Deo  realiter  i5 
exiftente?  Sed  vidit  optime  hsec  omnia  vir  perfpicax, 
ideoque  fatetur  peti  poffe,  cur  hœc  idea  hanc  realitaîem 
objeélivam potius  contineat  quàm  illam^,  eique  quaeftioni 
refpondit  primo  :  de  ideis  omnibus  idem  effe  quod  fcripji 
de  ideâ  trianguli;  nempe,  etjî  forte  triangulum  nullihi  20 
gentium  exijîat,  effe  tamen  ejus  determinatam  quandam 
naturam,  Jîve  ejjentiam,  Jive  formam  iinmutabilcm  &  œ- 

137  ternam.  Atque  illam  ait  caufam  non  pojîularc .  Quod  ta- 
men non  fatisfacere  fatis  vidit;  etfi  enim  natura  trian- 
guli fit  immutabilis  &  aeterna,  non  tamen  ideo  minus  25 
quaerere  licet  cur  ejus  idea  fit  in  nobis.  Ideoque  fub- 
junxit  :  Ji  tamen  mordiciis  rationem  exigercm,  cjff'e  imper- 
feéîionem  intelleélûs  nojîri,  ôc.  Quâ  refponfione  non 
aliud  videtur  fignificare  voluifte,  quàm  nihil  verifimile 
hac  de  re  refponderi  ab  iis  qui  a  me  voluerint  dilVc 

a.  Voir,  pour  ceci  et  ce  qui  suit,  ci-avant,  p.  93,  1.  5-2 1 . 


"2-"3.  Prim^  Responsiones.  10^ 

tire.Neque  enim  profedo  magis  probabile  eft  caufam, 
cur  idea  Dei  fit  in  nobis,  efle  imperfedionem  intel- 
ledûs  noftri,  quàm  imperitiam  artis  mechanicae  elle 
caufam  cur  machinam  aliquam  valde  artificiofam  po- 

5  tius  quàm  aliam  imperfediorem  imaginemur;  nam 
plane  ex  adverfo,  fi  quis  habeat  ideam  machinse  in 
quâ  omne  excogitabile  artificium  contineatùr,  inde 
optime  infertur  ideam  iftam  ab  aliquà  caufâ  proflu- 
xiffe,    in    quâ  omne    excogitabile   artificium    reipfâ 

10    exiftebat,  etiamfi  in  eâ  fit  tantùm  objedive;  eâdem- 
que  ratione,  cùm  habcamus  in  nobis  ideam  Dei,  in 
quâ  omnis  perjfedio  cogitabilis  continetur,  eviden-    138 
tiffime  inde  concludi  poteft,  iftam  ideam  ab  aliquâ 
caufâ  pendere,  in  quâ  omnis  illa  perfeclio  etiam  fit, 

i5  nempe  in  Deo  rêvera  exiftente.  Neque  fane  in  uno 
major  difficultas  quàm  in  altero  appareret,  fi,quemad- 
modum  omnes  non  funt  periti  mechanici,  nec  idcirco 
idcas  machinarum  valde  artificiofarum  habere  pof- 
funt,  ita  etiam  non  haberent  omnes  eandem  facul- 

20  latem  ideam  Dei  concipiendi  ;  fed  quia  illa  omnium 
mentibus  eodem  modo  eft  indita,  nec  advertimus  un- 
quam  nobis  aliunde  quàm  a  nobifmetipfis  advenire, 
ad  naturam  noftri  intelleclûs  pcrtinere  fupponimus. 
Et  quidem  non  maie,  fed  aliud  quid  omittimus  quod 

25  pntcipuc  eft  confiderandum,  Oi;  a  quo  tota  vis  &  lux 
hujus  argumenti  dependet,  nempe  quôd  hœc  facultas 
ideam  Dei  in  fe  habendi  non  poflet  efle  in  noftro  in- 
telledu,  fi  hic'   intelleclûs  tantùm  eflet  ens  finitum, 

v'<  appareret]  apparet  {i"  édit.,. 

a.  Voir-t.  III,  p.  273,  1.  4,  de  cette  édition. 

ŒuvRts.  II.  14 


io6  OEuvRES  DE  Descartes.  ii:i-ii4. 

ut  rêvera  efl,nullamque  habcret  fuî  caufam  qu^e  effet 
Deus.  Idcoque  ulterius  inquifivi,  an  ego  pojfem  exijîere, 

i39  Ji  Deus  non  exijîeref-,  non  tam  ut  diverfam  a  prœce- 
denti  rationem  afferrem,  quàm  ut  eandem  ipfam  ab- 
folutiùs  explicarem.  5 

Hîc  vero  vir  nimis  officiofus  in  locum  invidiofum 
me  adducit;  confert  enim  meum  argumentum  cum 
alio  quodam  ex  S.  Thoma  &  Ariffotele  defumptum,  ut 
ita  veluti  rationem  exigat,  cur,  cùm  eandem  quam  illi 
viam  effem  ingreffus,  non  tamen  in  (omnibus  eandem  lo 
fim  fecutus;  fed  pcrmittat,  quœfo,  de  aliis  me  tacere, 
atque  eorum  tantùm,  quœ  ipfc  fcripfi,  reddere  ra- 
tionem. 

Primo  itaque^  non  defumpfi  meum  argumentum  ex 
eo  quod  viderem  in  ieniibilibus  effe  ordinem  five  fue-  i5 
ceffionem  quandam  caufarum  efficientium;  tum  quia 
Deum  exiflere  multo  evidentius  effe  putavi,  quàm 
ullas  res  fenfibiles;  tum  etiam  quia  per  iftam  caufa- 
rum fucceffionem  non  videbar  aliô  poffe  devenire, 
quàm  ad  impcrfeclionem  mei  intellcclûs  agnofcen-  20 
dam,  quôd  ncmpc  non  poffim  comprchendere  quo- 
modo  infinité  taies  caufcC  fibi  mutuo  ab  seterno  ita 
fuccefferint,   ut   nulla   fuerit  prima.    Nam  certe,  ex 

140    eo  quod  iffud  non  poffmi  comprchendere,  non  fequi- 
tur  aliquam  primam  effe  debere,  ut  neque  ex  eo  quod     25 
non  poffnn  etiam  comprchendere  infmitas  diviûuncs 
in  quantitate  finità,   fequitur  aliquam  dari  ultiinam, 
ita  ut  ulterius  dividi  non  poiîit  ;  led  taniùm  lequilur 

i3  Après  rationem,  non  à  la  ligne  [1"  et  2'  cdiL). 
a.  Ci-avanl,  p.  48,  1.  1-2. 


ii4-"!>-  PrIM/E    ReSPONSIONES.  I07 

intelleclum  meum,  qui  eft  finitus,  non  capere  infini- 
tum.  Itaque  malui  uti  pro  fundamento  mese  rationis 
exiftentiâ  meiipims,  quse  a  niillà  caufarum  ferie  de- 
pendet,  mihique  tam  nota  eft  ut  nihil  notius  efle  pof- 
5  fit  ;  &  de  me  non  tam  quœfivi  a  quâ  caula  olim  eflem 
produélus,  quàm  a  quâ  tempore  prœfenti  conferver, 
ut  ita  me  ab  omni  caufa|rum  fucceflione  liberarem. 

Deinde  non  qusefivi   quse  fit  caufa  meî,   quatenùs 
confto  mente  &  corpore,  fed  prcccife  tantùm  quatenùs 

10  fum  res  cogitans.  Quod  puto  non  parum  ad  rem 
pertinere  :  nam  fie  potui  longe  melius  a  prœjudieiis 
me  liberare,  ad  naturœ  lumen  attendere,  interrogare 
meipfum,  ac  pro  certo  affirmare  nihil  in  me,  cujus 
nullo  modo  fim  confcius,  efte  poiïe^;  quod  plane  aliud 

i5    eft  quàm  fi,  ex  eo  quôd  videam  me  à  pâtre  genitum 
efte,  patrem  etiam  ab  (  avo  effe  confiderarem  ;  d  quia,    i4i 
inparentum  parentes  inquirendo,nonpoftemprogredi 
in  infinitum,  ideo  ad  finem  qucerendi  faciendum  fta- 
tuerem  aliquam  elfe  caufam  primam. 

20  Pr?eterea  n  )n  tantùm  quœfivi  qucc  fit  caufa  meî, 
quatenùs  fum  res  cogitans,  fed  maxime  etiam  i!^  prse- 
cipue  quatenùs  inter  cœteras  cogitationes  ideam  entis 
fumme  perfedi  in  me  elfe  animadverto.  Ex  hoc  enim 
uno  tota  vis  demonftrationis  meee  dependet  :  primo, 

25  quia  in  illâ  ideà  continetur  quid  fit  Deus,  faltem 
quantum  a  me  poteft  intelligi  ;  &,  iuxta  legcs  verse 
Logicse'',  de  nullà  unquam  re  quseri  débet  an  fit,  nifi 

7  Api'ès  liberarem,  non  à  la       primam,    même    remarque.   — 
liffne  {i"et  2'édit.).  —  19  Après        26-27  Los'cœ  xercc  (/"  édit.). 

a.  Voir  t.  III,  p.  273,  1.  i  i ,  de  ceiîe  édition. 

b.  Voir  t.  III,  p.  272,  I.  25. 


io8  OEuvREs  DE  Descartes.  hs-hô. 

prius  quid  fit  intelligatur;  fecundo,  quia  illa  ipfa  eft 
quae  mihi  dat  occafionem  examinandi  an  fim  a  me,  vel 
ab  alio,  &  defedus  meos  agnofcendi  ;  ac  poflremo,  illa 
eft  quae  docet  non  modo  aliquam  eiîe  meî  caufam, 
fed  prœterea  etiam  in  caufâ  illâ  contineri  omnes  per-  5 
fediones,  ac  proinde  illam  Deum  effe. 

Denique  non  dixi  impoffibile  efle  ut  aliquid  fitcaufa 
efficiens   fui   ipfius;    etfi  enim  aperte   id  verum    fit, 

142  quando  reftringitur  efficientis  fignificatio  ad  illas 
caufas  quee  funt  efFedibus  tempore  priores,  vel  quae  lo 
ab  ipfis  funt  diverfse,  non  tamen  videtur  in  hac 
quseftione  ita  effe  reftringenda  ;  tum  quia  nugatoria 
quseftio  effet  :  quis  enim  nefcit  idem  nec  feipfo  prius, 
nec  a  feipfo  diverfum  effe  poffe  ?  tum  etiam  quia  lu- 
men naturale  non  didat  ad  rationem  efficientis  requiri  1 5 
ut  tempore  prior  fit  fuo  effedu  ;  nam  contra,  non  pro- 
prie habet  rationem  caufse,  nifi  quandiu  producit  ef- 
fedum,  nec  proinde  lUo  eft  prior.  Didat  autem  pro- 
fedo  lumen  naturse  nullam  rem  exiftere,  de  quâ  non 
liceat  petere  cur  exiftat,  five  in  ejus  caufam  efficien-  20 
tem  inquirere,  aut,  fi  non  habet,  cur  illâ  non  indigeat, 
poftulare;  adeo  ut,  fi  putarem  nullam  rem  idem  quo- 
dammodo  effe  poffe  erga  feipfam,quod  eft  caufa  effi- 
ciens erga  effedum",  tantum  abeft  ut  inde  conclude- 

143  rem  aliquam  effe  caufam  primam,  quin  e  coi)trà|ejus    25 

6  Apres  tKt,nonàlaligne{i"  quôd    alicuius  rei  elfentia  talis 

et  -y  édil.).  —  21   inquirere  effi-  efle  poffît  vt  nuUà  caufâ  efficiente 

cientem  {i"  édil.). —  24  Après  indigeat  ad  cxiflcndum]   ajouté 

cffedum]  [Notandumcll  per  haec.  [i"  édit.). 
verba   nil   aliud  inteliigi    quàm 

a.  Voir  t.  III,  p.  335.  1.  n. 


II6-II7.  PRLVIyC    ReSPONSIONES.  I  OÇ 

ipfms,  quœ  vocaretur  prima,  caufam  rurfus  inquire- 
rem,  &  ita  nunquam  ad  ullam  omnium  primam  deve- 
nirem.  Sed  plane  admitto  aliquid  effe  poffe,  in  quo  fit 
tanta  &  tam  inexhaufta    potentia,  ut  nullius  unquam 

5  ope  eguerit  ut  exifteret,  neque  etiam  nunc  egeat  ut 
confervetur,  atque  adeo  fit  quodammodo  fui  caufa; 
Deumque  talem  cffe  intelligo.  Nam  quemadmodum, 
etiamfi  fuiflem  ab  seterno  ac  proinde  nihil  me  prius 
extitiflet,  nihilominus,  quia  confidcro  temporis  partes 

lo  a  fe  mutuo  fejungi  polie,  atque  ita  ex  eo  quôd  jam  fim 
non  fequi  me  mox  futurum,  nifi  aliqua  caufa  me 
quafi  rurfus  efficiat  fingulis  momentis,  non  dubitarem 
illam  caufam, quse  me  conservât,  efficientem  appellare  : 
ita,  etiamfi  Deus  nunquam  non  fuerit,  quia  tamen  ille 

i5  ipfe  ell  qui  fe  rêvera  confervat,  videtur  non  nimis  im- 
proprie  dici  poffe /wf  caufa.  Ubi  tamen  eft  notandum, 
non  intelligi  confervationem  quse  fiât  per  pofitivum 
uUum  caufre  efticientis  infiuxum,fed  tantùm  quôd  Dei 
effentia  fit  talis,  ut  non  poflit  non  fempcr  exiftere'\ 

20  Ex  quibus  facile  refpondebo  ad  diflindionem  verbi    144 

a  fe,  quam  dodiflimus  Thcologus  monuit  effe  expli- 
candam ''.  Etfi  enim  ii '^  qui,  non  nifi  ad  propriam  & 
flridam  efficientis  fignificationem  attendentes,  cogi- 
tant impoffibile  effe,  ut  aliquid  fit  caufa  efficicns  fui 

25  ipfius,  nuUumque  hic  aliud  caufœ  gcnus  efiicienti  ana- 
logum  locum  habere  animadvertunt,  non  foleant  aliud 

1G-19   [Notandum    etiam   hic        (icrc]  {1"  édit.).  —  26  animad- 
non  intelligi...  lluxum...  cxi-        uertant  (/"  ec/;7.). 

a.  Voir  t.  III,  p.  335,  1.  19,  a  p.  336,  1.  3. 

b.  Ci-avant,  p.  gS,  1.  1-8. 

c.  Tome  III,  p.  336,  1.  4-21. 


no  OEuvREs  DE  Descartes.  117-119. 

intelligcrc,cùm  dicunt  aliquid  a  Je  eïïe,  j  quàm  quôd 
nullam  habcat  caul'am  :  fi  tamcn  iidem  ipfi  ad  rem 
potins  quàm  ad  vcrba  velint  attcndere,  facile  adver- 
tcnt  negativam  vcrbi  a  fc  acceptionem  a  folâ  intelle- 
dùs  humani  imperfedionc  procederc,  nullumquc  in  5 
rébus  habere  rundamcntum  :  quandam  vero  aliam  effe 
polltivam,  quœ  a  rerùm  veritate  petita  eft,  &  de  quâ 
folâ  meum  argumentum  proceffit.  Nam  fi,  exempli 
gratiâ,  quis  putet  corpus  aliquod  a  fe  effe,  forte  non 
aliud  intelHgit  qiiam  nullam  caufam  habere  :  neque  10 
hoc  ob  pofitivam  ullam  rationem  affirmât,  fed  néga- 
tive tantùm,  quia  nullam  ejus  caufam  agnofcit.  Atqui 
i45  hoc  imperfedio  |  quccdam  in  eo  eft,  ut  facile  expcrie- 
tur  poftea,  fi  confideret  partes  temporis  unas  ab  aliis 
non  pendere,  ncc  proindc,  ex  co  quôd  illud  corpus  i5 
fupponatur  ad  hoc  ufquc  tempus  a  fe  fuiiïe,  id  eft  fine 
caufà,  hoc  futficere  ut  etiam  in  pofterum  fit  futurum, 
nifi  aliqua  potcntia  in  eo  fit  ipfum  continuo  vcluti  re- 
produccns  ;  tune  enim,vidcns  talem  potentiam  in  ideâ 
corporis  nullam  reperiri,  ftatim  inde  colliget  iftud  a  20 
fe  non  cfiTe,  fumctque  hoc  verbum  a  fe  pofitive.  Simili 
modo,  cùm  dicimus  Dcum  a  fe  efiTe,  poiTumus  quidcm 
etiam  intelligcre  iftud  négative,  ita  fcilicet  ut  tantùm 
fenfus  fit,  nullam  effe  ejus  caufam;  fed,  fi  prius  de 
caufà  cur  fit,  five  cur  cfiTe  perfeveret,  |  inquifivimus,  25 
attendcntefque  ad  immcnfam  t*^  incomprehenfibilem 
potentiam  qua:  in  ejus  ideà  continetur,  tam  exupe- 
rantem  illam  agnovimus,ut  plane  fit  caufa  cur  ille  elTe 
perfeveret  nec  alia  prxter  ipfam  eftc  pofilt,  dicimus 
Dcum  a  fe  efife,  non  amplius  négative,  fed  quam-  3o 
maxime  pofitive.  Qiiamvis  cnim  diccre  non  opus  fit 


II9-I20.  PRIMiE    ReSPONSIONES.  III 

illum  efle  caufam  efficientem  fui  ipfius,  ne  foiite  de  146 
verbis  difputetur,  quia  tamen  hoc,  quôd  a  fe  fit,  five 
quôd  nullam  a  fe  diverfam  habeat  caufam,  non  a  ni- 
hilo,  fed  a  reali  ejus  potentia^  immenfitate  efle  perci- 
5  pimus,  nobis  omnino  licet  cogitare  illum  quodam- 
modo  idem  prœftare  refpedu  fui  ipfius  quod  caufa 
efficiens  refpedu  fui  efFeélûs,  ac  proinde  effe  a  feipfo 
pofitive  ;  licetque  etiam  unicuique  feipfum  interro- 
gare,  an  eodem  fenfu  fit  a  fe  ;  cùmque  nullam  in  fe 

10  invenit  potentiam,qu3E  fufficiat  ad  ipfum  vel  per  mo- 
mentum  temporis  confervandum,  mérite  concludit  fe 
effe  ab  alio  ;  &  quidem  ab  alio  qui  fit  a  fe,  quia  cùm 
de  tempore  prsefenti,  non  de  prseterito  vel  futuro', 
quœftio  fit,  non  poteft  hic  procedi  in  infinitum  ;  quin- 

i5  imo  etiam  hic  addam,  quod  tamen  ante  non  fcripfi, 
nequidcm  ad  fecundam  uUam  caufam  deveniri,  fed 
omnino  illam,in  quà  tantum  potentiœ  eft  ut  rem  extra 
fe  politam  confervet,  tanto  magis  feipfam  fuâ  |  pro- 
priâ  potentià  confervare  ^,  atquc  adeo  a  ie  effe  ^\ 

20         Cùm  autem  d'ichur  omiicm  liniilationem  ejje  a  cjufâ'^, 
rem  quidem  veram  !  puto  intelligi,  fed  verbis  minus    m 
propriis  exprimi,  ditficultatemque   non   folvi  ;   nam, 
proprie  loquendo,  limitatio  eft  tantùm  negatio  ulte- 
rioris  perfeclionis,  quœ  negatio  non  eft  a  caufà,  fed 

25  ipfa  res  limitata.  Etfi  autem  verum  fit,  rem  omnem  effe 
limitatam  a  caufâ,  per  fe  tamen  non  patet,  fed  aliunde 
eft  probandum  ;  ut  enim  optime  refpondet  fubtilis 
Theologus,  putari  poteft  rem  unamquamque  hoc  vel 

a.  Voir  t.  III,  p.  27?,  1.  16. 

b.  Voir  à  la  suite  de  ceci,  dan?  la  traduction,  un  paragraphe  important, 
qui  ne  se  trouve  en  latin  ni  dans  la  première  édition  ni  dans  la  deuxième. 

c.  Voir  ci-avant,  p.  95,  1.  14. 


112  Œuvres  de  Descartes.  uo-isi. 

illo  modo  effe  limitatam,  qùia  hoc  attinet  ad  ejus  na- 
turam,  ut  eft  de  naturâ  trianguli  quôd  non  pluri- 
bus  lineis  conftet  quàm  tribus.  Per  fe  autem  notum 
mihi  videtur,  omne  id  quod  eft,  vel  efle  a-caufâ,  yel 
a  fe  tanquam  a  caufâ;  nam,  cùm  non  modo  cxiften-  5 
tiam,  fed  etiam  exiftentiae  negationem  intelligamus, 
nihil  poftumus  fingere  ita  efle  a  fe,  ut  nulla  danda  fit 
ratio  cur  potius  exiftat  quàm  non  exiftat,  hoc  eft  ut 
illud  afe  non  debeamus  interpretari  tanquam  a  caufâ, 
propter  exuperantiam  poteftatis,  quam  in-  uno  Deo  lo 
efle  poffe  facillime  demonftratur. 

Quod  deinde  mihi  concedit%etiamfi  fane  dubitatio- 
148    nem  non  admittat,  tam  parum  tamen  vulgo  confidc- 
ratur,  &  tanti  eft    momenti  ad  omnem  philofophiam 
e  tenebris  eruendam,  ut,  dum  illud  authoritate  fuâ     i5 
confirmât,  me  in  inftituto  meo  multum  juvet. 

Prudenter  verô  hic  qu3erit,a;z  clare  &  dijîinclc  cognof- 
cam  infinilum  ^"  ;  etfi  enim  objcdionem  iftam  prœvenire 
conatus  fim,  tam  fponte  tamen  unicuique  obvia  eft, 
ut  operse  pretium  fit  ad  illam  fulius  refpondere.  Itaquc  20 
imprimis  hîc  dicam  infinitum,  quà  infinitum  eft,  niillo 
quidem  modo  comprehendi  %  fed  nihilominus  tamen 
intelligi,  quatenus  fcilicet  clare  &  diftinde  intclligerc 
aliquam  rem  talem  eft"e,ut  nulli  plane  ineâ  limites  pof- 
fint  reperiri,  eft  clare  intelligere  illam  eife  infinitam.       25 

12  dtfinde  omis  /'  eàit.  ,  ré-  vcrô  liclaut  donnés  que  par  Ver- 
tabli  à  ierrala.  —  17  Hic  vcn»  rcita.  —  -ib  Après  inlinitam,  non 
prudenter   i"édil.  Jesmots  Hic        .1  la  litrne    i"  et  :j'e'dit.). 

a.  Page  95,  1.  28. 

b.  i'aijc  i)f'),  1.  I  1  -2. 

c.  Voir  I.  III,  p.  2j}.  1.  24,  de  celle  ôdition. 


I2I-I2Î.  PRIMiE    ReSPONSIONES.  II  J 

Et  quidem  hîc  diflinguo  inter  indefinitum  &  infini- 
tum,  illudque  tantùm  proprie  infinitum  appelle,  m  quo 
nullâ  ex  parte  limites  inveniuntur  :  quo  fenfu  folus 
Deus  eft  infinitus;  illa  autcm,  in  quibus  fub  aliquâ 
5  tantùm  ratione  finem  non  agnofco,  ut  extenûo  fpatii 
imaginarii,  multitudo  numerorum,  divifibilitas  par- 
tium  quantitatis,  &  fimilia,  indefi\nita  quidem  appello,  i49 
non  autem  /n^n/Va,  quia  non  omni  ex  parte  finecarent^ 
Prseterea  diftinguo  inter  rationem  formalem  infi- 

10  niti,  five  infinitatem,  &  rem  quœ  eft  infinita;  nam 
quantum  ad  infinitatem,  etiamfi  illam  intclligamus 
elfe  quàm  maxime  |  pofitivam,  non  tamen  nifi  néga- 
tive quodam  modo  intelligimus,  ex  hoc  fcilicet  quôd 
in  re  nullam   limitationem   adveriamus;  ipfam  verô 

i5  rem,quct  eft  infinita, pofitivc  quidem  intelligimus, fed 
non  ada.'quate,  hoc  eft  non  totum  id,quod  in  eà  intcl- 
ligibile  eft,comprehendimus.  Sed,quemadmodum  in 
mare  oculos  convertentes,  etfi  non  totum  vifu  attin- 
gamus  nec  immenfam  ejus  vaftitatem  metiamur,  di- 

20  cimur  tamen  illud  videre  ;  &  quidem  fi  eminus  refpi- 
ciamus,  ut  quafi  totum  fimul  oculis  compledamur, 
non  videmus  nifi  confufe,  ut  etiam  confufe  imagina- 
mur  chiliogonum,  cùm  omnia  fimul  ejus  latera  com- 
pledimur;  fed  fi  cominus  in  aliquam  maris  partem 

25     obtutum  defigamus,  talis  vifio  efl!e  poteft  valde  clara 
&  diftinda,  ut  etiam  imaginatio  chiliogoni,  fi  tantùm 
ad  I  unum  aut  alterum  ejus  latus  fe  extendat  :  fimili    150 
ratione,  Deum  ab  humanâ  mente  capi  non  pofte,  cum 

8  Après  carent,  non  à  la  ligne  {i"  et  2'  édit.), 

a.  Voir  t.  III,  p.  273,  1.  27. 

Œuvres.  II.  i5 


114  OEuvRES  DE  Descartes.  1J2-123. 

omnibus  Theologis  concedo  ;  &  nequidem  etiam  di- 
flinde  poffe  cognofci  ab  iis,qui  totum  fimul  conantur 
animo  compledi,  &  tanquam  e  longinquo  refpiciunt  : 
quo  i'enfu  dixit  S.  Thomas,  loco  citato,  Dei  cognitio- 
nem fub  quâdam  tantùm  confufione''  nobis  inell'e.  Qui  5 
autem  ad  fmgulas  ejus  perfeéliones  attendere,  illaf- 
que  non  tam  capere  quàm  ab  ipfis  capi,  &  intelleâ:ûs 
fui  vires  |  omnes  in  iis  contemplandis  occupare  co- 
nantur, illi  profeélo  multo  ampliorem  facilioremque 
materiam  clarse  &  diftindae  cognitionis  in  eo  inve-  10 
niunt,  quàm  in  ullis  rébus  creatis. 

Neque  hoc  ibi  negavit  S.  Thomas,  ut  manifellum  efl 
ex  eo  quôd,  articulo  fequenti^',  Deum  cxiftere  demon- 
(Irabile  elle  affirmet.  Ego  autem,  ubicunque  dixi  Deum 
chire  &  dillincle  poffe  cognofci,  non  nifi  de  hac  finitâ  i5 
&  ad  modulum  ingenii  nollri  accommodatà  cogni- 
tione  intellexi.  Neque  etiam  ad  veritatem  eorum  quie 
151  aiTerui,  aliter  intelligere  opus  fuit,  ut  fa|ciic  apparebit 
fi  advertatur  duobus  tantùm  in  locis  me  hoc  dixifîe  : 
nempe  ubi  queellio  erat  "  utrum  in  ideà,  quam  forma-  20 
mus  de  Deo,  aliquid  reale  '',  vel  fola  rei  negatio  con- 
tineatur,  ut  forte  in  ideà  frigoris  nihil  aliud  efl  quàm 
negatio  caloris,  quà  de  re  nullum  dubium  efle  poteit; 
&  ubi  aflerui  "  exiflentiam  ad  rationem  Entis  fummc 
perfedi  non  minus  pertinere,  quàm  tria  latera  ad  ra-    25 

1 1  Après  creatis,  non  à  la  ligne  (/"'  et  2'  e'dit.). 

a.  Voir  ci-avant,  p.  96,  1.  26-27. 

h.  Summa,  eic.j  pars  I,  quxsiio  11,  an.  2  :  Vtrum  Deum  exse  sit  démons- 
trabile?  (loc.  cit.,  p.  6,  col.  2,  et  p.  -\  col.  i). 

c.  Ci-avant,  p.  46, 1.  14. 

d.  Voir  t.  III.i'p.  274,  1.  3. 

e.  Ci-avant,  p.  65,  l.  2?. 


123-114-  Prim/E  Responsiones.  I  I  ^ 

tionem  trianguli,  quod  etiam  poteft  abfque  adsequatâ 
Dei  cognitione  intelligi. 

Confcrt  hîc  rurfus  unum"  ex  meis  argumentis  cum 
alio  ex  S.  Thomâ,  ut  me  veluti  cogat  oftendere  quse 
5  major  vis  in  uno  quàm  in  altero  reperiatur.  Atque 
hoc  videor  fine  magnâ  invidiâ  facere  pofie,  quia  nec 
S.  Thomas  argumento  illo  ufus  efl  tanquam  fuo,  |  nec 
idem  concludit  quod  meum,  nec  denique  uUà  hîc  in 
re  ab  Angelico  dodore  diiïentio.  Quœritur  enim  ab 

10    ipfo,  an  Deum  efle  fit  per  fe  notum  fecundum  nos, 
hoc  eft  an  unicuique  fit  obvium  ;  quod  negat,  &  me- 
rito.  Argumentum  autem,  quod  fibi  objicit,  ita  poteft 
proponi  :  Intellcéîo  quid  fignificcl  hoc  nomen  j  Deus,  in-    152 
telligitiir  id  quo  majusjignificari  non  poteji;  fed  cjl  ma  jus 

i5  efjc  in  rc,  &  <in>  intelleélu,  qiiàm  e/fc  in  intcllcûu 
tantiim;  ergo,  intellcclo  quid  fignijîcet  hoc  nomen  Deus, 
intelligitur  Dcum  cffc  in  rc  &  in  intelleélu  ^.  Ubi  cft 
manifcftum  vitium  in  forma;  concludi  cnim  tantùmde- 
builî'et  :  cigo,  intellcclo  quid  Jîgnijicct  hoc  nomen  Deus, 

20  intelligitur  Jignificari  Deum  e[je  in  rc  &  in  intelleélu; 
atqui  quod  verbo  fignifîcatur,  non  idco  apparet  cffe 
verum.  Meum  autem  argumentum  fuit  talc.  Quod 
clare  &  diftinde  intelligimus  pertincre  ad  alicujus  rei 
veram  &  immutabilem  naturam,  five  elîcntiam,  five 

25    formam,  id  poteft  de  eà  re  cum  veritate  atfirmari; 

3  hîc  omis  (/"  édit.).  —  i5  /"•'  la  2'  édit.,par  inadvertance,  car 

êdit.  :  in  répété  à  deux  reprises  on  le    retrouve  aussitôt  après, 

avant  intelledu,  comme  dans  le  l.  ij  etl.  20.  Rétabli  à  la  2' place 

texte  de  saint  Thomas.  Omis  dans  seulement  par  l'errala  {2'  édit.). 

a.  Ci-avant,  p.  98,  1.  2. 

b.  Ib.,  1.  5-10. 


ii6  Œuvres  de  Descartes.  124-125. 

fed  poftquam  fatis  accurate  inveftigavimus  quid  fit 
Deus,  clare  &.  diftinde  intelligimus  ad  ejus  veram  & 
immutabilem  naturam  pertinere  ut  exiftat;  ergo  tune 
cum  veritate  polTumus  de  Deo  affirmare,quôd  exiftat. 
Ubi  faltem  conclufio  rede  procedit.  Sed  neque  etiam  5 
major  poteft  negari,  quia  jam  |  ante  conceflum  eft 

153  illud  omne  quod  clare  &  dijlincle  ifitelligijîius  !  ejfe  verum  * 
Sola  minor  reftat,  in  quâ  fateor  efle  difficultatem  non 
parvam  :  primo,  quia  fumus  tam  affueti  ^  in  reliquis 
omnibus  exiftentiam  ab  eflentiâ  diftinguere,  ut  non     10 
fatis  advertamus  quo  pado  ad  cfTentiam  Dei  potiùs 
quàm  aliarum  rerum  pertineat;  ac  deinde,  quia  non 
diftinguentes  ea  qu?e  ad  veram  &  immutabilem  alicu- 
jus  rei  effentiam  pertinent,  ab  iis  quae  non  nifi  per  fig- 
mentum  intelledùs  illi  tribuuntur,  etiamfi  fatis  adver-     i5 
tamus  exirtentiam  ad   Dei  elTeniiam  pertinere,  non 
tamen  inde  concludimus  Deum  exiftere,  quia  nefci- 
mus  an  ejus  clTentia  fit  immutabilis  &  vcra,  an  tantùm 

a  nobis  efficla. 

Sed,  ut  prima  hujus  difficultatis  pars  tollatur,  eft  20 
diftinguendum  inter  exiftentiam  polfibilem  &  necef- 
fariam,  notandumque  in  eorum  quidem  omnium,  quse 
clare  &  diftinde  intelliguntur,  conceptu  five  ideâ 
exiftentiam  pofllbilem  contineri  ',  fed  nullibi  necefl'a- 
riam,  nifi  in  folâ  ideà  Dei.  Qui  enim  ad  hanc  diverfi-  2S 
tatem  quœ  eft  inter  ideam  Dei  »&  reliquas  omnes  dili- 

154  gcnter  attendent,   non  dubito  quin  fint  percejpturi, 

19  Après  cffida,  non  à  la  Uij^iw  1  /"'  el  2'  édit.). 

a.  Page  <)5,  I.  28. 

b.  Voir  t.  V,  p.  164. 

c.  Tome  III,  p.  274,  1.  9. 


125-127-  Prim.c  Responsiones.  117 

etiamfi  caeteras  quidem  res  nunquam  intelligamus  nifi 
tanquam  exiilentes,  non  tamen  inde  fequi  illas  exi- 
ftere,  fed  tantummodo  pofle  exiftere,  |  quia  non  intel- 
ligimus  neceffe  efle  ut  aclualis  exiftentia  cum  aliis 

5  ipfarum  proprietatibus  conjunda  fit;  ex  hoc  autem 
quôd  intelligamus  exiftentiam  adualem  neceflario  &. 
femper  cum  reliquis  Dei  attributis  efle  conjundam, 
fequi  omnino  Deum  exiftere. 

Deinde,  ut  altéra  pars  difficultatis  tollatur,  adver- 

10  tendum  eft  illas  ideas,  quae  non  continent  veras  &  im- 
mutabiles  naturas,  fed  tantùm  fiditias  &  ab  intelledu 
comportas,  abeodem  intelledu  non  pcr  abftradionem 
tantùm,  fed  per  claram  &.  diftindam  operationem  di- 
vidi  poffe,   adeo  ut  illa,  quae  intelledus  fie  dividere 

i5  non  poteft,  procul  dubio  ab  ipfo  non  fuerint  compo- 
fita.  Ut,  exempli  caufâ,  cùm  cogito  equum  alatum,  vel 
leonem  adu  exiftentem,  vel  triangulum  quadrato  in- 
fcriptum,  facile  intelligo  me  etiam  ex  adverfo  poffe 
cogitare  equum  non  alatum,  leonem  non  exiftentem, 

20    triangulum  fine  quadrato,  &  talia,  nec  |  proinde  illa    155 
veras  &  immutabiles  naturas  habere.  Si  verô  cogito 
triangulum,  vel  quadratum,  (de  leone  aut  equo  hîc 
non  loquor,  quia  eorum  naturae  nobis  non  funt  plane 
perfpicuae),  tune  certe  qusecunque  in  ideâ  trianguli 

25  contineri  deprehendam,  ut  quôd  ejus  très  anguli  fint 
sequales  duobus  redis  &c.,  de  triangulo  cum  veritate 
affirmabo,  &  de  quadrato  qusecunque  in  ideâ|quadra'ti 
reperiam  ;  etfi  enim  poflim  intelligere  triangulum, 
abftrahendo  ab  eo  quôd  ejus  très  anguli  fint  sequales 

3o    duobus  redis,  non  poffum  tamen  de  eo  id  negare  per 
8  Après  exiftere,  iioti  à  la  ligne  {i" et  2,'  e'dit.). 


ii8  OEuvREs  DE  Descartes.  1J7-123. 

claram  &  diftindam  operationem,  hoc  eft  rcde  intel- 
ligendo  hoc  quod  dico.  Prîeterea,  fi  confiderem  trian- 
gulum  quadrato  infcriptum,  non  ut  ea  qiiœ  pertinent 
ad  lolum  triangulum  quadrato  tribuam,  vel  triangulo 
ea  qua;  pertinent  ad  quadratum,  fed  ut  ea  tantùm  5 
examincm  quse  ex  utriufque  conjundione  exurgunt, 
non  minus  vera  &  immutabilis  erit  ejus  natura,  quàm 
folius  quadrati  vel  trianguli  ;  atque  ideo  affirmare  li- 
cebit  quadratum  non  efle  minus  duplo  trianguli  illi 

156  infcripti,  I  &  fimilia,  quse  ad  compofitae  hujus  figurœ     'o 
naturam  pertinent. 

Si  verô  confiderem  in  ideâ  corporis  fumme  perfedi 
contineri  exiftentiam,  quia  nempe  major  perfedio  eft 
efTe  in  re  &  in  intelledu,  quàm  tantùm  elle  in  intel- 
ledu,  non  inde  poflum  concludere  corpus  illud  kimme  '5 
perfedum  exiftere,  fed  tantummodo  potî'e  exiftere; 
fatis  enim  animadverto  ideam  iftam  ab  ipfomet  meo 
intelledu  omnes  corporeas  perfediones  limul  jun- 
gente  fuifte  conflatam  ;  exiftentiamque  ex  aliis  corpo- 
rels perfedionibus  non  exurgere,  quia  de  illis  seque  20 
potcft  negari  atque  aflirmari  ;  quinimo  ex  eo  quod, 
ideam  corporis  |  examinando,  nullam  in  eo  vim  elî'e 
percipio,  pcr  quam  feipfum  producat  five  confervet, 
rede  concludo  exiftcntiam  neceftariam,  de  quâ  folâ 
hîc  eft  quseftio,  non  magis  ad  naturam  corporis,  quan-  25 
tumvis  fumme  perfedi,  pertinere,  quàm  ad  naturam 
montis  pertinet  ut  vallem  non  habeat,  vel  ad  naturam 
trianguli  ut  angulos  habeat  majores  duobus  redis. 
Nunc  autem  fi  quseramus,  non  de  corpore,  fed  de  re, 

157  qua|liicunque  tandem  illa  fit,  qu?e  habeat  omnes  eas    3o 

1 1  Après  pertinent,  non  à  la  ligne  {i"  et  2'  édit.). 


I28-IJ9-  Prim/E  Responsiones.  1 19 

perfediones  quse  fimul  effe  pofTunt,  an  exiftentia  in- 
ter  illas  fit  numeranda,  prima  quidem  fronte  dubita- 
bimus  ;  quia  cùm  mens  noflra  quae  finira  eft  non  foleat 
illas  nifi  feparatas  conflderare,  non  flatim  fortafle  ad- 
5  vertet  quàm  neceflario  inter  fe  conjundse  fint.  Atqui, 
fi  attente  examinemus  an  enti  fumme  potenti  compe- 
tat  exiftentia,  &  qualis,  poterimus  clare  &  diftinde 
percipere  primo  illi  faltem  competere  poflibilem  exi- 
ftentiam,  quemadmodum  reliquis  omnibus  aliis  rébus, 

10  quarum  dirtinda  idea  in  nobis  eft,  etiam  iis  quse  per 
figmentum  intelledûs  componuntur.  Deinde,  quia 
cogitare  non  poflumus  ejus  exiftentiam  efife  poffibi- 
lem,  quin  fimul  etiam,  ad  immenfam  ejus  potentiam 
attendantes,  agnofcamus  illud  propriâ  fuà  vi  poffe 

i5  exiflere'',  hinc  concludemus  ipfum  rêvera  exijftere, 
atque  ab  œterno  extitiffe;  eft  enim  lumine  naturali 
notiffimum,id,quod  proprià  fuâ  vi  poteft  cxiftere,fem- 
perexiftere.  Atque  ita  intelligemus  exiftentiam  necef- 
fariam  in  ideà  entis  fumme  potentis  contineri,  non    158 

20  per  figmentum  intelledûs,  fed  quia  pertinet  ad  veram 
&  immutabilem  naturam  talis  entis,  ut  exiftat  :  nec 
non  etiam  facile  percipiemus  illud  ens  fumme  potens 
non  polTe  non  habere  in  fe  omnes  alias  perfediones 
quae  in  ideâ  Dei  contincntur,  adeo  ut  illœ,  abfque  uUo 

i5  figmento  intelledûs  &  ex  naturâ  fuà,  fimul  jundae  fint, 
atque  in  Deo  exiftant. 

Quœ  fane  omnia  manifefta  funt  diligenter  attcn- 

1 5- hinc. .  .  ipfum]  ac  proinde  {i"  édit.),  faute  signalée  a  l'er- 
(/"  édit.).  —  18  Atque  ita]  ac  rata. —  26  Après  exiftant,  non 
proinde  {id.). —  19  entis]  mentis       à  la  ligne  [i"  et  2' édit.). 

a.  Voir  t.  III,  p.  329,  1.  20,  et  p.  336,  1.  22. 


120  Œuvres  de  Descartes.  ng-iSo. 

denti;  nec  differunt  ab  iis  quae  jam  ante  fcripferam, 
nifi  tantùm  in  modo  explicationis,  quem  de  induftriâ 
mutavi,  ut  ingeniorum  diverfitati  fervirem.  Neque  hîc 
diffitebor  hoc  argumentum  taie  effe,  ut  qui  non  om- 
nium quae  ad  ejus  probationem  faciunt  recordabun-      5 
tur,  facile  illud  pro  fophifmate  lint  habituri,  &  ideo 
me  initio  nonnihil  dubitaffe  an  illo  uti  deberem,  ne 
forte  iis,  qui  ipfum  non  caperent,  occafionem  darem  de 
reliquis  etiam  diffidendi.  Sed,  quia  duae  tantùm  funt 
vise  per  quas  poffit  probari  Deum  effe,  una  nempe  per     'o 
efFedus,  &  altéra  per  ipfam  ejus  effentiam  five  natu- 
459    ram,  prioremque  in  Me  |  ditatione  tertiâ  pro  viribus 
explanavi,  I  non  credidi  alteram  effe  poftea  prseter- 
mittendam. 

Quantum  attinet  ad  diftindionem  formalem,  quam     '5 
dodiffimus  Theologus  affert  ex  Scoto  ^,  breviter  dico 
illam  non  differre  a  modali,  nec  fe  extendere  nifi  ad 
entia  incompleta,  quae  a  completis  accurate  diftinxi  ; 
&  fufficere  quidem  ut  unum  ab  alio  diilinde  &  feorfim 
concipiatur  per  abflraélionem  intelledûs  rem  inadae-    20 
quate  concipientis,  non  autem  ita  diftinde  &  feorfim, 
ut  unumquodque  tanquam  ens  per  fe  &  ab  omni  alio 
diverfum  intelligamus,  fed  ad  hoc  omnino,  requiri  di- 
ftindionem  realem  ^.  Ita,  exempli  caufâ,  inter  motum 
&  figuram  ejufdem  corporis  diftindio  eft  formalis,     ^5 
poffumque  optime  motum  intelligere  abfque  figura, 
&  figuram  abfque  motu,  Oi:  utrumque  abftrahcndo  a 
corpore  :  fed  non  poffum  tamen  complète  intelligere 
motum  abfque  rc  in  quâ  fit  motus,  nec  figuram  ciiam 

a.  Voir  ci-avant,  p.  loo,  1.  i8. 

b.  Cf.  t.  III,  p.  474.  1.  9. 


"30-.32.  SECUNDiE    ObJECTIONES.  121 

abfque  re  in  quâ  fit  figura  ;  nec  denique  fingere 
motum  efle  in  re,  in  quâ  figura  efle  non  poffit,  vel 
figuram  in  re  motûs  incapa|ci.  Nec  eodem  modo  jufti-  160 
tiam  abfque  jufto,  vel  mifericordiam  abfque  miferi- 
5  corde,  intelligo  ;  nec  fingere  licet  illum  eundem,  qui 
eft  juftus,  non  poffe  elfe  mifericordem.  Atqui  com- 
plète intelligo  quid  fit  corpus,  putando  tantùm  illud 
I  efle  sxtenfum,  figuratum,  mobile  &c.,  deque  illo  ne- 
gando  ea  omnia  quse  ad  mentis  naturam  pertinent  ; 

10  &  vice  verfâ  intelligo  mentem  efle  rem  completam, 
qu3e  dubitat,  quae  intelligit,  qui3e  vult  &c.,  quamvis 
negem  in  eâ  quicquam  eflfe  ex  iis  quse  in  corporis  ideâ 
continentur.  Quod  omninô  fieri  non  poflet,  nifi  inter 
mentem  &  corpus  eflet  diftindio  realis. 

i5  Hsec  funt,  Viri  Clariffimi,  quae  ad  araici  veflri  per- 
officiofas  ingeniofiflimafque  animadverfiones  habui 
refpondenda,  quibus  fi  nondum  ipfi  fatisfeci,  rogo  ut 
eorum  quse  vel  defiderantur  vel  errata  funt  admoneat; 
quod  fi  ab  ipfo  per  vos  impetrem,  in  magni  beneficii 

2o    partem  ponam. 


Il  OBJECTIONES  SECUNDO'.  i6i 

Cùm  authorem  rerum  omnium,  V.  C,  adverfus  novos 
gigantes  ajjerendum,  illiufqiie  demonjîrandam  exijientiam 

1 2  effe  omis  {i" édit.).  —  i5-2o  Haec. . .  ponam  manque  (7"  édit.). 

a.  Voir  t.  III,  p.  283, 1.  6  et  1.  18-19. 

Œuvres.  II.  16 


122  Œuvres  de  Descartes.  i3î-i33. 

adeo  fœliciter  aggrej[fus  fueris,  ut  dcinceps  probi  fpe- 
rare  queant  nullum  effe  futurum,  qui pojî  tuarum  Medi- 
tationum  attentani  leélioncm  non  fateatur  ejfe  numcn 
œternuin,  a  quo  Jingula  pcndeant,  te  monilum  atque  roga- 
tum  voluimus,  ut  quibujdani  locis  inferius  notatis  tanîâ  5 
luce  affulgeas,  nil  ut  Juperfit  in  opère  tuo  quod  non  cîare, 
fi  fier i pote jl,  demonjîretur.  Cùm  autem  a  pluribus  annis 
tuufji  animum  ita  continuis  meditationibus  exercueris,  ut 

162  quce  reliquis  dubia  perobfcuraque  vi\dentur,  certijjima  tibi 
Jint,  caque  forte  claro  mentis  intuitu  veluti  prima  prœci-  lo 
puaque  naturœ  lumina  percipias,  ea  foliim  hic  advertemus 
quibus  operœ  pretium  ejl  te  clarius  latiufque  explicandis 
atque  demonfrandis  incumbere  :  quibus  peraéïis,  vix  ejï 
qui poffit  negare  tuas  rationes,  quas  ad  majorem  Dei  glo- 
riam  &  omnium  mortalium  ingentem  fruélum  inchoajîi,  i5 
vim  habere  demonjîrationum. 

I  Imprimis,  memineris  te,  non  aélu  quidem  &  rêvera,  fed 
tantiim  animi  félione,  corporum  omnium  phantafmata pro 
viribus  rejeciffe,  ut  te  folam  rem  cogitantem  effe  conclu- 
deres,  ne  pojlea  forte  concludi  pojfe  credas,  te  rêvera  nil  20 
ejje prœter  mentem  aut  cogitationem,  vel  rem  cogitantem  ; 
quod  circa  duas  primas  Meditationes  folum  animadverti- 
mus,  in  quibus  clare  ojlendis,  faltem  te  eJfe,  qui  cogitas, 
certum  effe.  Sed  tanlifper  hic  fubfijlamus.  Haélenus 
agnofcis  te  effe  rem  cogitantem; fed quidfit  res  illa  cogitans  25 
nefcis.  Quid  cnim  fi  fucrit  corpus,   quod  variis  motibus 

i63     ^  occurfibus   illud  faciat  \  quod  vocamus  cogitationem  ? 
Licet  enim  exifiimes  te  corpus  omne  repulife,  in  ea  de- 
cipi potuifii,qudd  teipfum  minime  rejeccris,quifis  corpus. 
Quomodo  enim  dcmonfiras  corpus  non  po[fe  cogitare?    3o 
19  folam,  sjc  (/"  et  2'  édit.).  Lire  folum? 


I33-I35.  Secundo  Objectiones.  iij 

vel  motus  corporeos  non  effe  ipfam  cogiiationem?  Scd  ^ 
totum  tui  corporis  fyjiema,  qiiod  rcjcciffe  putas,  vel  ali- 
quœ partes  illius,  puta  cerebri,  poffunt  concurrere  adfor- 
mandos  illos  motus  quos  appellamus  cogitationes.  Sum,  in- 
5  quis,  res  cogitans  ;fed  qui  fois  num  fis  motus  corporeus, 
aut  corpus  motum  ? 

Secundo,  ex  ided  fummi  cnlis,  quam  a  te  minime  pro- 
duci  poffe  contcndis,  audcs  concludcrc  necejfitatem  cxi- 
fien\tiœ  fummi  entis,  a  quo  folo  pojjit  ejfe  illa  idea,  quœ 

10  tuœ  menti  obverjatur^.  At  verô  in  nohis  ipfis  JuJJîciens 
reperimus  fundamentum ,  cui  foliim  innixi  prœdiclatn 
ideam  formare  pojjumus,  licet  cns  fummum  non  exificret, 
aut  illud  exifiere  nefciremus,  &  ncquidem  de  eo  exificnte 
cogitaremus.  Nunquid  enim  video  me  cogitantem  gradum 

1 5    aîiquem  habere pcrfeélion^.s ?  |  Igitur  &  aliquos  prœter  me    164 

habere  fimilcm  gradum,  unde  fundamentum  habco  cu- 

jufiibet  numeri  cogitandi,  atque  adeo  gradum  perfeclionis 

alteri  &  alteri  gradui  fuperextruendum  ufque  in  infini- 

tum.  Quemadmodum  etiam,  fi  unicus  gradus  lucis  aut  ca- 

20  loris  exifieret,  novos  femper  gradus  in  infinitum  ufque fin- 
gere  &  addere  poffum  :  cur,  fimili  ratione,  alicui  gradui 
entis,  quem  in  me  percipio,  non  poffim  addere  quemlibet 
alium  gradum,  &  ex  omnibus  addi  pojfibilibus  ideam  entis 
perfeéli  formare?  Sed,  inquis.  effeélus  nullum  gradum 

25  perfeclionis  feu  realitatis  potefi  habere,  qui  nonprœcefierit 
in  caufâ.  Veriim  [prœterquam  quôd  videmus  mufcas,  & 
alla  animalia,  vel  etiam  plantas, produci  a  foie,  pluviâ, 
&  terra,  in  quibus  non  efi  vita,  quœ  nobilior  efi  quolibet 
gradu  mère  corporco,  unde  fit  ut  effedus  aliquam  reali- 

3o     latem  habeat  a  caufâ,  quœ  tamen  non  fit  |  in  caufâ)  illa 
a.  Ci-avant,  p.  45,  1.  17-18. 


124  Œuvres  de  Descartes.  i35-i36. 

idea  ml  eji  aliud  quàm  ens  rationis,  quod  mente  tua  cogi- 
tante non  ejî  nobilius.  Prœtcrea  nifi  doélos  inter  nutritus 
165    effes,  fed  jolus  in  deferto'quopiam  totâvitâ  degijjes,  unde 
fcis  tibi  illam  ideam  adfiituram  ?  quam  ex  prœconceptis 
animi  meditatwnibus,  libris,  mutuis  amicoî'um  fcrmonibus      \ 
&c.,  non  a  folâ  tua  mente  aut  a  fummo  ente  exijîente, 
haujijîi.   Itaque  clarius  probandum  eJî,  ijlam  ideam  tibi 
adejfe    non  pojje,  Ji  non  exijiat  fummum  ens;  quod  ubi 
prœjîiteris,  manus  omnes  damus<.  Quod  autem  illa  idea  re- 
niât ab  anticipatis  notionibus,  inde  conjîare  videtur,  quàd    'o 
Canadenfes,   Hurones,  &  reliqui  fylveflres  homines  nul- 
lam prœ  fe  ferant  hujufcemodi  ideam;  quam  etiam  effor- 
mare  pojjis   ex  prœviâ  rerum    corporalium   infpeclione, 
adeo  ut  nil  idea  tuaprœter  mundum  hune  corporeum  ré- 
férât, qui perfeéîionem  omnimodam  a  te  cogitabilcm  com-     '5 
pleélatur ;   ut    nondum   quidpiam  concludas  prœter  Ens 
corporeum  pcrfcélijjimum,  nifi  quidpiam  aliud  addas  quod 
ad  incorporeum  feu  fpirituale  nos  evehat.   Vis  addamus  te 
angeli pojfe  [quemadtnodum  &  entis perfedîijffimi)  formare 
ideam;  fed  illa  idea  non  efficietur  in  te  ab  angelo,  quo     20 
166     tamen  es\  imperfeéïior .  Sed  nec  ideam  liabcs  Dci,  qucmad- 
modum  nec  numeri  mfîniti,  \  aut  infinita.'  linece:  quam  fi 
poffis  habcrc,    efi  tamen  numerus  ille  impojjibilis.  Adde 
ideam  illam   unitatis   &  fimplicitatis  uniu.s  perfcélionis, 
quœ  omnes  alias  compleélatur,  ficri  tantummodo  ab  opéra-     2 5 
tione  intellcclûs  ratiocinantis,  eo  modo  quo  fiunt  unilates 
univerfales,  quœ  non  funt  in  re,fed  tantum  in  intcllcclu, 
ut  confiât  ex  unitate  genericd,  trafccndentali,  &c. 

Tertio,  ciim  nondum  certus  fis  de  illà  Dci  cxifientid, 
neque  tamen  te  de  ullâ  re  certum  effc,  vel  clarc  &  difiinclc     3o 
28  trafccndentali.  sic  [i"  et  s'  cdit.). 


'36-.37-  SeCUND^E    ObJECTIONES.  12^ 

aliquid  te  cognofcere,poJJe  dicas,  niji  prius  certo  &  clare 
Deum  noverh  cxijîere,  fequitur  te  nondum  clare  & 
di/Iinéle  fcire  quddjis  res  cogitans,  cùm  ex  te  illa  cognitio 
pendeat  a  clarâ  Dei  exijîentis  cognitione,  quam  nondum 
5  probajii  locis  illis,  ubi  concludis  te  clare  nojfe  quàdfis. 
Adde  Atheujji  clare  &  dijlincle  cognofcere  trianguli 
très  angulos  œquales  ejje  duobus  réélis;  quamvis  tantùm 
abfit  ut  fupponat  exijlentiam  Dei,  quam  plane  negat, 
ex\eo  quàd,  fi  exijleret,  inquit,  ejfet  fummum  ens,  fum-    167 

10  mumque  bonum,  hoc  ejl  injïnitum  ;  at  infinitum  in  omni 
génère  perfeclionis  excludit  quodlibct  aliud,  nempe  quod- 
libet  ens  &  bonum.  imo  &  quodlibet  non  ens  &  malum, 
ciim  tamen  plura,  entia,  bona,  non  entia  &  mala,  Jint  ; 
cui  objeélioni  te  fatis\facere  debere  judicamus,  ne  quid 

'5     impiis  fuperfit  quod  obtendant. 

Quarto,  Deum  negas  pojje  mentiri  aut  decipere,  cùm 
tamen  non  dejint  Scholajliv  qui  illud  affirment,  ut  Ga- 
briel'', Ariminenfis^\  &  alii,  qui  putant  Deum  abfolutâ 
potejîate  mentiri,  hoc  ejl  contra  fuam  mentem,  &  contra  id 

20  quod  decrevit,  aliquid  hominibus  Jignijîcare  :  ut  ciim 
abfque  conditione  dixit  Ninivitis  per  Prophetam,  adhuc 
quadraginta  dies  &  Ninive  fubvertetur;  &  cùm  alia 
multa  dixit,  quœ  tamen  minime  contigerunt,  quàd  verba 
illa  menti fuœ  aut  décréta  fuo  refpondere  noluerit.  Quàd 

2  5    Ji  Pharaonem  induravit  &  obcœcavit,  in  Prophetas  men- 

5  Après  fis,  non  à  la   lit^ue       fis  (2'  édit.),  faute.  —  25  avant 
[i"  et  2'  édit.).  —  18  Arminen-        in]  &  ajouté  {i''  édit.). 

a.  Sans  doute  Gabriel  Biel,  philosophe  du  xv«  siècle,  «  le  dernier  sco- 
lastique  ». 

b.  Grégoire  d'Arimini  ou  de   Riniini,  théologien  du   mv*   siècle.  Voir 
Bayle,  Dictionnaire  historique  et  critique,  an.  Rimini  (Grégoire  de). 


120  OEuvREs  DF  Descartes.  i?7i?8. 

dacii  fpiritum  immifil,  undc  hahes  nos  ab  eo  decipi  non 

168  pojfc?  Nunquid  Deus\fc  poteji  erga  homines  gererc,  ut 
medicus  circj  iVgros\  &  pùter  circa  Jîliolos,  quos  uterque 
tam  fœpe  decipiunl,  idque  fapienter  &  cum  utilitate?  Si 
enim   Deus  puram  nabis  ojlenderct  vcriiaUm,  quis  eam      5 
ocuhis,  quœ  mentis  acies  fujlinere  valeal? 

Quanquam  non  ejî  neccjfariuin  Dcum  fingerc  decepto- 
rem,  ut  in  iis  quœ  te  clare  &  dijlinde  nojfc  putas  deci- 
piaris,  ciim  deccptionis  ijjius  caufa  in  te  pojjit  ejje,  licet 
de  eâ  nequidem  cogites.  Quid  enim,  fi  tua  natura  Jit  ejuf-  lo 
cemodi  ut  fcmper  deci\piatur,  vel  faltem  fcepe  fœpiiis? 
Sed  unde  habes  quod  in  iis,  quœ  clare  &  di/îincie  putas  te 
cognofcere,  ccrtum  fît  te  neque  decipi,  ncque pojfe  decipi? 
Quoties  enim  qucmpiam  experti  fumus  deceptum  fuiffc  in 
iis,  quœ  foie  clarius  fe  fcire  crcdebat  ?  Hoc  igilur  princi-  i5 
pium  clarœ  &  dijîinclœ  cognitionis  ita  clare  &  dijlinde 
débet  cxplicari,  ul  nullus  probœ  mentis  poJJit  unquam  de- 
cipi in  iis,  quœ  fe  clare  &  dijlinélc  fcire  crediderit;  alio- 
qui  nullum  adhuc  certitudinis  gradum  pênes  homines,  feu 

169  apud  te,  \po(Jibilem  ccrnimus.  20 

QuiNTO,_^  nunquam  aberrat  voluntas  aul  peccat.  cùm 
fequilur  claram  &  dijlinélam  mentis  fuœ  cognitionem,  fc- 
que  periculo  cxponat,  fi  conccptum  mtclleclûs  feclctur 
minime  clarum  &  dijlinclum,  vide  quid  indc  fequatur  : 
nempe  Turcam,  aut  alium  qucmlibet,  non  folùm  non  pec-  25 
care  quàd  non  ampleclatur  religionem  Chrijlianam,  fcd 
etiam  peccarefi  ampleclatur,  quippe  eu  jus  vcritatem  ncque 
clare  neque  dijlinclc  cognofcat.  Imo  fi  hœc  tua  régula 
vera  fit,  nil  fere  licebit  amplecli  voluntati,  ciim  nil  fere 
co(^nofcamus  eâ  clarilate  &  diflindione  quant  requiris  ad  3o 
certitudincm  nulli  diibio  obnoxiam.    Vide  igitur  ul,  ciim 


I38-I40.  Secund.ï:  Objectiones.  127 

veritati  cupias  patrocinari,  nimium probes,,  &  evertas,  non 
œdifices. 

I  Sexto,  ubi  refpondes  Theologo,  videris  aberrare  in 
conclujione,  quam  ita  proponis  :  quod  clare  &  diftinâe 
5  intelligimus  pertinere  ad  alicujus  rei  veram  &  immu- 
tabilem  naturam,  &c.,  id  de  eâ  re  cum  veritate  affir- 
mari  poteil;  fed  (poftquam  fatis  accurate  in|ve(liga-  no 
vimus  quid  fit  Deus)  clare  &.  diftinde  intelligimus  ad 
ejus  naturam  pertinere  ut  exiftat".  Oporteret  conclu- 

10  dere  :  ergo  (poftquam  fatis  accurate  inveftigavimus  quid 
fit  Deus)  cum  veritate  polTumus  affirmare  ad  naturam 
Dei  pertinere  ut  exiftat.  Undc  non  fequitur  Deum  rêvera 
exijîere,  fed  tantùm  exijlere  debere,  Jt  illius  natura  fit 
pojfJibilis,feu  non  repugnet;  hoc  efi,  non  potefi  concipi  Dei 

i5  natura  feu  efjentia  abfquc  cxifienliâ,  adeo  ut,  fi  fit,  rêvera 
exifiat.  Quod  ad  illud  argumentum  revocatur,  quod  alii 
hifce  verbis  affcrunt  :  fi  non  implicet  Deum  effe,  cer- 
tum  eft  illum  exiftere;  at  non  implicat  illum  exiftere. 
Sed  de  minori  laboratur,  quœ  efi  :  fed  non  implicat,  de 

20  quâ  veritate  adverfarii  vcl  fe  dubitare  ajunt,  vel  illam  ne- 
gant.  Prceterea,  claufula  illa  tuœ  rationis  (ubi  fatis  clare  & 
diftinde  inveftigavimus  quid  fit  Deus)  fupponitur  tan- 
quam  vera,  quod  nondutn  omnes  credunt,  cùm  &  ipfe  fa- 
tearis  te  foliim  inadœquate  ens  infmilum  ait  ingère.  Idem- 

a5     que  plane    dicendum  de  quolibet  |  illius   attributo  :  ciim 

enim  quidquid  efi\in  Dco,  fit prorfus  infinitum,  quis  nifi    I7i 
inadœquatiffime,  ut  ita  loquamur,   vel  aliquantifper  Dei 
quidpiam  mente  potefi  allingere  ?  Quomodo  igitur  fatis 
clare  &  diftinde  inveftigafti  quid  fit  Deus  ? 

3o         Septimo,  nequidem  verbulum  de  tnentis  huîuanœ  facis 

a.  Voir  ci-avant,  p.  1 1 5,  1.  22,  à  p.  1 16,  1.  3. 


128  Œuvres  de  Descartes.  140-141. 

immortaliîate,  quam  tamen  maxime  probare  atquc  de- 
monjîrare  debueras  adverfus  illos  homines  immortaliîate 
indignas,  quippe  qui  eam  pernegant  &  forte  oderunt.  Sed 
necdum  videris  fatis  probajfe  dijîinclionem  illius  ab  omni 
corpore,  uti  jam  prima  animadverjione  diximus ;  cui  jam  5 
addimus,  non  ex  illâ  dijîinclione  a  corpore  fequi  videri, 
illam  ejje  incorruptibilem  feu  immortalem ;  quid  enim,Jî 
illius  natura  duratione  vitœ  corporeœ  limitata  fit,  &  Deus 
tantumdem  ei  virium  &  exiflentice  folummodo  dederit,  ut 
cum  vitâ  corporeâ  definat  ?  10 

Hœcfunt  (  Vir  Clarifjime)  quœ  abs  te  defideramus  il- 
lufîrari,  ut  tuarum  fubtilifjimarum,  &,  ut  exijîimarfius, 
i'Z  verarum  Meditationum  leclio  fingulis\  utiliffima  fit.  Quam- 
obrem  fuerit  operce  pretium,  fi  ad  tuarum  folutionum 
calcem,  quibufdam  dcfînitionibus,  pojîulatis  &  axioma-  i5 
tibus  prœmiffis,  rem  totam  more  geometrico,  in  quo  tan- 
topere  verfatus  es,  concludas,  ut  unico  |  velut  intuitu 
leéloris  cujufcunque  animum  expleas,  ac  ipfo  numine  di- 
vine perfundas. 


RESPONSIO  îo 

AD    SECUNDAS    OBJECTIONES". 


Lcgi  perlibenter  animadverfiones,quas  in  exiguum 
meum  de  prima  Philofophià  fcriptum  feciilis,  &  ve- 
ftram   erga  me  benevolentiam  fimulquc  erga  Deum 

a.  Voir  t.  III,  p.  386,  1.  18  ;  p.  293,  1.  2  ;  p.  338,  1.  21. 


'4'-'42-  Secund/E   Responsiones.  129 

pietatem  ejufquc  gloriae  promovendae  curam  ex  iis 
agnofco;  nec  poflum  non  gaudere,  non  modo  quia 
meas  rationes  veflro  examine  dignas  judicaftis,  fed 
etiam  quia  nihil  in  ipfas  proponitis,  ad  quod  non  mihi 
5     videar  fatis  commode  poiTe  refpondere. 

Imprimis,  admonetis  ut  memincrim  j  jne,  non  aclu,  &    173 
rêvera,  fed  tantùvi  animificlione,  corporum  phantafmata 
rejccijfe,  ut  me  rem  cogitantem  effe  concluderem,  ne  forte 
putem  inde  fequi  me  rêvera  nihil  effe  prœter  mentem". 

ro  Cujus  rei  fatis  memorem  me  fuiffe,  jam  teftatus  fum  in 
fecundâ  Meditatione  his  verbis  :  Fortafjis  verà  contingit 
ut  hœc  ipfa,  quce  fie  fuppono  nihil  effe,  quia  mihi  funl 
ignota,  in  rei  tamen  veritatc  non  dijferant  ah  eo  me  qucm 
novi;  nefcio,  de  hac  re  jam  non  difputo^\  &c.;  quihus 

i5  cxprefle  ledorcm  monere  j  volui,  me  nondum  ibi  quse- 
rcre  an  mens  a  corporc  efl'ct  dillincla,  fed  examinare 
tantùm  eas  ejus  propiietates,  quarum  certam  ci;  evi- 
dentem  cognitionem  habere  pofTum.  Et  quia  multas 
ibi  animadverti,  non  queo  fine  diftindione  admittcre 

20  id  quod  poftea  fubjUngitis,  me  tamen  nefcire  qui d  fit  res 
cogitans".  Etfi  enim  fatear  me  nondum  fciviiTe  an  illa 
res  cogitans  effet  idem  quod  corpus,  an  quid  diver- 
fum,  non  ideo  fateor  me  illam  non  noviffe  :  quis  enim 
ullam  unquam  rem  ita  novit,  ut  fciret  nihil  plane  aliud 

25    in  eâ  effe  quàm  id  ipfum  quod  cognofcebat?  Sed  quô 
plura  de   aliquà  re  percipimus,  |  eô   meliùs   dicimur    174 
illam  noffe  :  ita  magis  novimus  illos  homines  quibus 
diu   conviximus,   quàm  ces  quorum   tantùm  facicm 

a.  Voir  ci-avant,  p.  122,  1.  17-21. 

b.  Ci-avant,  p.  27,  1.  24-27. 

c.  Page  122, 1.  25-20. 

Œuvres.  Il-  1/ 


I  jo  OEuvRES  DE  Descartes.  142-14?. 

vidimus,  aut  nomen  audivimus,  etfi  etiam  hi  non 
plane  dicantureiïe  ignoti.  Quo  fenfu  exiftimo  me  de- 
monftrafle  mentem,  une  iis  quae  corpori  tribui  folent 
conlideratam,  elle  notiorem  quàm  corpus  fine  mente 
fpedatum,  quod  folum  ibi  intendebam.  5 

Sed  video  quid  innuatis,  nempe  cùm  fex  tantùm 
Medilationes  de  prima  Philofophiâ  fcripferim,  mira- 
turos  cffe  ledores  quôd  nihil  nifi  iftud,  quod  jam  jam 
dixi,  in  duabus  primis  concludatur,  illafque  idcirco 
nimis  jejunas  &  luce  publicâ  indignas  judicaturos.  10 
Quibus  tantùm  refpondeo  me  non  ve  reri,  ne  qui  re- 
liqua  quœ  fcripfi  cum  judicio  legerint,  occafionem 
habeant  fufpicandi  materiam  mihi  defuifle;  valdè  au- 
tcm  rationi  confentaneum  vifum  effe,  ut  ea,  quœ  fin- 
gularcm  attentioncm  defiderant,  &  feparatim  ab  aliis  i5 
funt  confideranda,  in  fingulas  Meditationes  referrem. 
i%  Cùm  itaque  nihil  magis  condu  cat  ad  firmam  rerum 
cognitionem  affequendam,  quàm  ut  prius  de  rébus 
omnibus  prsefertim  corporeis  dubitare  afluefcamus, 
etfi  libros  eâ  de  re  complures  ab  Academicis  &.  Scep-  20 
ticis  fcriptos  dudum  vidilTem,  illamque  crambcmnon 
fine  faftidio  recoquerem,  non  potui  tamen  non  inte- 
gram  Meditationem  ipfi  dare  :  vellemque  ut  ledores 
non  modo  brève  illud  tempus,quod  ad  ipfam  cvolven- 
dam  requiritur,  fed  menfes  aliquot,  vel  faltem  heb-  25 
domadas,  in  iis  de  quibus  tradat  confiderandis  im- 
penderent,  antequam  ad  reliqua  progredercntur  :  ita 
enim  haud  dubie  ex  ipfis  longe  majorcm  iVudum  ca- 
pcrc  polTcnt. 

Dcinde,  quia  nullas  antehac  ideas  eorum  quae  ad    3o 
mentem  pertinent   habuimus,   nifi  plane  confufas  & 


143-145.  Secund.î;  Responsiones.  I  :)  I 

cum  rerum  fenfibilium  ideis  permixtas,  hscque  prima 
&  prsecipua  ratio  fuit  cur  nuUa  ex  iis,  quse  de  anima 
&  Deo  dicebantur,  fatis  clare  potuerint  intelligi,  ma- 
gnum me  operae  pretium  fadurum  elle  putavi,  fi 
5  docerem  quo  pado  proprietates  feu  qualitates  mentis 
a  qualitatibus  corporis  fint  dignofcendœ.  Quamvis  176 
enim  jam  ante  didum  fit  a  multis,  ad  res  Metaphv- 
ficas  intelligendas  mentem  a  fenfibus  efl'e  abducen- 
dam,  nemo  tamen  adhuc,  quod  fciam,  quâ  ratione  id 

lo  fieri  poffit,  oftenderat  :  vera  autem  via,  &  meo  judicio 
unica  ad  id  prseftandum  in  fecundâ  meâ  Meditarione 
continetur,  fed  quce  taliseftut  non  fit  fatis  ipfam  femel 
perfpexifle  :  diu  terenda  eft  &  repetenda,  ut  totius 
vitae  confuetudo  res  intelleduales  cum  corporeis  con- 

i5  fundendi  contraria  paucorum  faltem  dierum  confue- 
tudine  eafdem  diftinguendi  deleatur.  Qua;  caufa  juftif- 
fima  fuilTe  mihi  videtur,cur  de  nuUà  aliâ  re  in  fecundâ 
iftâ  Meditationc  tradarim. 

Prœterea  verô  hîc  quaeritis  quomodo  demonjlrem  cor- 

20  pus  non  po/Je  cogitJî-e-'  ?  Sed  ignofcite  fi  refpondeam 
nondum  me  locum  dedifle  huic  quaeflioni,  cùm  de  ipfà 
primùm  egerim  in  fextà  Meditatione  his  verbis  :  S^itis 
ejî  quod poffim  unam  rem  abfque  altéra  clare.  &  dijîinclc 
intelligcrc,  ut  certus  Jim  unam  ab  altéra  ejje  diverfam, 

25     &c^\  Et  paulo  port  :  quamvis  habeam  corpus  quod  mihi 
valde  arclc  con  junclum  eJl,  quia  tamen  ex  unâ  parte  cla-    m 
ram  &  difîinclam  habeo  ideam  mei  ipjius,  quatcnus  fum 
res  cogilans.  non  cxtenfa;  &\cxalià parle dijlinclam  ideam 

i8  tradarim  i  tradauerim  (/"•'  édit.).  —  26  eit]  fit  [i"  Jdit.). 

a.  Voir  ci-avant,  p.  ij2,  1.  3o. 

b.  Page  78,  1.  4  et  suivantes. 


iji  Œuvres  de  Descartes.  145-146. 

corporis,  quaîenus  ej}  res  extenfa,  non  cogitans,  certum  ejl 
me  (hoc  eft  mente  m)  a  corpore  meo  rêvera  ejje  dijîin- 
clum,  &  abfque  illo pojje  exijîere^.  Quibus  facile  adjun- 
gitur  :  omne  id  quod potejî  cogitare  ejî  mens,  Jïve  vocatur 
mens;fed  ciim  mens  &  corpus  reahter  dijiinguantur,  nul-  5 
lum  corpus  ejl  mens;  ergo  nullum  corpus potejl  cogitare. 
Nec  fane  hîc  video  quid  negare  poffitis;  anne  fuffi- 
cere  quôd  unam  rem  abfque  altéra  clare  intelligamus, 
ut  agnofcamus  illas  realiter  diftingui  '■  Date  ergo  cer- 
tius  aliquod  fignum  diftindionis  realis;  nam  confido  lo 
nullum  dari  pofTe.  Quid  enim  dicetis  ?  An  realiter  illa 
diftingui,  quorum  utrumlibet  abfque  alio  poteft  exi- 
rtere  ?  Sed  rurfus  quseram  unde  cognofcatis  unam  rem 
abfque  alià  effe  poffe  ?  Ut  enim  fit  fignum  dillinclionis, 
débet  cognofci.  Forte  dicetis  hoc  haberi  a  fenfibus,  '5 
178  quia  unam  rem  abfentc  alià  videtis,  aut|  tangitis,  &.c. 
Sed  fenfuum  fides  incertior  eil  quàm  intelledûs;  & 
multis  modis  fieri  poted  ut  una  &  eadem  res  fub  variis 
formis,  aut  pluribus  in  locis  aut  modis  appareat,atque 
ita  pro  duabus  fumatur.  Et  denique,  fi  recordemini  20 
corum  quae  in  fine  fecundœ  Meditationis  de  cerâ  dicla 
funt'',  advertetis  nequidem  ipfacorpora  proprie  fenfu 
percipi,fed  folo  intelledu,  adeo  ut  non  aliud  fit  unam 
rem  abfque  alià  fentire,  quàm  habere  ideam  unius 
rei,  &  intelligerc  iftam  ideam  non  eandem  elfe  cum  25 
idcà  alterius.  Non  autem  hoc  aliunde  poteft  intelligi 

b-C)  led .  .  .  cogitare  détaché  de  (  / " édit.).  —  9  illas]  illa  {2'édil. ). 
ce  parixixraphe  et  rattaché  au  \b  Après  cognofci,  à  la  ligne 
suivant  [i"  édit.).  —  7  hîc  omis       {i"édit.). 

a.  Page  78,  1.  i3-2o. 

b.  Page  3o,  1.  8,  et  p.  3i,  1.  25 


146-147-  Secund^e  Responsiones.  I  } } 

quàm  ex  eo  quèd  una  abfque  altéra  percipiatur  ;  nec 
poteft  certo  intelligi,  nifi  utriufque  rei  idea  fit  clara 
&  diftinda  :  atque  ita  iftud  fignum  realis  diftindionis 
ad  meum  débet  reduci,  ut  fit  certum. 
5  Si  qui  autem  negent  fe  habere  diftindas  ideas  men- 
tis &  corporis,  nihil  pofTum  amplius  quàm  illos  ro- 
gare,  ut  ad  ea,  quai  in  hac  fecundâ  Meditatione  con- 
tinentur,  fatis  attendant  ;  &  fciant  opinionem  quam 
habent,  fi  forte  habent,  quèd  partes  cerebri  concur- 

10    rant  ad  formandas  cogitationes,  non  ortam  effe  ab    i79 
uilâ  pofitivâ  ratione,  fed  tantùm  ex  eo  quèd  nunquam 
experti  fint  fe  corpore  caruilfe,  ac  nonraro  ab  ipfo  in 
operationibus  fuis  fuerint  impediti;  eodem  modo  ac 
fi  quis,  ex  eo  quèd  ab  infantiâ  compedibus  vindus 

i5  femper  fuilTet,  exiftimaret  illas  compedes  elle  partem 
fui  corporis,  ipfifque  fibi  opus  effe  ad  ambulandum. 

Secundo,  cùm  dicitis  in  nobis  ipjis  fiifficicns  reperiri 
fundamentum  ad  idcam  Dci  formandam",  nihil  a  meâ 
opinione  diverfum  aflertis.  Ipfe  enim  exprclTe  dixi,ad 

20  finem  tertiae  Meditationis,  liane  ideam  mihi  ejjc  inna- 
tam^\  five  non  aliundc  quàm  a  meipfo  mihi  advenire. 
Concedo  ctiam  ip/avi  pojfe  for\mari,  licet  ens  fummum 
exijiere  nefciremus,  fed  non  Ji  rêvera  non  cxi/leret  '^  ; 
nam  contra  monui  omnem  vim  argumenti  in  eo  ejfe, 

2  5  quàdjieri  non  pojfil  ut  faeultas  ideam  ijîaiii  formandi  in 
me  fit,  nifi  a  Deo  fim  créa  tus  ''. 

Nec  urget  id  quod  dicitis  de  mufcis,  plantis  &c. 


e 

5 


a.  Ci-avant,  p.  i23,  1.  10-12. 

b.  Page  5i,  1.  6-14. 

c.  Page  123,  1.  i2-i3. 

d.  Page  48,  1.  24. 

e.  Page  i23, 1.  26-27. 


180 


1 34  OEuvRES  DE  Descartes.  147-148- 

ut  probetis  aliquem  gradum  perfeclionis  efTe  potle  in 
efFeclu-  qui  non  prœceffit  in  caufà.  Certum  enim  eft, 
vel  nullam  effe  perfeélionem  in  animalibus  ratione 
carentibus,  quœ  non  etiam  fit  in  corporibus  non 
animatis;  vel,  û  quse  fit,  illam  ipfis  aliunde  advenire,  5 
nec  lolem,  &  pluviam,  &  terram  effe  iplorum  caufas 
adccquatas.  Effetque  a  ratione  valde  alienum,  fi  quis, 
ex  eo  folo  quôd  non  agnofcat  caufam  uUam,  quse 
ad  generationem  mufcse  concurrat  habeatque  tôt 
gradus  perfeclionis  quot  habet  mufca,  cum  intérim  10 
non  fit  certus  nullam  effe  praeter  illas  quas  agnofcit, 
occafionem  inde  furaeret  dubitandi  de  re,  quae,  ut 
paulo  poil  fufius  dicam,  ipfo  naturali  lumine  mani- 
fefta  eft. 

Qùibus  addo  iftud  de  mufcis,  cùm  a  rerum  materia-     1 5 
lium  confideratione  fit  defumptum,  non  poffe  venire 
in  mentem  iis  qui,  Meditationes  nicas  fequuti,  cogita- 
tionem  a  rébus  fenfibilibus  avocabunt,  ut  oïdine  phi- 
lofophcntur. 

Non  magis  urget,  quôd  ideam  Dei,  qusc  in  nobis  20 
eft,  ens  rationis  appelletis '.  Neque  enim  hoc  eo  fenfu 
verum  eft,quo  per  ens  rationis  intelligitur  id  quod  non 
181  eft,  fcd  eo  tantùm  quo  omnis  operatio  intelledûs  ens 
rationis,  hoc  eft  ens  a  ratione  profedum  ;  atque  etiam 
totus  hic  mundus  ens  rationis  divinœ,  hoc  eft  ens  per  25 
fimplicem  aclum  mentis  divinai  creatum,  dici  poteft. 
Jamquc  fatis  variis  in  locis  inculcavi,  me  agere  tantùm 
de  pcilcclionc  fivc  realitatc  idca,"  objeclivà,  qua:,  non 
minus  quàm  artificium  objcclivum  quod  eft  in  ideâ 
machinic  alicujus  valde  ingcniofe  excogitata^,  caufam     3o 

a.   Page  1:24,  !.   I . 


i48-'49-  Secund.î:  Responsiones.  I  j  ^ 

exigit,  in  quâ  rêvera  contineatur  illud  omne  quod  in 
ipfâ  continetur  tantùm  objective. 

Nec  fane  video  quid  addi  poffit,ut  clarius  appareat 
ideam  iftam  mihi  adeffe  non  poiîe,  nifi  exiftat  fummuni 
5  ens,  prseterquàm  ex  parte  ledoris,  ita  fcilicet  ut,  ad  ea 
qu3e  jam  fcripfi  diligentiùs  attendendo.liberet  fe  prae- 
judiciis,  quibus  forte  lumen  cjus  naturale  obruitur, 
&  primis  notionibus,  quibus  nihil  evidentius  aut  vé- 
rins effe  poteft,  potius  quàm  opinionibus  obfcuris  d 

lo    falfis,  fed  longo  ufu  menti  infixis,  crcdere  affuefcat. 
Quôd  enim  nihil  fit  in  effcclu,quod  Jion  vcl  funili  vel 
eminentiori  aliquo  modo  prœextilcrit  in  caufâ,  prima  no-     182 
tio  eft,  quâ  nulla  clarior  habetur;  hœcque  vulgaris,  a 
nihilo  nihil  fit,  ab  eo  non  differt;  quia  fi    concedatur 

i5    aliquid  effe  in  effedu,quod  non  fuerit  in  caufà,  con- 

ccdendum  etiam  eft  hoc  aliquid  a  nihilo  factum  elfe  ; 

nec  patet  cur  nihil  non  poffît  elle  rei  caufa,  nifi  ex  eo 

quèd  in  tali  caufâ  non  effet  idem  quod  in  effedu. 

Prima  etiam  notio  eft,  omncm  rcalitatem  five  per- 

20  fedionem^qucc  tantùm  cf  ohjcélive  in  ideis,  vel formaliler 
vel  eminenter  effe  debere  in  carum  caufs;  &.  huic  foli 
innixa  eft  omnis  opinio,  quam  de  rerum  extra  mentem 
noftram  pofitarum  exiftentiâ  unquam  habuimus  :  unde 
enim  fufpicati  fuimus  illas  exiftere,  nifi  ex  eo  folo 

25  quôd  ipfarum  ideac  per  fenfus  ad  mentem  noftram 
pervenirent  ? 

Quèd  autem  aliqua  idea  fit  in  nobis  entis  fumme 
potentis  &  perfedi,  ac  etiam  quôd  hujus  idea^  realitas 
objediva  nec  formaliter  nec  eminenter  in  nobis  re- 

3o  periatur,  clarum  fiet  iis  qui  fatis  attendent,  &  diu 
mecum  meditabun  tur,  Neque  enim  id,  quod  ab  alte-     183 


ij6  Œuvres  de  Descartes.  i49-»5o. 

rius  cogitatione  tantùm  pendet,  polTum  ipfi  ofcitanti 
obtrudere. 

Ex  his  autem  manifeftiffime  concluditur  Deum  exi- 
ftere.  Sed  pro  iis  quorum  lumen  naturaletam  exiguum 
eft,  ut  non  videant  primam  ef[e  notionem,  qudd  omnis  5 
perfeélio,  quœ  eft  objeflive  in  ideâ,  debeat  effe  realitcr 
in  alîquâ  ejus  cattfâ,  palpabilius  adhuc  idem  demon- 
|ftravi,  ex  eo  quôd  mens,  quae  habet  iftam  ideam,  a  fe 
ipfâ  effe  non  poffit  ;  nec  proinde  video  quid  amplius 
defideretur  ut  manus  detis"".  lo 

Non  etiam  urget,qu6d  forte  ideam, quae  mihi  Deum 
reprsefentat,  ex  prœconceptis  animi  notionibus,  libris,  mu- 
tuis  amicorum  colloquiis  &c.,  non  a  folâ  meâ  mente^,  ac- 
ceperim.  Eodem  enim  modo  procedet  argumentum,  fi 
qu?eram  de  iis  aliis,  a  quibus  dicor  illam  accepiffe,  an  i5 
ipfam  habeant  a  fe,  an  ab  alio,  ac  fi  de  me  ipfo  qusere- 
rem  ;  femperque  illum,a  quo  primùm  profluxit,  Deum 
effe  concludam. 

Quod  verô  hîc  admifcetis,  eampoffe  efformari  exprœ- 
viâ  rerum  corporalium  infpcclione  "^ ,  non  verifimilius  20 
184  mihi  vi'detur,quàm  fi  diceretis  nullam  nos  audiendi 
habere  facultatem,  fed  ex  folâ  colorum  vifione  in  fo- 
norum  notitiam  devenire  :  plus  enim  analogie  five 
paritatis  fingi  poteft  inter  colores  &  fonos,  quàm  in- 
ter  res  corporeas  &  Deum.  Cùmque  petitis  ut  quid  2b 
addam,  quod  ad  ens  incorporeum  feu  fpiritualc  evehat'\ 

2  Après  obtrudere,  non  à  la        en  blanc  [2'  édit.).  —  10  Après 
ligne  {]"  édit.),  tnais  intervalle        detis,  non  à  la  ligne  {1" édit.). 

a.  Voir  ci-avant,  p.  124,  1.  9. 

b.  /i..,  1.4-5. 

c.  Ib.,  1.  ia-i3. 

d.  Ib.,\.  17-18. 


i5o-i5i.  Secundo  Responsiones.  ijj 

nihil  pofTum  melius  quàm  vos  ad  fecundam  meam 
Meditationem  remittere,  ut  faltem  aliquem  ejus  ufum 
effe  advertatis.  Quid  enim  hîc  unà  aut  altéra  periodo 
praeftare  poffem,  fi  longiore  ibi  oratione,ad  id  unum 
5  paratâ,  &  in  quam  non  minus  indujftriœ  quàm  in  quic- 
quam  aliud  quod  unquam  fcriplerim  mihi  videor  con- 
tuliffe,  nihil  efFeci  ? 

Nec  obftat  quod  in  eâ  de  mente  humanâ  tantùm 
egerim  ;   fatcor  enim  ultro  &  libenter  ideam  quam 

lo  habemus,  exempli  gratiâ,  intelledûs  divini,  non  dif- 
ferre  ab  illâ  quam  habemus  nodri  intelledûs,  nifi 
tantùm  ut  idea  numeri  infiniti  difFert  ab  ideâ  quater- 
narii  aut  binarii  ;  atque  idem  effe  de  fingulis  Dei  attri- 
butis, quorum  aliquod  in  nobis  vefligium  agnofcimus. 

i5         I  Sed  praeterea  in  Deo  intelligimus  abfolutam  im-    iss 
menfitatem,  fimplicitatem,  unitatem  omnia  alia  attri- 
buta  compledentem ,  qua^  nullum  plane  exemplum 
habet,  fed  eft,  ut  ante  dixi,  tanquam  nota  artificis  opcri 
fuo  imprejja",  ratione  cujus  agnofcimus  nihil  eorum 

20  quae  particulatim,  ut  in  nobis  ea  percipimus,  ita  etiam 
in  Deo  propter  defeclum  intellectùs  noftri  confide- 
ramus,univoce  illi  &  nobis  convenire;  atque  etiam 
dignofcimus  ex  multis  particularibus  indefinitis,  quo- 
rum ideas  habemus,  ut  cognitionis  indefinita,  five  in- 

25  finitae,  item  potentiae,  numeri,  longitudinis  &c.,  etiam 
înfinitorum,  quaedam  in  ideâ  Dei  formaliter  contineri, 
ut  cognitionem  &  potentiam,  alia  tantùm  eminenter, 
ut  numerum  &  longitudinem  ;  quod  fane  non  fieret, 

14  Après  agnofcimus,  non  à  la  ligne  (2'  édit.). 

a.  Voir  ci-avant,  p.  5i,  1.  16-7. 

Œuvres.  H.  18 


ij8  OEuvRES  DE  Descartes.  i5i-.f.3. 

fi  idca  ifta  nihil  aliud  elïet  in  nobis  quàm  figmentum. 
Neque  etiam  tam  conftantcr  ab  omnibus  eodcm 
modo  conciperctur.  Eft  enim  notatu  vaide  dignum, 
quôd  omncs  Metaphyfici  in  Dci  attributis  (iis  fcilicet 
qux  per  folam  humanam  rationem  cognofci  poffunt)      5 

186  defcribendis  unanimiter  confentiant,  adeo  ut  nulla 
fit  res  phyfica,  nulla  fenfibilis,  nulla  cujus  ideam  quam- 
maxime  crafTam  &  palpabilem  habeamus,  de  cujus 
naturâ  non  major  opinionum  diverfitas  apud  Philo- 
fophos  reperiatur.  lo 

Nec  fane  poffent  ulli  homines  in  iflâ  ideâ  Dei  recle 
concipiendâ  aberrare,  fi  tantùm  ad  naturam  entis 
fumme  perfedi  vellent  attendere;  fed  qui  aliqua  alia 
fimul  mifcent,  ex  hoc  ipfo  pugnantia  loquuntur,  & 
chimericam  Dei  ideam  effingentes  non  immeritopoftea  i5 
negant  illum  Deum,  qui  pcr  talem  ideam  reprœfen- 
tatur,  exiftere.  Ita  hîc,ciim  loquimini  de  ente  corporeo 
perfeûij/îmo",  fi  nomen  perfeclilfimi  abfolute  fumatis, 
ut  fenfus  fit  rem  corpoream  efi!e  ens  in  quo  omnes 
perfediones  reperiantur,  pugnantia  loquimini;  quo-  20 
niam  ipfa  natura  corporis  imperfcdioncs  multas  in- 
volvit,  ut  quôd  corpus  fit  divifibile  in  partes,  quôd 
unaquaeque  ejus  pars  non  fit  alia,  &  fimiles  ;  eft  enim 
per  fe  notum,  majorem  perfedionem  elle  non  dividi 

187  quàm  dividi,  &c.  Si  verô  intelligatisduntaxatquod  pcr-    25 
fedif  fimum  eft  in  ratione  corporis,  hoc  non  eft  Deus. 

Quod  additis  de  ideâ  Angeli^^  qud  fumus  imperfeclio- 

2f)  Après  &c.,  à  la  ligne  {i"  L\iil.\.  —  26  Après  Dcus,  non  à  la 
ligne  (ib.). 

a.  Ci-avant,  p.  laj.  1.  16-17. 

b.  Voir  t.  V,  p.  157. 


i53-i54.  Secundo  Responsiones.  1^9 

res,  nempe  non  opiis  efje  ut  ipfa  ab  Angelo  in  nobis  ef- 
feùla  Jït^^  facile  concedo,  quia  ipfe  in  tertiâ  Medita- 
tione  jam  dixi ,  illam  ex  ideis,  quas  habemus  Dei &  hominis, 
componi pojfe^.  Neque  hoc  mihi  uUo  modo  adverfatur. 
5  Qui  autem  negant  fe  habere  ideam  Dei,  fed  vice 
illius  efformant  aliquod  idolum  &c.,  nomen  negant, 
&  rem  conccdunt.  Neque  enim  ego  iflam  ideam  puto 
effe  ejufdem  naturse  cum  imaginibus  rerum  materia- 
lium  in  phantafiâ  depidis,  fed  elfe  id  tantùm  quod 

to  intelledu  five  apprehendente,  five  judicante,  five  ra- 
tiocinante percipimus  ;  Sl  contendo  ex  hoc  folo  quôd 
attingam  quomodolibet  cogitatione  five  intelledlu  per- 
fedionem  aliquam  quae  fupra  me  eft,  puta  ex  eo  folo 
quôd  advertam  inter  numerandum  me  non  pofle  ad 

i5     maximum  omnium  numerorum  devenire,  atque  inde 
agnofcam  eife  aliquid  in  ratione  numerandi  quod  vires 
meas  excedit,  necefl'arioconcludi,  nonquidem  nume-    I88 
rum  infinitum  exiftcre,  ut  neque  ctiam  illian  impUcare, 
ut  dicitis'',fed  me  iftam  vim  concipiendi  majorem  nu- 

20  merum  efle  cogitabilcm  quàm  a  me  unquam  poflit 
cogitari,  non  a  meipfo,  fed  ab  aliquo  alio  ente  me 
perfediore  accepiife. 

Nec  ad  rem  attinet,  fi  conceptus  ifle  numeri  indefi- 
niti  vocetur  idea,  vel  non  vocetur.  Ut  autem  intelli- 

25  gatur  quodnam  fit  illud  ens  me  perfedius,  an  fcilicet 
fit  ipfe  numerus  infinitus  realiter  exiftens,  an  verô 
aliquid  aliud,  confideranda  funt  alia  omnia  quœ, 
praiter  vim  dandi  mihi  rftam  ideam,  in  eodem  a  quo 

a.  Page  124,  1.  18-21. 

b.  Page  43, 1.  5-9. 

c.  Page  124,  1.  23. 


140  OEuvREs  DE  Descartes.  154-155. 

proficifcitur  effe  poffunt,  &  ita  invenietur  folus  Deus. 
Dcnique,  cùm  Deus  dicitur  elTe  incogitabilis,  intel- 
ligitur  de  cogitatione  ipfum  adaequate  comprehen- 
dente,  non  autem  de  illâ  inadsequatâ,  quae  in  nobis 
eft,  &  quse  fufficit  ad  cognofcendum  ipfum  exiftere  ;  5 
parumque  intereft  quôd  idea  unitaîis  omnium  Dei pcr- 
feclionum  eodem  modo  que  univerfalia  Porphyrii  effor- 
mari  dicatur""  :  quamvis   profeélo    in  hoc   plurimum 

189  differt,  quôd  peculiajrem  quandam  >&  pofitivam  per- 
fectionem   in   Deo  defignet,  unitas  autem   generica     10 
nihil  addat  reale  Tingulorum  individuorum  naturis. 

Tertio'',  ubi  di.xi  nihil  nos  certo pojfefcire,  nijî prius 
Deum  exijhre  cognofcamus,  expreffis  verbis  teftatus  fum 
me  non  loqui  nifi  de  fcientiâ  earum  conclufionum, 
quarum  memoria potejî  recurrere,  ciim  non  ampliùs  atten-  i5 
dimus  ad  rationes  ex  quitus  ipfas  deduximus'^.  Princi- 
piorum  enim  notitia  non  folet  a  dialeclicis  fcientiâ 
appellari.  Cùm  autem  advcrtimus  nos  effe  res  cogi- 
tantes, prima  quœdam  notio  efl,  quse  ex  nullo  fyllo- 
gifmo^  concluditur;  neque  etiam  cùm  quis  dicit,  ego  to 
cogito,  ergo  fum,  five  c.v//,?o,  exiflentiam  ex  cogitatione 
per  fyllogifmum  deducit,  fed  tanquam  rem  per  fe  no- 
tam  fimplici  mentis  intuitu  agnofcit,  ut  patet  ex  eo 
qu6d,fi  eam  per  fyllogifmum  dcduceret,noviffe  prius 
debuifTet  iflam  majorem,  illud  omne,  quod  cogitât,  cjî  iS 
fivc  cxijîit  ;  atqui  profcclo  ipfam  potius  difcit,  ex  eo 
quôd  apud  fe  experiatur,  licri  non  polTc  ut  cogitet, 

190  nifi    exiftat.    Ea   enim  eft  natura  noflrœ  menjtis,  ut 

a.  Page   124,  I.  24-28. 

b.  Ib.,  1.  29. 

c.  Page  69,  I.  19-21 . 

d.  Voir  t.  V,  p.  147. 


I.S5-I56.  Secundo  Responsfones.  141 

générales  propofitiones  ex  particularium  cognitione 
efFormet. 

Quod  autem  Atheus  pojjit  clare  cognofcere  trianguli 
très  angulos  œquales  e[fe  duobus  reûis^,  non  nego  ;  fed 
5  tantùm  iftam  ejus  cognitionem  non  efTe  veram  fcien- 
tiam  affirmo,  quia  nulla  cognitio,  qua?  dubia  reddi 
poteft,  videtur  fcientia  appellanda;  cùmque  ille  fup- 
ponatur  effe  atheus,  non  poteft  effe  certus  fe  non  de- 
cipi  in  lis  ipfis  quae  illi  evidentiffima  videntur,  ut  fatis 

10  oftenfum  eft  ;  &  quamvis  forte  dubium  iftud  ipli  non 
occurrat,  poteft  tamen  occurrere,  fi  examinet,  vel  ab 
alio  proponatur;  nec  unquam  ab  eo  erit  tutus,  nifi 
prius  Deum  agnofcat. 

I  Nec  refert  quôd  forte  exiftimet  fe  habere  dcmonftra- 

i5  tiones  ad  probandum  nullum  Deum  effe.  Cùm  enim 
nullo  modo  fint  vera:,  fempcr  illi  earum  vitia  oftendi 
pofiunt;  &  cùm  hoc  (iet,  ab  opinione  dejicietur. 

QjLiod  fane  non  erit  difficile,  fi  pro  demonftrationi- 
bus  fuis  id  tantùm  afferat  quod  hîc  adjeciftis,  nempe 

20  in/inilum  in  omni  gencre  perfeclionis  excludere  quodlibct 
aliud  ens,  &c.  ^|Nam  primo,  fi  qu.xratur  unde  fciat  ex- 
clufionem  iftam  aliorum  omnium  entium  pertinere  ad 
naturam  infiniti,  nihil  habebit  quod  cum  ratione  ref- 
pondeat,  quia  nec  nomine  injîniti  folet  aliquid  intel- 

25  ligi,  quod  exiftentiam  rerum  finitarum  excludat,  nec 
quicquam  fcire  poteft  de  naturâ  ejus  quod  putat  nihil 
efl'e,  nuUamque  idcirco  habere  naturam,  nifi  quod  in 

17  Après  dejicietur,  non  à  la  ligne  [inédit.).  —  21  Après  &c.,  à  la 
ligne  [i"  e'dit.). 

a.  Voir  p.  i25,  1.  6. 

b.  Ib.,  1.  lo-ii. 


191 


142  Œuvres  de  Descartes.  ise-iSy. 

folâ  nominis  fignificatione  ab  aliis  receptâ  continetur. 
Deindc,  qiiid  fieret  infinitâ  potentiâ  iftius  imaginarii 
infiniti,  fi  nihil  unquam  creare  pofTet  ?  Ac  denique,  ex 
eo  quôd  in  nobis  nonnullam  vim  cogitandi  adverta- 
mus,  facile-concipimus  in  aliquo  alio  vim  etiam  cogi-      5 
tandi  eiïe  pofle,  iftamque  majorem  quàm  in  nobis  : 
fed  quamvis  hanc  augeri  putemus  in  infinitum,  non 
timebimus  idcirco  ne  noftra  minor  fiât.  Idemque  eft 
de  rcliquis  omnibus,  quae  Deo  tribuuntur,  etiam  de 
potentiâ,   modo  nullam  in  nobis  nifi  \  Dei  voluntati     «o 
fubdiiam   fupponamus  ;   ac  proinde   ille  plane  infi- 
nitus  abfque  ullà  rerum  creatarum  exclufione  poteft 
intclligi. 
192         (Qliarto'',  cùm  nego  Deum  mentiri,  vel  e/fe  decepto- 
rcm,  puto  me  cum  omnibus  Metaphyficis  &'Theologis,     i5 
qui  unquam  erunt  aut  fuerunt,  confentire.  Nec  magis 
obftant  qua;  in  contrarium  attulillis,  quàm  fi  negaffem 
Deum  irafci,  aliifve  animi  commotionibus  efl'e  obno- 
xium,&  objiceretis  locaScriptufcT  in  quibus  ei  humani 
affeélus  tribuuntur.  Omnibus  enim  eft  nota  diftindio     ao 
inter  modos  loquendi  de  Deo  ad  vulgi  fenfum  accom- 
modâtes,   &  veritatem  quidem   aliquam,  fed  ut  ad 
homines  relatam,  continentes,  quibus  Sacrse  litterse 
uti  folcnt,  atque  alios,  magis  nudam  veritatem,  nec  ad 
homines  relatam,  exprimentes,   quibus  omnes  inter    ^5 
philofophandum  uti  debent,  &  ego  prœcipue  in  Medi- 
tationibus  meis  uti  debui,  cùm  nequidcm  ibi  adhuc 
ullos   homines  mihi  notos   cffe  fupponerem,  neque 

I  Après  continetur,  à  la  ligne  {/"  édit.).  —  20  Après  tribuuntur, 
même  remarque. 

a.  Page  125,  1.  16. 


1 57-1 58.  SeCUND^E    ReSPONSIONES.  I4) 

ètiam  meipfum  ut  conftantem  mente  &  corpore,  fed 
ut  mentem  folam,  confiderarem.    Unde  perfpicuum 
eft  me  ibi  de  mendacio,quod  verbis  exprimitur,non 
fuiffe  I  locutum,  fed  de  interna  tantùm  &  formali  ma-    i93 
5    litiâ,  quse  in  deceptione  continetur. 

Quamvis  itaque  id  quod  affertur  de  Prophetâ,  adhuc 
quadraginta  aies  &  Ninive  fubvertetur,  nequidem  ver- 
bale fuerit  mendacium,  fed  tantùm  comminatio,  cujus 
eventus  ex  conditione  pendebat  ;  &  cùm  dicitur  Dcum 

10  indurajje  cor  Pharaonis,  vel  quid  fimile,  non  intelligen- 
dum  fit  ipfum  id  effeciffe  pofitive,  fed  tantùm  néga- 
tive, gratiam  fcilicet  efficacem  Pharaoni  ad  fe  conver- 
tendum  non  largiendo.  Nolim  tamen  reprehcndere 
illos  qui  concedunt  Deum  per  Prophetas  verbale  ali- 

i5  quod  mendacium  (qualiafunt  illa  medicorum,  quibus 
ajgrotos  decipiunt  ut  ipfos  curent,  hoc  eft  in  quo  défit 
omnis  malitia  deceptionis)  proferre  poffe. 

Quinimo  etiam,  quod  majus  eft,  ab  ipfo  naturali 
inftindu,  qui  nobis  a  Deo  tributus  eft,  interdum  nos 

20    realiter  falli  videmus,  ut  cùm  hydropicus  fitit  ;  tune 
enim  impellitur  pofitive  ad  potum  a  naturâ,  quse  ipfi 
ad  confervationem  corporis  a  Deo  eft  data,  cùm  ta- 
men haec  natura  illum  fallat,  quia  potus  eft  ipfi  noci-    194 
turus  ;  fed  quâ  ratione  id  cum  Dei  bonitate  vel  vera- 

25     citate  non  pugnet,  in  fextà  Meditatione  explicui. 

In  iis  autem  quse  fie  non  poftunt  explicari,  nempe 
in  maxime  claris  &  accuratis  noftris  judiciis,  quse,  fi 

2  Après   confiderarem,  à  la  la  ligne  {i"  édit.).  —  iS-iy  Au 

ligne  {i"édit.  seule).  —  b  Après  lieu  de  parenthèses,  virgules  (/" 

continetur,   non  à  la  ligne  [i"  édit,).  —  ij  Après  polie,  non  à 

édit.].  —  l'i  Après  largiendo,  à  la  ligne  {i"  et  2'  édit.). 


144  Œuvres  de  Descartes.  iss-iCo. 

falfa  effent,  per  nulla  clariora,  nec  ope  ullius  altêrius 
naturalis  facultatis,  poffent  emendari,  plane  affirmo 
nos  falli  non  polie.  Cùm  enim  Deus  fit  fummum  ans, 
non  potefl  non  elle  etiam  |  fummum  bonum  &  verum, 
atque  idcirco  répugnât,  ut  quid  ab  eo  fit,  quod  pofitive  5 
tcndat  in  falfum.  Atqui,  cùm  nihil  reale  in  nobis  effe 
poflit,  quod  non  ab  ipfo  fit  datum  (ut  fimul  cum  ejus 
exirtentià  demonftratum  eft),  realem  autem  habeamus 
facultiitem  ad  verum  agnofcendum,  illudque  a  falfo 
diftinguendum  (ut  patet  vel  ex  hoc  folo  quôd  nobis  lo 
infint  ideae  falfi  &  veri),  nifi  hœc  facultas  in  verum 
tenderet,  faltem  cîim  ipfà  recte  utimur  (hoc  eft  cùm 
nullis  nifi  clare&diftindeperceptis  affentimur,  nullus 
enim  alius  reclus  ipfius  ufus  fingi  poteftj,  mérité  Deus 
ejus  dator  pro  deceptore  haberetur.  i5 

195  I  Atque  ita  videtis,  pcflquam  Deum  exiftere  cogni- 
lum  eft,  neceftc  efle  ut  illum  Hngamus  efl'e  dcccpto- 
rcm,  fi  ea,  qua:  clare  l^-  diftinclc  percipimus,  in  dubium 
revocare  velimus  ;  &  quia  deceptor  fingi  non  poteft, 
illa  omnino  pro  veris  &  certis  eft'e  admittenda.  20 

Sed  quia  hîc  adverto  vos  adhuc  h;trere  in  dubiis 
quîe,  a  me  in  prima  Meditationc  propofita,  fatis  accu- 
rate  in  fequentibus  putabam  fuilfe  lublata,  exponam 
hic  iterum  fundamentum,  cui  omnis  humana  certitudo 
niti  polTc  mihi  vidctur.  25 

Imprimis,  ftatim  atque  aliquid  a  nobis  rede  percipi 
putamus,  fponte  nobis  perfua|demus  illud  elfe  verum. 
Hccc  autcm  perfuafio  f\  lam  firma  fit  ut  nuUam  un- 
quam  polFimus  haberc  caufam  dubitandi  de  eo  quod 
nobis  ita  perfuadcmus,  nihil  eft  quod  ulteriùs  in-  3o 
quiramus  ;    habomus  omnc  quod  cum   rationc   licct 


i6o-i6i.  SECUNDiE    ReSPONSIONES.  14^ 

optare.  Quid  enim  ad  nos,  û  forte  quis  fingat  illud 
ipfum,  de  cujus  veritate  tam  firmiter  fumus  perfuafi, 
Deo  vel  Angelo  falfum  apparere,  atque  ideo,  abfolute 
loquendo,  falfum  effe  ?  Quid  curamus  iftam  falfitatem    196 

5  abfolutam,  cùm  illam  nullo  modo  credamus,  nec  vel 
minimum  fufpicemur?  Supponimus  enim  perfuafio- 
nem  lam  firmam  ut  nullo  modo  tolli  polTit  ;  quse 
proinde  perfuafio  idem  plane  eu  quod  perfediflima 
certitude. 

10  Sed  dubitari  poteft  an  habeatur  aliqua  talis  certi- 
tudo,  five  firma  &  immutabilis  perfuafio. 

Et  quidem  perfpicuum  eft  illam  non  haberi  de  iis 
quse  vel  minimum  obfcure  aut  confufe  percipimus  : 
haec  enim  qualifcumque  obfcuritas  fatis  eft  caufse,  ut 

'5  de  ipfis  dubitemus.  Non  habetur  etiam  de  iis  quœ, 
quantumvis  clare,  folo  fenfu  percipiiintur,  quia  fa^pe 
notavimus  in  fenfu  errorem  poffe  reperiri,  ut  cùm  hy- 
dropicus  fitit,  vel  cùm  idericus  nivem  videtut  flavam  : 
non  enim  minus  clare  &  diftinde  illam  fie  videt,quàm 

ao    nos  ut  albam.  Supereft  itaque  ut,  fi  quse  habeatur,  fit 

tantùm  de    iis  quae  clare  ab  intelledu  percipiuntur. 

Ex  his  autem  qusedam  funt  tam  perfpicua,  fimulque 

tam  fimplicia,  ut  nunquam  pofilmus  de  iis  cogitare, 

quin  vera  effe  credamus  :  ut  quôd  ego,  dum  cogito, 

25    exiftam  ;  quôd  ea,  quai  femel  fada  funt,  infeda  effe    197 
non  poffint,  &  talia,  de  quibus  manifeftum  eft  hanc 
certitudinem  haberi.  Non  poffumus  enim  de  iis  dubi- 
tare,  nifi  de  ipfis  cogitemus  ;  fed  non  poflumus  de 

1  Après  optare,  à  la  ligne  (i"  11   Après  perfuafio,  à  la  ligne 

édil.  seule).  —  9  Après  certitudo,  (  /"'  édit.).  —  27  Après  haberi,  1! 

non  a  la  ligne  {i"  et  2°  édit.).  —  la  ligne  (/''-'  édit.). 

Œuvres,  II.  19 


146  OEuvRES  DE  Descartes.  i6i-i6a. 

iifdem  cogitare,  quin  fimul  credamus  vera  elle,  ut 
affumptum  eft  ;  ergo  non  poffumus  de  iis  dubitare, 
quin  fimul  credamus  vera  elle,  hoc  eft,  non  poffumus 
unquam  dubitare. 

Nec  obftat,  quàdfcepejimus  expcrli alios  deceptos  fuijfe  5 
in  iis  quœ  foie  clarius Je fcire  credcbant'^.  Neque  enim 
unquam  advertimus,  vel  ab  ullo  adverti  poteft,  id  con- 
tigiffe  iis  qui  claritatem  fuœ  perceptionis  a  folo  in- 
telledu  petierunt,  fed  iis  tantùm  qui  vel  a  fenfibus, 
vel  a  falfo  aliquo  prfejudicio,  ipfam  defumpferunt.  10 

Nec  obftat  etiam,  fi  quis  fingat  illa  Deo  vel  Angelo 
apparere  effe  falfa,  quia  evidentia  noftrae  perceptionis 
non  permittet  ut  talia  iingentem  audiamus. 

Alia  funt,  qua:;  quidem  etiam  clarilïime  ab  intelledu 
noftro  percipiuntur,  jcùm  ad  rationes  ex  quibus  pen-     i5 
198    det  ipforum  cognitio  fatis  attendimus,  atque  ideo  tune 
temjporis  non  poffumus  de  iis  dubitare  ;  fed  quia  ifta- 
rum  rationum  poffumus  oblivifci,  &  intérim  recordari 
conclufionum  ex  ipfis  dedudarum,  quaeritur  an  de  his 
conclulionibus  habeatur  etiam  firma  &.  immutabilis    20 
perfuafio,  quandiu  recordamur  ipfas  ab  evidentibus 
principiis  fuiffe  deduélas;  hîcc  enim  recordatio  fup- 
poni  débet,  ut  dici  poffint  conclufiones.  Et  refpondeo 
haberi  quidem  ab  iis  qui  Deum  fie  norunt  ut  intelli- 
gant  ficri  non  poffe  quin  facultas  intclligendi  ab  eo    25 
ipfis  data  tendat  in  verum  ;  non  autem  haberi  ab  aliis. 
Hocque  in  fine  quintœ  Meditationis  tam  clare  expli- 
catum  eft'\  ut  nihil  hic  addendum  videatur. 

4  uni.]iiam  omis  {2'  éAit.)  sans  doute  pur  iihidvei-tauce. 

A.  Ci-avant,  p.  126,  1.  14-1  ?. 
b.  Paije  70,  1.  i5. 


'62-'63.  Secundo  Responsiones.  147 

QuiNTO,  miror  vos  negare  voluntatem  fe  exponere' 
periculo,  Ji  conceptum  intelleclûs  fecletur  minime  clarum 
&  dijiinâum''.  Quid  enim  ipfam  certam  reddit,  fi  clare 
non  perceptum  fit  id  quod  fedatur?  Et  quis  unquam, 
5  vel  Philofophus,  vel  Theologus,  vel  tantùm  homo  ra- 
tione  utens,  non  confefTusj  eft,  eô  minori  in  errandi  199 
periculo  nos  verfari,  qu6  clarius  aliquid  intelligimus, 
antequam  ipfi  aflentiamur,  atquc  illos  peccare  qui 
caufà  ignotà  judicium  ferunt  ?  Nullus  autem  concep- 

10  tus  dicitur  obfcurus  vel  confufus,  nifi  quia  in  ipfo  ali- 
quid continetur  quod  efl  ignotum. 

|Nec  proinde  id  quod  objicitis  de  fide  ampleclcndâ^ 
majorem  vim  in  me  habet,  quàm  in  alios  omnes  qui 
unquam  rationem  humanam  excoluerunt,  nullamque 

i5  profedo  habet  in  ullos.  Etfi  enim  fides  dicatur  eflc  de 
obfcuris,  non  tamen  illud,  propter  quod  ipfam  ample- 
dimur,  eft  obfcurum,  fed  omni  naturali  luce  iiluftrius. 
Q.uippc  diftinguendum  eft  inter  materiam  five  rem 
ipfam  cui  affentimur,  &  rationem  formalem  quc-e  mo- 

ao  vet  voluntatem  ad  aflentiendum.  Nam  in  hac  folà 
ratione  perfpicuitatem  requirimus.  Et  quantum  ad 
materiam,  nemo  unquam  negavit  illam  eft'e  pofte 
obfcuram,  imo  ipfammet  obfcuritatem  ;  cîim  enim  ju- 
dico  obfcuritatem  ex  noftris  conceptibus  eft"e  tollen- 

25    dam,  ut  abfq[ue  uUo  errandi  periculo  ipfis  aftentiri 
poffimus,  I  de  hac  ipfà  obfcuritate  clarum  judicium    200 
formo.  Deinde  notandum  eft  claritatem,  five  perfpi- 

21  Apres  requirimus,  ci  la  ligue  [i" édit.  seules  —  27  Après  formo, 
tnênie  remarque. 

a.  Page  126, 1.  21-24. 

b.  Ib.,l.  25-28. 


148  Œuvres  de  Descartes.  163-164. 

cuitatem,  a  quâ  moveri  poteft  noftravoluntas  ad  aflen- 
tiendum,  duplicem  effe  :  aliam  fcilicet  a  lumine  natu- 
rali,  &  aliam  a  gratià  divinà.  Jam  vero,  etfi  fides  vulgo 
dicatur  effe  de  obfcuris,  hoc  tamen  intelligitur  tan- 
tùm  de  re,  five  de  materiâ  circa  quam  verfatur,  non  5 
autem  quôd  ratio  formalis,  propter  quam  rébus  fidei 
alTentimur,  fit  obfcura  ;  nam  coitrà  hcec  ratio  for- 
malis confiftit  in  lumine  quodam  interne,  quo  a  Deo 
fupernaturaliterilluftrati  confidimus  ea,  quse  credenda 
proponuntur,  ab  ipfo  eHe  revelata,  &  fieri  plane  non  10 
polTe  ut  ille  mentiatur,  quod  omni  naturœ  lumine 
certius  eft,  &  fsepe  etiam,  propter  lumen  gratiae,  evi- 
dentius. 

Nec  fane  Turc ?e  aliive  infidèles  ex  eo  peccant,  cùm 
non  ampledunturreligionemChriftianam.  quôd  rébus  »5 
obfcuris,  ut  obfcurre  funt,  nolint  allentiri,  fed  vel  ex 
eo  quôd  divinœ  gratia}  interius  illos  moventi  repu- 
801  gnent,  vel  quôd,  in  aliis  peccando,  fe  gratiâ  reddant 
indignos.  Atque  audader  dico  infidelem  qui,  omni 
gratia  fupernaturali  deftitutus,  &  plane  ignorans  ea  20 
quaî  nos  Chriftiani  credimus  a  Deo  effe  revelata,  ipfa 
tamen,  quamvis  fibi  obfcura,  falfis  aliquibus  ratioci- 
niis  addudus  amplederetur,  non  ideo  fore  fidelem, 
fed  potius  in  eo  peccaturum,  quôd  ratione  fuà  non 
re6le  uteretur.  Ncc  puto  ullum  orthodoxum  Thcolo-  25 
gura  aliter unquam  de  his  fenfilfe.  Ncc  etiam  ii,qui  mea 
let^enl,  putarc  poterunt  me  iftud  lumen  fupernaturale 
non  ngnoviffe,  cùm  valdc  exprcfiis  verbis  in  ipfa  quartà 
Mcdiiatione,  in  quà  caufam  falfitatis  invelligavi.  dixc- 

3  Après  divinà,  à  la  ligne  (i"  e'dit.  seule).  —  2D  Après  uteretur, 
même  remarque. 


ir)4-i66.  Secund.'E  Responsiones.  149 

rim  :  illud  intima  cogitationis  nojîrce  difponere  ad  volen- 
dum,  nec  tamen  minuere  libertaiem". 

Cseterum  velim  ut  hîc  memineritis  me,  circaea  quae 
licet  amplecli  voluntati,  accuratiffime  diftinxifle  inter 

5  ufum  vitse  &  contemplationem  veritatis.  Nam,  quod  ad 
ufum  vitse  attinet,  tantum  abeft  ut  putem  nullis  nifi 
clare  perfpedis  efîe  aflentiendum,  quin  è  contra  ne- 
quidem  verifimilia  puto  efle  femper  expedanda,  fed 
interdum  è  multis  plane  ignotis  unum  eligendum,  nec 

10  minus  firmiter  tenendum,  poftquam  eledum  eft,  quan- 
diu  nuUae  rationcs  in  contrarium  haberi  poflunt,  quàm 
fi  ob  rationes  valde  perfpicuas  fuiffet  eledum,  ut  in 
Differtatione  de  Methodo  pag.  26  explicui^  Ubi  autem 
agitur  tantùm  de  contemplatione  veritatis,  quis  ne- 

>5  gavit  unquam  ab  obfcuris  &  non  fatis  diftinde  per- 
fpedis  afl'enfioncm  effe  cohibendam  ?Qu6d  autem  de 
hac  fola  in  Mcditationibus  meis  egerim,  tum  res  ipfa 
indicat,  tum  etiam  expreffis  verbis  ad  fincm  primaî 
declaravi,  dicendo  :  me  ibi  plus  œquo  difidentiœ  indiil- 

20  gère  non  pojfe,  quandoquidem  non  rébus  agendis,  fed 
cognofcendis  ianliim  mcumbebam'^. 

Sexto'',  ubi  rcprehenditis  conclufionem  fyllogifmi 
a  me  fadi,  videmini  ipfimet  in  eâ  aberrare.  Ad  conclu- 
fionem enim  quam  vultis,  major  propofitio  lie  enun- 

25  tiari  debuilTet  :  quod  clare  intelligimus  pertinerc  ad  ali- 
cujus  rei  naturam,  id potejl  cum  veritate  afîrmari  ad  ejus 
naturam  pertinerc  ;  atque  ita  ni  liil  in  ipfà,  praeter  inu- 
tilem  tautologiam,  contineretur.  Major  autem  mea  fuit 

a.  Voir  p.  58,  1.  2-4, 

b.  Voir  p.  24,  1.  18  et  suiv.,  de  cette  édition. 

c.  Ci-avant,  p.  22,  1.  19-22. 

d.  Page  127, 1.  3-12. 


202 


203 


i^o  OEuvRES  DE  Descartes.  166-167. 

talis  :  Quod  clare  intelligimus  pertinere  ad  alicujus  rei 
naluram,  id  potcjl  de  eâ  re  cum  veritate  affirmari.  Hoc 
eft,  fi  elTe  animal  pertinet  ad  naturam  hominis,  poteft 
affirmari  hominem  eiïe  animal  ;  fi  habere  très  angulos 
eequales  duobus  redis  pertinet  ad  naturam  trianguli,  5 
poteft  affirmari  triangulum  habere  très  angulos  jequa- 
les  duobus  redis  ;  fi  exiftere  pertinet  ad  naturam  Dei, 
poteft  affirmari  Deum  exiftere,  &c.  Minor  verô  haic 
fuit  :  Aiqiii perlinct  ad  naturam  Dei,  quàd  exijîat.  Ex 
quibus  patet  elle  concludendum,  ut  conclufi  :  Ergo  'o 
pote/l  de  Dco  cum  veritate  affirmari,  quàd  exijîat  ;  non 
autem  ut  vultis  :  Ergo  cum  veritate  poffumus  affirmare, 
ad  naturam  Dei  pertinere  ut  exijîat. 

Itaque  ad  utendum  exceptione  quam  fubjungitis% 
neganda  vobis  fuifîet  major,  &  dicendum  :  idquod ciare    '5 
intelligimux  pertinere  ad  aiicujus  rei  naturam,  non  ideo 
pojfe  de  eâ  re  affirmari,  nijî  e/us  rei  natura  Jit  poffihilis, 
204    Jive  non  \  répugne  t.  Sed  videte,   qucefo ,  quàm  parum 
valeat  hœc  exceptio.  Vel  enim,  ut  vulgo  omnes,  per 
poffihile  intelligitis   illud  omne  quod  non   répugnât    *o 
humano  conceptui  ;  quo  fenfu  manifeftum  eft  Dei  na- 
turam, prout  ipfam  defcripfi,  eiTe  poffibilem,  quia 
nihil  in  ipfà  fuppofui  nifi  quod  |  clare  &  diftindc  per- 
ciperemus  debere  ad  illam  pertinere,  adeo  ut  concep- 
tui rcpugnare  non  poffit.  Vel  certe  fingitis  aliquam     ^5 
aliam  poffibilitatem  ex  parte  ipfius  objedi,  quse,  nill 
cum  praicedente  conveniat,  nunquam  ab  humano  intel- 
ledu  cognofci  poteft,  ideoque  non  plus  habet  virium 

I  Apres  talis,  à  la  lii-iie  ij"'u\iil.). 
a.   Pai^c  127,  1.  I  ii-16. 


167-168.  SECUNDiE    ReSPONSIONES.  I  C  I 

ad  negandam  Dei  naturam  five  exiftentiam,  quàm 
ad  reliqua  omnia,  quae  ab  hominibus  cognofcuntur, 
evertenda.  Pari  enim  jure,  quo  negatur  Dei  naturam 
effe  poffibilem,  quamvis  nulla  impoflibilitas  ex  parte 
5  conceptûs  reperiatur,  fed  contra  omnia,  quae  in  ifto 
naturae  divinae  conceptu  compledimur,  ita  inter  fe 
connexa  fint,  ut  implicare  nobis  videatur  aliquid  ex 
iis  ad  Deum  non  pertinere,  poterit  etiam  negari  poffi- 
bile  effe  ut  très  anguli  trianjguli  fint  aequales  duobus    205 

10  redis,  vel  ut  ille,  qui  adu  cogitât,  exiftat  ;  &  longe  me- 
liori  jure  negabitur  ulla  ex  iis  quae  fenfibus  ufurpamus 
vera  effe,  atque  ita  omnis  humana  cognitio,  fed  abfque 
ullà  ratione,  toUetur. 

Quantum  ad  argumentum  quod  cum  meo  confertis, 

i5  hoc  fcilicet  :  Jî  non  implicet  Dcum  exijlere,  certum  ejî 
illum  exijlere  ;  fed  non  iniplicat  ;  ergo'^  &.c.  materialiter 
quidem  eft  verum,  fed  formaliter  efl  fophifma.  In  ma- 
jori  enim  verbum  implicat  refpicit  conccptum  caufae  a 
quâ  Deus  effe  poteft  ;  in  |  minori  autem  folum  concep- 

20    tum  ipfius  divinae  exiftentiae  &  naturae.  Ut  patet  ex  eo 

quôd,  fi  negetur  major,  ita  erit  probanda  .fi  Deus  non- 

dum  exijîit,  implicat  ut  exijlat,  quia  nulla  dari potejl  caufa 

fufficiens  ad  illum  producendum  ;  fed  non  implicat  illum 

exifiere,  ut  affumptum  efl;   ergo  &c.  Si  verô  negetur 

25    minor,  fie  erit  dicendum  :  illud  non  implicat,  in  cujus 
formait  conceptu  nihil  efl  quod  involvat  contradiclionem  ; 
fed  in  formali  conceptu  divince  exiflentiœ  vel  naturœ  ni\hil    206 
efl  quod  involvat  contradiélionem  ;  ergo  &c.  Quae  duo  funt 

21  Après  probanda,  à  la  ligne  {i"  édit.  seule).  —  24  Après  &c., 
même  remarque. 

a.  Page  127, 1.  17-18. 


I  ^  2  Œuvres  de  Descartes.  168-169. 

valde  diverfa.  Nam  fieri  poteft  ut  nihil  in  aliquâ  re 
intelligatur,  quod  impediat  quominus  ipfa  poffit  exi- 
ftere,  interimque  aliquid  intelligatur  ex  parte  caufœ, 
quod  obftet  quominus  producatur. 

Etfi  autem  Deum  inadsequate  tantùm,  vel,  fi  placet,      5 
inadœquatij[fime''  concipiamus,  hoc  non  impedit  quo- 
minus certum  fit  ejus  naturam  effe  poffibilem,  live 
non  implicare  ;   nec  etiam  quominus  vere   affirmare 
poflimus,  nos  fatis  clare  ipfam  inveftigafTe  (quantum 
fcilicet  fufficit  ad  hoc  cognofcendum,  atque  etiam  ad     10 
coirnofcendum    exiftentiam   neceffariam   ad   eandem 
Dei  naturam  pertinere).  Omnis  enim  implicantia  five 
impoffibilitas  in  folo  noftro  conceptu,  ideas  fihi  mutuo 
adverfantes  maie  conjungente,    confiftit,  nec  in  ullà 
re''  extra  intelledum  pofitâ  effe  poteft,  quia  hoc  ipfo     i5 
quôd  aliquid  fit  extra  intelledum,  manifeftum  eft  non 
implicare,  fed  effe  poffibile.  Oritur  autem  in  noftris 
207    conceptibus  implicantia  ex  eo  tantùm  quôd  fint  ob- 
fcuri  &  confufi,  nec  uUa  unquam  in  claris  i^  diftinclis 
effe  poteft  ^  Ac  proinde  fatis  eft  quôd  ea  pauca,  quœ     20 
dq  Deo  percipimus,  clare  Si  diftinde  intelligamus,  etfi 
nullo  modo  adiL'quate  ;  &  quôd  inter  ca,nera  adverta- 
mus  neceffariam  exiftentiam  in  hoc  noftro  ejus  con- 
ceptu quantumvis  inad?cquatocontineri,ut  affirmcmus 
nos  fatis  clare  inveftigaffe  ejus  naturam,  aiquc  ipfam     25 
non  implicare. 

I  Après  diverfa,  à  la  limite  (/"        mcme  remarque. —  17  Après  pof- 
édit.  seule). — .8 ^l/-;-ès  implicare,        fibile  {id.). 

a.  Page  127,  1.  27. 

b.  Voir  t.  V,  p.  161. 

c.  Ibidem. 


lôg-iyo.  SeCUND^E    ReSPONSIONES.  I^J- 

Septimo,  cur  de  immortalitate  animœ  nihil  fcripfe- 
rim  ^,  jam  dixi  in  Synopfi  mearum  Meditationum  "^^ 
Qu6d  ejus  ab  omni  corpore  diftindionem  '  fatis  pro- 
baverim,  fupra  oflendi.  Quod  vero  additis,  ex  dijlhi- 
5     élione  animœ  a  corpore  non  fequi  ejus  iniinortalilatem, 
quia   nihilojuinus  dici  potcjl  illam  a   Deo  lalix   naturœ 
faclam  ejfe,  ut  ejus  duralio  Jijuul  cum  duratione  vitœ  cor- 
porece  finiatur'^,  fateor  a  me  refelli  non  poffe.  Neque 
enim  tantum  mihi  afTumo,  ut  quicquam  de  iis,  quse  a 
10    libéra  Dei  voluntate  dépendent,  humanse  rationis  vi 
determinare  aggrediar.  Docet  natu  ralis  cognitio  men-    208 
tem  a  corpore  effe  diverfam,  ipfamque  effe  fubftan- 
tiam  ;    corpus  autem  humanum,  quatenus  a  reliquis 
corporibus  differt,  ex  folâ   membrorum   configura- 
is   tione  aliifque  ejufmodi  accidentibus  conftarc  ;  ac  de- 
nique  mortem    corporis  a  folà  aliquâ  divifionc  aut 
figurae  mutatione  pendcrc.  NuUumque  habemus  argu- 
mentum,  nec  exemplum,  quod  pcrfuadeat  mortem, 
five  annihilationem  fubilantiœ,  qualis  efl  mens,  fequi 
20    debere  ex  tam  levi  caufâ,  qualis  eil  figurae  mutatio, 
quœ  nihil  aliud  efl  quàm  modus,  &  quidem  non  mo- 
dus  mentis,  fed  corporis  a  mente  realiter  diftindi. 
Nec  quidem  etiam  habemus  ullum  argumentum,  vel 
exemplum,    quod    perfuadcat    aliquam    fubftantiam 
25    poffe  interire.  Quod  fufficit  ut  concludamus  mentem, 

4  Après  oftendi,  à  la  ligne   {i"  édit.).  —  8  Après  pcifc,  même 
remarque. 

a.  Page  127,  1.  3o,  à  p.  128,  1.   1. 

b.  Page  i3,  1.  25,  à  p.  14,  1.  17. 

c.  Page  128, 1.  4-5. 

d.  Ib.,  1.  6-10. 

Œuvres.  II.  20 


i^  Œuvres  de  Descartes.  '70-171. 

quantum  ex  nalurali  philolbphiù  cognofci  poteft,  elle 
inimortalem. 

Sed  II  de  abfoluta  Dei  poteftate  qu?eratur,  an  forte 
decreverit  ut  humauit  animai  iifdem  temporibus  elle 
delinant,  quibus  corpora  quîe  illis  adjunxit  deftruun-      5 

209  tur,  folius  eft  Dei  refpondcre.  1  Cùmque  jam  iple 
nobis  revelaverit  id  non  futurum,  nulla  plane,  vel 
minima,  eft  occafio  dubitandi. 

Supereft  jam  ut  vobis  gratias  agam,  quôd  tam  offi- 
ciofe  il  tam  candide,  non  modo  eorum  qua.>  ipfi  fen-     10 
Uftis,  fed  etiam  eorum  quœ  ab  obtreclatoribus  aut 
Atheis  dici  pollent,  monere  me  dignati  fuis.  E'tli  enim 
I  nulla  videam,  ex  iis  quœ  propofuiftis,  qu?e  non  jam 
ante  in  Meditationibus  vel  folviffem,  vel  exclufiffem 
(nam,  quantum  ad  ea  quœ  de  mufcis  a  foie  produclis-,de     '5 
Canadenfilnus,  de  Ninivitis,  de  Tiircis  &  Jimilibus  attu- 
liftis%  non  polfunt  venire  in  mentem  iis  qui,  viam  a 
me  monftratam  fequuti,  omnia  quai  a  fenfibus  acce- 
pere  aliquandiu  feponent,  ut  quid  pura  l^  incorrupta 
ratio  didet  advertant,  ideoquc  ipfa  putabam  jam  fatis     20 
a  me  fuifle  exclufa),  etfi,  inquam,  ita  fit,  judico  tamen 
has  veftras    objecliones  valde   ad    meum  inftitutum 
profuturas.  Vix  enim  ullos  ledores  expedo,  qui  tam 
accurate  ad  omnia  quse  fcripfi  velint  attendere,  ut 
cùm  ad  finem  pervenient,  omnium  prœcedentium  re-    25 
cordentur;  &  quicumque  hoc  non  agent,   facile  in 

2A0    I  aliquas   dubitationes   incurrent,  quibus  poftea   vel 

5-6  deliruantur  (i"  édit.)  cor-  8  Non  à  la  ligne  'i"édit.).  — 
rigé  à  l'enata.  —  6  Apres  rcl-  14  Mcditationibusj  meditatione 
pondère,  à  la  ligne  [  i"  édit.).  —       {i"  édit.  >.  —  23  ullos]  illos  {ib.). 

a.  Ci-avant,  p.  1 23,  1.  26  ;  p.  124,  1.  11  ;  p.  12 5,  1.  21  ;  p.  126,  1.  25. 


I7I-I72-  Secund^e  Responsiones.  1^5 

videbunt  in  hac  meà  refponfione  efTe  fatisfaftum,  vel 
faltem  ex  eà  occafionem  fument  veritatem  ulterius 
examinandi. 

Quantum  denique  ad  confilium  veflrum  de  meis 
5  rationibus  more  geometrico  proponendis,  ut  unico  velut 
intuitu  a  leclore  percipi  pojfint^,  operse  pretium  eft  ut 
hîc  exponam  quatenus  jam  illud  fequutus  fim,cfe  qua- 
tenus  deinceps  fequendum  putem.  Duas  res  in  modo 
fcribendi  geometrico  diflinguo,  ordinem  fcilicet,  & 

10    rationem  demonflrandi. 

I  Ordo  in  eo  tantùm  confiftit,  quôd  ea,  quœ  prima 
proponuntur,abfque  ullà  fequentium  ope  debeant  co- 
gnofci,  &  reliqua  deinde  omnia  ita  difponi,  ut  ex  prae- 
cedentibus  folis  demonflrentur.  Atque  protedo  hune 

j5  ordinem  quàm  accuratiffime  in  Meditationibus  meis 
fequi  conatus  fum  ;  ejufque  obfervatio  fuit  in  caufà 
cur,  de  diflindione  mentis  a  corpore,  non  in  fecunda, 
fed  demum  in  fextà  Meditatione  tradarim,  atque  alia 
multa  volens  &  fciens  omiferim,  |  quia  plurium  rerum    2U 

20    explicationem  requirebant. 

Demonflrandi  autcm  ratio  duplex  eft,  alia  fcilicet 
peranalyfim,  alia  per  fynthefim. 

Analyfis  veram  viam  oftendit  per  quam  res  metho- 
dice  &  tanquam  a  priori  inventa  eft,  adeo  ut,  fi  ledor 

25  illam  fequi  velit  atque  ad  omnia  fatis  attendere,  rem 
non  minus  perfede  intelliget  fuamque  reddet,  quàm 
ft  ipfemet  illam  invenifl'et.  Nihil  autem  habet,  quo 
ledorem  minus  attentum  aut  repugnantem   ad  cre- 

19  plurium]  plurimarum  {/"  édit.).  —  27  Après  invenlffet,  àla 
ligne  [i"  édit.). 

a.  Page  128,  1."  16-18. 


1^6  Œuvres  de  Descartes.  i72-«74- 

dendum  impellat  ;  nam  fi  vel  minimum  quid  ex  iis 
quae  proponit  non  advertatur,  ejus  conclufionum  ne- 
ceffitas  non  apparet,  faepeque  mulra  vix  attingit,  quia 
fatis  attendenti  perfpicua  funt,  quse  tamen  pr^ecipue 
funt  advertenda.  5 

Synthefis  c  contra  per  viam  oppofitam  &  tanquam 
a  pofteriori  qusefitam  (etfi  faepe  ipfa  probatio  fit  in 
hac  magis  a  priori  quàm  in  illâ)  clare  quidem  id  quod 
conclufum  eft  demonftrat,  utiturque  longâ  definitio- 
num,  petitionum,  axiomatum,  theorematum,  &  pro      lo 

212  blematum  ferie,  ut  fi  quid  ipfi  ex  confequentibus 
negetur,  id  in  antecedentibus  contineri  flatim  often- 
dat,  ficque  a  ledore,  quantumvis  répugnante  ac  per- 
tinaci,  aircnfioncm  extorqueat  ;  fed  non  ut  altéra  fa- 
tisfacit,  nec  difcere  cupientium  animos  explet,  quia  «5 
modum  quo  res  fuit  inventa  non  docet. 

Hac  folà  Geometrœ  veteres  in  fcriptis  fuis  uti  fole- 
bant,  non  quôd  aliam  plane  ignorarent,  fed,  quantum 
judico,  quia  ipfam  tanti  faciebant,  ut  fibi  folis  tan- 
quam arcanum  quid  refervarent.  20 

Ego  verô  folam  Analyfim,  qua;  vera  &  optima  via 
efl  ad  doccndum,  in  Meditationibus  meis  fum  fequu- 
tus  ;  fed  quantum  ad  Synthefim,  quse  procul  dubio  ea 
eft  quam  hîc  a  me  requiritis,  etfi  in  rébus  Geometri- 
cis  aptiflîme  poft  Analyfim  ponatur,  non  tamen  ad  25 
has  Metaphyficas  tam  commode  poteft  applicari. 

H?ec  enim  differentia  eft,  quèd  primai  notiones,  quse 
ad  res  Geometricas  demonftrandas  prœfupponuntur, 
cum  fenfuum  ufu  convenientes,  facile  a  quibullibet 

213  admit  tantur.  Ideoque  nulla  eft  ibi  difticultas,  nifi  in     3o 

26  Après  applicari,  non  à  la  ligne  {i"  édit.). 


174-175  Secund.'e  Responsiones.  1^7 

confequentiis  rite  deducendis  ;  quod  a  quibuflibet 
etiam  minus  attentis  fieri  poteft,  modo  tantùm  prse- 
cedentium  recordentur  ;  &  propofitionum  minuta  di- 
flindio  ad  hoc  efl  parata,  ut  facile  citari  atque  ita  vel 
5    nolentibus  in  memoriam  reduci  poffint. 

Contra  verô  in  his  Metaphyficis  de  nullâ  re  magis 
laboratur,quàm  de  primis  notionibus  clare  &  diftinde 
percipiendis.  Etfi  enim  ipfse  ex  naturâ  fuâ  non  minus 
notae  vel  etiam  notiores  fint,  quàm  illa;  qu?e  a  Geome- 

ro  tris  confiderantur,  quia  tamen  iis  multa  répugnant 
fenfuum  prœjudicia  quibus  ab  ineunte  setate  alTue- 
vimus,  non  nifi  a  valde  attentis  &  meditantibus, 
mentemque  a  rébus  corporeis,  quantum  fieri  poteft, 
avocantibus ,   perfede   cognofcuntur  ;    atque   fi  folse 

i5  ponerentur,  facile  a  contradicendi  cupidis  negari 
pofTent. 

Quae  ratio  fuit  cur  Meditationes  potius  quàm,  ut 
Philofophi,  Difputationes,  vel,  ut  Geometrœ,  Theore- 
mata  &  Problemata,  fcripferim  :  ut  nempe  hoc  ipfo 

20    teftarer   nuUum  mihi  effe  negotium,  nifi  cum  iis  qui    214 
mecum  rem  attente  confiderare  ac  meditari  non  re- 
cufabunt.  Etenim,  vel  ex  hoc  ipfo  quôd  quis  ad  im- 
pugnandam  veritatem  fe  accingit,   quoniam  avocat 
feipfum  a  rationibus  quîe  illam    perfuadent  confide- 

25  randis,  ut  alias  quœ  dilTuadeant  inveniat,  minus  red- 
ditur  idoneus  ad  ipfam  pcrcipiendam. 

Forte"  verô  hic  aliquis  objiciet,  nullas  quidem  ra- 

18  Dilputationes  ovtis  (/"'  i/lHL). 

a.  Toute  cette  fin,  jusque  p.  159,1.22,  qui  se  trouve  et  dans  la  i"  édition 
et  dans  la  2°,  manque  dans  la  iraduetion  française  ;  celle-ci  ne  donne,  à  la 
place,  qu'un  court  alinéa  de  six  à  sept  lignes. 


1^8  OEuvREs  DE  Descartes.  175-176. 

tiones  ad  contradicendum  efî'e  quserendas,  cùm  fcitur 
veritatem  fibi  proponi  ;  fed  quandiu  de  hoc  dubitatur, 
mérité  rationes  omnes  in  utramque  partem  expendi, 
ut  quœ  firmiores  fint  cognofcatur  ;  atque  me  non 
aeq^uum  poflulare,  fi  meas  pro  veris  admitti  velim,  an-  5 
tequam  fuerint  perfpedœ,  aliafque  ipfis  répugnantes 
confiderari  prohibeam. 

Quod  jure  quidem  diceretur,  û  quse  ex  iis,  in  qui- 
bus  attentum  &  non  repugnantem  ledlorem  defidero, 
talia  effent,  ut  illum  poffent  avocare  ab  aliquibus  10 
aliis  confiderandis,  in  quibus  vel  minima  effet  fpes 
plus  veritatis  quàm  in  meis  reperiendi.  Sed  cùm  inter 
215  illa  I  quse  propono,  fumma  de  omnibus  dubitatio  con- 
tineatur,  nihilque  magis  commendem  quàm  ut  fmgula 
diligentiflime  circumfpiciantur,  nihilque  prorfus  ad-  i5 
mittatur,  nifi  quod  tam  clare  &  diflinde  fuerit  per- 
fpedum,  ut  non  poflimus  ei  non  affentiri  ;  &  è  contra 
non  alia  fint,  a  quibus  leclorum  animos  cupio  avocare, 
quàm  ea  quse  nunquam  fatis  examinarunt,  nec  ab  ullâ 
firmâ  ratione,fed  a  fenfibus  folis,hauferunt;  non  puto  20 
quemquam  credere  |  poffe  in  majori  fe  errandi  peri- 
culo  futurum,  fi  ea  quse  ipfi  propono  fola  confideret, 
quàm  fi  ab  his  mentem  revocet,  &  ad  alia,  quse  ipfis 
aliquo  modo  adverfantur,  tenebrafque  offundunt  (hoc 
eft  ad  prrejudicia  fenfuum),  illam  convertat.  25 

Ideoque  non  modo  meritô  fingularem  attentionem 
in  ledoribus  meis  defidero,  illumque  fcribendi  mo- 
dum  prœ  CcCteris  clegi,  que  illam  quammaxime  con- 
ciliari  poffe  putavi,  l^  ex  quo  mihi  perfuadeo  ledores 

4  cognol'cMUT eri-ata  (2' édit.);        2''  édit.).  —  22  ea]  ibla  {/'''' édit.). 
cognokanluv  iiiiparai'anl  (/"  et       — (oIaodus  ii"cdit.). 


176-177.  Secund.1^  Responsiones.  1^9 

plus  utilitatis  elle  percepturos  quàm  ipfimet  fint  ani- 
madverfuri,  cùm  e  contra  ex  modo  I  fcribendi  fynthe-     21» 
tico  plura  fibi  videri  foleant  didiciffe,  quàm  rêvera 
didicerunt;  fed  etiam  îequum  elle  exiftimo,  ut  illo- 

5  rum,  qui  mecum  meditari  noluerint  anticipatifque 
fuis  opinionibus  adhaerebunt,  judicia  quse  de  meis  fe- 
rent  prorfus  recufem,  &  tanquam  nullius  momenti 
contemnam. 

Sed  quia  novi  quàm  difficile  fit  futurum,  etiam  iis 

10  qui  attendent  &  veritatem  leriô  quœrent,  totum  cor- 
pus Meditationum  mearum  intueri,  &  fimul  ipfarum 
fmgula  membra  dignofcere,  qu?e  duo  fimul  exiftimo 
elfe  facienda,  ut  integer  frudus  ex  iis  capiatur;  pauca 
quœdam  fynthetico  ililo  hic  fubjungam,  a  quibus,  ut 

i5  fpero,  nonnihil  juvabuntur  ;  modo  tamen,  li  placet, 
advenant  me,  nec  tam  multa  hic  quàm  in  |  Medita- 
tionibus  compledi  velle,  quia  multô  prolixior  quàm 
in  ipfis  efl'e  deberem,  nec  etiam  ea  quœ  compledar 
accurate  elfe  explicaturum,  partim   ut  brevitati  flu- 

20  deam,  &  partim  ne  quis,  hgec  fufficere  exiftimans,  ip- 
fas  Meditationes,  ex  quibus  multô  plus  utilitatis  per- 
cipi  poffe  mihi  perfuadeo,  negligentius  examinet. 

4  Après  didicerunt,  à  la  ligne  i  i"'  édil.). 


RATIONES 


DEI    EXISTENTIAM 

d^   ANIM^   A   CORPORE    DISTINCTION EM 

PROBANTES 

MORK    GEOMETRICO    DISPOSIT/E 


217  DeFINITIONTS. 

I.  Cogilationis  nomine  compleclor  illud  omne  quod 
fie  in  nobis  eft,  ut  ejus  immédiate  confcii  fimus.  Ita 
omnes  voluntatis,  intelledûs,  imaginationis  &  fen- 
fuum  operationes  funt  cogitationes.  Sed  addidi  /;//-     lo 
médiate,  ad  excludenda  ea  quœ  ex  iis  confequuntur, 

ut  motus  voluntarius  cogitationem  quidem  pro  prin- 
cipio  habet,  fed  ipfe  tamen  non  eft  eogitatio. 

II.  Idece  nomine  intelligo  oujullibet  cogitationis 
formam  illam,  per  cujus  immediatam  perceptionem  i5 
ipfius  ejufdem  cogitationis  confcius  fum;  adco  ut 
nihil  poffim  verbis  exprimere,  intelligendo  id  quod 
dico,  quin  ex  hoc  ipfo  certum  fit,  in  me  efiTe  ideam 
ejus  quod  verbis  illis  fignificatur.  Atque  ita  non  folas 
imagines  in  phantafià  depidas  ideas  voco;  imo  ipfas  20 
hic  nullo  modo  voco  ideas,  quatenus  funt  in  phantafià 

i-D  Rationes. . .  dirpofita;  manque  [i"  édit.). 


i-9-iÇo.  Secund>e  Responsiones.  l6l 

[corporeâ,  hoc  ert  in  parte  aliquà  cerebri  depidae, 
fed  tantùm  quatenus  menitem  ipfara  in  illam  ccrcbri     2i8 
partem  converfam  informant. 

III.  Pcr  realita tein   nbjeclivam  idecc  intelli^o  enti- 

5  tatem  rei  reprsfentatae  pcr  ideam,  quatenus  eft  in 
ideà;  eodemque  modo  dici  poteft  perfedio  objectiva, 
vel  artificium  objedivum,  &c.  Nam  quaecumquc  per- 
cipimus  tanquam  in  idearum  objeclis,  ea  (unt  in  ipfis 
ideis  objective. 

lo  IV.  Eadem  dicuntur  efl'e  formaliter  in  idearum  ob- 
jedis,  quando  talia  tunt  in  ipfi.s  qualia  illa  percipi- 
mus;  &  emincnter,  quando  non  quidem  talia  funi,  fed 
tanta,  ut  talium  vicem  fupplere  polfint. 

V.  Omnis  res  cui  inefl'*  immédiate,  ut  in  fubjed.0, 
i5     five  per  quam  c.xiflit  aliquid  quod  percipmius.  hoc  eil 

aliqua  proprietas,  fivc  quaUtas,  livc  attributum,  cujus 
realis  idea  in  nobis  eft,  vocatur  Suhjiantia.  Neque 
enim  ipfius  fubftantia:  prœcife  fumptac  aliam  habemus 
ideam,  quàm  quôd  fit  res,  in  quà  formaliter  vel  emi- 
20  nenter  exiftit  illud  aHquid  quod  percipimus,  five  quod 
eft  objedive  in  aliquâ  ex  noflris  ideis,  quia  naturali 
lumine  notum  eft,  nuUum  effe  polTe  |  nihili  reale  at-  219 
tributum. 

VI.  Subftantia.  cui  ineft  immédiate  cogitatio,  vo- 
25     catur  Mens  :  loquor  autem  hic  dc|  mente  potius  quam 

de  anima,  quoniam  anima:  nomen  eft  itquivocum,  & 
fœpe  pro  re  corporeâ  ufurpatur. 

VII.  Subftantia,  quce  eft  fubjedum  immcdiatum  ex- 
tenfionis   localis,  &  accidentium    quije   cxtenfionem 

3o    praefupponunt,  ut  figurae,  fitûs,   motùs  localis,  cSfc. 

a.   Voir  t.  V,  p.   i  StJ. 

ŒUVRLS.    II.  21 


162  OEuvREs  DE  Descartes.  iKo-iSi. 

vocatur  Corpus.  An  verô  una  &  eadem  fubllantia  fit, 
quae  vocatur  Mens  c^  Corpus,  an  dux>  diverfœ,  poftea 
erit  inquirendum. 

VIII.  Subftantia,  quam  fumme  perfedam  effe  intel- 
ligimus,  &  in  quâ  nihil  plane  concipimus  quod  ali-      5 
quem  defedum  five  perfedionis  limitationem  invol- 
vat,  Deus  vocatur. 

IX.  Cùm  quid  dicimus  in  alicujus  rei  naturâ,  five 
conceptu,  contineri,  idem  ell  ac  fi  diceremus  id  de  eâ 

re  verum  elle,  five  de  ipfà  poffe  affirmari.  10 

X.  Duce  fubftanticE  realiter  diftingui  dicuntur,  cùm 
unaqua:quc  ex  ipfis  abfque  aliâ  potelt  exillere. 

820  ||P0STULATA. 

Peto,  PRIMO,  ut  leclores  advenant,  quàm  débiles  fint 
rationes,  ob  quas  fenfibus  fuis  hadenus  crediderunt,  i5 
&  quàm  incerta  fuit  omnia  judicia  quaD  illis  fuper- 
ftruxerunt  ;  idque  tam  diu  &  tam  fsepe  apud  fe 
revolvant,  ut  tandem  confuetudinem  acquirant  non 
ampliùs  ipfis  nimiùm  fidendi.  Hoc  enim  necefle  judico 
ad  certitudinem  rerum  Metaphyficarum  percipiendam.     20 

Secundo,  ut  confiderent  mentem  propriam,  cunc- 
taque  ejus  attributa,  de  quibus  deprehendent  fe  du- 
bitare  non  poffe,  quamvis  omnia,  quce  a  fenfibus  fuis 
unquam  acceperunt,  falfa  effe  fupponant;  nec  prius 
illam  confiderare  defiftant,  qucàm  ipfam  clare  perci-  25 
piendi  &  rébus  omnibus  corporeis  cognitu  faciliorem 
credendi  ufum  fibi  compararint. 

Tertio,  ut  propofitiones  per  fe  notas,  quas  apud 
fc  invenicnl,  qualcs  funt  :   Qiidd  idem  non  yojfit  cjfc 


i8i-i82.  Secund.^^,  Responsiones.  i6j 

fimul  &  I  non  ejfe;  quàd  nihil  nequeat  ejje  caiifa  efficicns  221 
ullius  rei,  &  fimiles,  diligenter  expendant,  atque  ita 
perfpicuitatem  intelledûs  fibi  a  naturà  inditam,  fed 
quam  fenfuum  vifa  quammaxime  turbare  folent  & 
5  obfcurare,  piiram  atque  ab  ipfis  liberatam  exerceant. 
Hac  I  enim  ratione  fequentium  Axiomatum  veritas 
ipfis  facile  innotefcet. 

Quarto,  ut  examinent  ideas  naturarum,  in  quibus 
multorum  fimul  attributorum  complexio  continetur, 

10  qualis  efl  natura  trianguli,  natura  quadrati,  vel  alte- 
rius  figurse;  itemquc  natura  Mentis,  natura  Corporis, 
&  fupra  omnes  natura  Dei,  five  entis  fummc  perfedi. 
Advertantque  illa  omnia,  quai  in  iis  contincri  pcrci- 
pimus,vere  de  ipfis  polfe  affirmari.  Ut,  quia  in  naturà 

i5  Trianguli  continetur  cjus  très  angulos  œquales  elle 
duobus  redis,  &.  in  naturà  Corporis,  five  rei  cxtenftu, 
continetur  divifibilitas  (nullam  enim  rem  extcnfam 
tam  exiguam  concipimus,  quin  illam  faltem  cogita- 
tione    dividere  poflimus),   verum    c(1:    dicerc   omnis 

20  Trianguli  très  angulos  icqualcs  elle  duobus  redis,  & 
omne  Corpus  effc  divifibile. 

QuiNTO,  ut  diu  multumque  in  najturâ  entis  fumme    222 
perfedi  contemplandà  immorentur;  c^  inter  cîctera 
confiderent,  in  aliarum  qiiidem  omnium  naturarum 

25  ideis  exiflentiam  pofiîbilem,  in  Dei  autem  ideà  non 
poflibilem  tantùm,  fed  omninô  necelfariam  contineri. 
Ex  hoc  enim  folo,  &  abfquc  iillo  difcurfu,  cognofcent 
Deum  exiftere  ;  eritque  iplis  non  minus  per  fe  notum, 

i3-i4  Advertantque...  atfir-       second  tirage,  la  page  222  corn- 
mari,  manque  (/"^^  c'dit.],  ajouté       viencc  à  l'alinéa  Quinto.  .. 
au  second  tirage.  —  22  Dans  un 


164  OEUVRES  DE  Descartes.  .82-184. 

quàm  numerum  binarium  efle  parem,  j  vel  ternarium 
imparcm,  &  fimilia.  Nonnulla  enim  quibufdam  per  fe 
nota  funt,  quae  ab  aliis  non  nifi  per  difcurfum  in- 
telliguntur. 

Sexto,  ut,  perpendendo  exempla  omnia  clarae  &  5 
diflinélse  perceptionis,  itemque  obfcurse  &.  confufae, 
qu£e  in  Meditationibus  meis  recenfui,  ea  quse  clare 
cognofcuntur  ab  obfcuris  dillinguere  affuefcant  ;  hoc 
enim  facilius  exemplis  quàm  regulis  addifcitur,  & 
puto  me  ibi  omnia  hujus  rei  exempla  vel  explicuifle,  10 
vel  faltem  utcumque  attigifle. 

Septimo  denique,  ut,  advertentes  nuUam  fe  un- 
quam  in  iis  quae  clare  perceperunt  falfitatem  de- 
223  prehendifTe,  nul|lamque  e  contra  veritatem  in  obfcure 
tantùm  comprehenfis  nifi  cafu  reperifle,  confiderent  i5 
eiïe  a  ratione  plane  alienum,  propter  fola  fenfuum 
pr?ejudicia,  vel  propter  hypothefes  in  quibus  aliquid 
ignoti  contineatur,  ea,  quae  a  puro  intelled:u  clare  & 
diftinde  percipiuntur,  in  dubium  revocare.  Ita  enim 
facile  fequentia  Axiomata  pro  veris  &  indubitatis  20 
admittent.  Quanquam  fane  pleraque  ex  iis  potuilTent 
melius  cxplicari,  iX;  inflar  Theorematum  potius  quàm 
Axiomatum  proponi  debuilfent,  û  accuratior  elle  vo- 
luiffem. 

I  Axiomata  aS 

SIVE 

Communes  Notiones. 

1.    Nulla  rcs  exiftit  de  quà  non  pollii  quiuri  quacnam 
fit  caufa  cur  exiltat.  Hoc  enim  de  ipfo   Dco  quieri 


i84-i85.  Secundo  Responsiones.  165 

poteft,  non  quôd  indigeat  ullâ  caufâ  ut  exiflat,  fed 
quia  ipfa  cjus  natur^e  immenfitas  eft  caufa  five  ratio, 
propter  |  quam  nuUâ  caufâ  indiget  ad  exiftendum.  224 

II.  Tempus   praefens   a   proxime  praecedenti   non 
5    pendet,  ideoque  non  minor  caufa  requiritur  ad  rem 

confervandam,quàm  ad  ipfam  primùm  producendam. 

III.  Nulla  res,  nec  ulla  rei  perfedio  adu  exiftens, 
poteft  habere  nihil,  flve  rem  non  exiftcntem,  pro  caufà 
fujE  exiftentiac. 

10  IV.  Quidquid  eft  realitatis  five  perfedionis  in  ali- 
quâ  re,  eft  formaliter  vel  eminenter  in  prima  &.  adœ- 
quatâ  ejus  caufâ. 

V.  Unde  etiam  fequitur,  realitatem  objedivam 
idearum  noftrarum  requirere  caufam,  in  quâ  eadem 

i5  ipfa  realitas,  non  tantùm  objedive,  fed  formaliter  vel 
emi|nenter,  contineatur.  Notandumque  hoc  axioma 
tam  necelïariô  elfe  admittendum,  ut  ab  ipfo  uno 
omnium  rerum,  tam  fenfibilium  quâm  infenfibilium, 
cognitio  dependeat.  Unde  enim  fcimus,exempli  caufà, 

20  cœlum  exiftere  ?  An  quia  illud  videmus  ?  At  iftavifio 
mentem  non  attingit,  nifi  quatenus  |  idea  eft  :  idea,  225 
inquam,  menti  ipfi  inhccrens,  non  autem  imago  in 
phantafiâ  depida.  Nec  ob  hanc  ideam  poflumus  judi- 
care  cœlum  exiftere,  nifi  quia  omnis  idea  caufam  fuse 
5  realitatis  objedivae  habere  débet  realiter  exiftentem  ; 
quam  caufam  judicamus  efî'e  ipfum  cœlum,  &  fie  de 
caetcris. 

VI.  Sunt  diverfi  gradus  realitatis,  five  entitatis; 
nam  fubftantia  plus  habet  realitatis,  quâm  accidens 

3o  vel  modus;  &  fubftantia  infiniia,  quâm  finita.  Ideoque 
etiam  plus  eft  realitatis  objedivae  in  ideâ  fubftantiœ, 


2 


i66  Œuvres  de  Descartes.  i85-i86. 

quàm  accidentis;  &  in  ideâ  fubftantice  infinitc-e,  quàm 
in  ideâ  finitse. 

VII.  Rei  cogitantis  voluntas  fertur,  voluntarie  qui- 
dem  &  libère  (hoc  enim  eft  de  elTentiâ  voluntatis),fed 
nihilominus  infallibilitcr,  in  bonum  fibi  clare  cogni-      5 
tum  ;  ideoque,  fi  norit  aliquas  peifcdiones  quibus  ca- 
reat,  fibi  ftatim  ipfas  dabit,  fi  fint  in  fuà  poteftate. 

VIII.  Quod  poteft  efficerc  id  quod  |  majus  efl;  five 
difficilius,  poteft  etiam  efficerc  id  quod  minus. 

IX.  Majus  eft  creare  vel  confervare  |  fubftantiam,     lo 
quàm  attribula"  five  proprietates  fubftantiœ  ;  non  au- 
tem  majus  eft  idem  creare,  quàm  confervare,  ut  jam 
didum  eft. 

X.  In  omnis  rei  ideâ  five  conccptu  continctur  exi- 
ftentia,  quia  nihil  pofiTumus  concipere  nifi  fub  ratione     i5 
e.xiftentis;  nempe  continctur  exiftentia  poflibilis  five 
contingens  in  conceptu  rei  limitata^,  fed  necelîaria  & 
perfeda  in  conceptu  entis  fumme  perfcdi. 


Propositio    1. 

dei  existentia  ex  sola  ejus  nature  consideration e    20 

cognoscitur. 

Dcmonjlratio. 

Idem  eft  dicere  aliquid  in  rei  aiicujus  naturâ  five 
conceptu  contineri,  ac  dicere  idipfum  de  eâ  re  clTc 
vcrum  (per   def.    9).    Alqui  exiftentia  neceflaria    in    zS 

ly  Prima. 

a.  Voir  t.  V,  p.  154. 


iss-i.s;.  SfîCLND.'L:   Responsiones.  167 

Dei  conceptu  continctur  (pcr  axio.   10).  Ergo  verum 
eft  de  Deo  dicere,  nccen'ariam  exiftentiam  in  eo  |  effe,     227 
five  ipfum  exiflere. 

Atque  hic  eft  fyllogifmus,  de  quo  jam  fupra  |  ad 
5  objedionem  fextam";  ejufque  concluûo  per  fe  nota 
effe  poteft  iis  qui  a  prsejudiciis  funt  liberi,  ut  diélum 
eft  poftulato  quinto  ;  fed  quia  non  facile  eft  ad  tan- 
tara  perfpicacitatem  pervenire,  aliis  modis  idem  quae- 
remus. 

10  Propositio  II. 

DEI  EXISTENTIA  EX  EO  SOLO  QUOD  EJUS  IDEA  SIT  IN 
KOBIS,  A  POSTERIORI  DEMONSTRATUR. 

Demonjlratio. 

Realitas  objediva  cujuflibet  ex  noftris  ideis  requi- 
i5  rit  caufam,  in  quâ  eadem  ipfa  realitas,  non  tantùm 
objedive,  fed  formaliter  vel  eminenter,  contineatur 
(per  ax.  5).  Habemus  autem  ideam  Dei  (per  def.  2 
&  8),  hujufquc  ideœ  realitas  objediva  nec  formaliter 
nec  eminenter  in  nobis  continetur  (per  ax.  6),  nec 
20  in  ullo  alio  prœterquàm  in  ipfo  Deo  poteft  conti|neri  228 
(per  def.  8).  Ergo  h.nec  idea  Dei,  quae  in  nobis  eft, 
rcquirit  Deum  pro  caulà,  Deufque  proinde  exiftit  (per 
ax.  ^).| 

2  eo]  Deo  il"  cdil.).  —  3  Après  exifterc,  non  à  la  ligne  ' i"  et 
2'  Ciiil.]. 

a.  Piu'ic  149,  1.  22. 


i68  OEuvRES  DE  Descartes.  las-isg. 


Propositio  III. 

DE[  EXISTENTIA  DEMONSTRATUR   ETIAM  EX  E0  QUOD  NOS 
IPSI  HABENTES  EJUS  IDEAM  EXISTAMUS. 

Demonjiratio . 

Si  vim  haberem  me  ipfum  confervandi,  tantu  magis  5 
haberem  etiam  vim  mihi  dandi  perfeétiones  quae  mihi 
défunt  (per  ax.  8  &  9)  ;  illae  enim  funt  tantùm  attri- 
buta  fubftantiae,  ego  autem  fum  fubftantia.  Sed  non 
habeo  vim  mihi  dandi  iftas  perfediones  ;  alioqui  enim 
jam  ipfas  haberem  (per  ax.  7}.  Ergo  non  habeo  vim  10 
meipfum  confervandi. 

Deinde,  non  poiTum  exiftere,  quin  conferver  quan- 
diu  exifto,  five  a  me  ipfo,  fiquidem  habeam  iftam  vim, 
229    five  ab  alio  ]  qui  illam  habet  (per  ax.  i  &  2).  Atqui 
exifto,  &  tamen  non  habeo  vim  meipfum  confervandi,     i5 
ut  jam  jam  probatum  eft.  Ergo  ab  alio  confervor. 

PrcCterea,  ille  a  quo  confervor,  habet  in  fe  forma- 
liter  vel  emincntcr  id  omne  quod  in  me  eft  (per  ax. 
4).  In  me  autem  eft  perceptio  multarun^  perfedio- 
num  qure  mihi  défunt,  fimulque  idese  Dei  j  (per  def.  ao 
2  &.  8j.  Ergo  eft  etiam  in  illo,  a  quo  confervor,  ea- 
rumdem  perfedionum  perceptio. 

Denique,  ille  idem  non  poteft  habere  perceptionem 
ullarum  perfe6lionum  quse  ipfi  defmt,  five  quas  in  fe 
non  habeat  formaliter  vel  eminenter  (per  ax.  7).  Cùm     jS 
enim  habeat  vim  me  confervandi,  ut  jam  diélum  eft, 
tanto  magis  haberet  vim  libi  ipfas  dandi,  fi  deeftTent, 

16  Non  à  la  lif^iic  {2'  édit.). 


1 89-1 90.  Sf.CUND.'E    ReSPONSIONES.  169 

(per  ax.  8  &  9).  Habct  autem  perceptionem  earum 
omnium  quas  mihi  deeffe,  atque  in  folo  Deo  efle  polie 
concipio,  ut  mox  probatum  eft.  Ergo  illas  formaliter 
vel  eminentcr  in  fc  liabet,  atque  ita  eft  Deus. 


5  COROLLARIUM.  230 

CREAVIT  DEUS  CŒLUM  ET  TERRAM,  ET  OMNIA  QU/t  IN 
Eis  sunt;  INSUPERQUE  POTEST  EFFICERE  ID  OMNE  QUOD 
CLARE  PERCIPIMUS,  PROUT  IDIPSUM  PERCIPIMUS. 

Demonjlratio. 

lo  Hsec  omnia  clare  fequuntur  ex  praicedenti  propofi- 
tione.  In  ipfà  enim  Deum  exiftere  ex  eo  probatum  eft, 
quôd  I  debeat  aliquis  exiftere,  in  quo  formalitervel  emi- 
nenter  fint  omnes  perfediones,  quarum  idea  aliqua  eft 
in  nobis.  Eft  autem  in  nobis  idea  tantse  alicujus  poten- 

i5  tire,  ut  ab  illofolojin  quo  ipfa  eft,  cœlum  &  terra, de. 
creata  Tint,  &  alia  etiam  omnia,  quœ  a  me  ut  poffibilia 
intelliguntur,  ab  eodem  fieri  poffint.  Ergo  fimul  cum 
Dei  exiftcntià  hœc  etiam  omnia  de  ipfo  probata  funt. 

I  Propositio  IV.  231 

20  MENS  ET  CORPUS  REALITER  DISTINGUUNTUR. 

Demonjîratio . 

Quidquid  clare  percipimus,  a  Deo  fieri  poteft,  prout 
illud  percipimus  (per  coroll.  prœcedens).   Sed  clare 

7  Eisj  iLi.is  [i"  édit.).  —  23  prœcedensj  prœced.  {Ibid.). 

(Euvur.s.  H.  33 


i^o  OEuvRES  DE  Descartes.  lyo-iot. 

percipimus  mentem,  hoc  eft,  fubflantiam  cogitan- 
tem,  abfque  corpore,  hoc  eft,  abfque  fubftantià  aliquà 
extenfà  (per  poft.  2)  ;  &  vice  verfâ  corpus  abfque 
mente  (ut  facile  omnes  concedunt).  Ergo,  faltem  per 
divinam  potentiam,  mens  elle  poteft  fine  corpore,  &  5 
corpus  fine  mente. 

Jam  verô  fubftantiae,  quse  efife  pofil'unt  una  abfque 
aliâ,  realiter  diftinguuntur  (per  |  def.  10).  Atqui  mens 
&  corpus  funt  fubftantiae  (per  def.  5,  6  &  7),qu3e  una 
abfque  aliâ  efle  pofl'unt  (ut  mox  probatum  eft).  Ergo     10 
mens  &  corpus  realiter  diftinguuntur. 
232         I  Notandumque  me  hîc  ufum  efi^e  divinâ  potentiâ 
pro  medio,  non  quôd  extraordinariâ  aliquâ  vi  opus 
fit  ad  mentem  a  corpore  feparandam,  fed  quia,  cùm 
de  folo  Deo  in  prœcedentibus  egerim,  non  aliud  ha-     '5 
bui  quo  uti  polTem.  Nec  refert  a  quâ  potentiâ  duce  res 
feparentur,  ut  ipfas  realiter  diftindas  efle  cognof- 
camus. 


OBJECTIONES  TERTI^^ 


CUM   RESPONSIONIBUS   AUTHORIS. 


ODJECTIO  PRIMA. 


233 


III  diibiiim  revncari 
poffunl. 


Satis  con/Ial  ex  ii.s  quœ  dicla  funt  in  lue  Mcdilalione,     ^d  Meditationem 
5     nullum  ejje  /.p'.Tv^piov,  quo  fomnia  nojîra  a  vigilid  &  fen-  dc  Us  quw 

Jionc  verâ  dignofcanlur ;  &  propterea  phantafmalci,  quœ 
vigilantes  &fentienles  habemus,  non  cjfe  aceidentia  ohjeclis 
exlernis  inhœrentia,  neque  argiimenio  ejfc  lalia  objecla 
externa  omnino  exijîere.  Idcoqiie  fi  fenfus  nojîros  fine  aliâ 
10  ratiocinatione  fcqucimur,  mérilo  dubitahimus  an  aliquid  234 
exijlal,  neene.  Verilatem  crgo  huju.s  Meditalwnis  agnof- 
cimus.  Sed  qiioniam  de  câdcm  incerlttudine  fenjlbilnun 
difpulavit  Plato  &  alii  antiquorum  P/iilofoplioruni,  & 
vulgo  obfcrvatur  difficultas  dignofcendi  vigiliam  ab  in- 
i5  fomniis,  nolini  excellentijjiinum  authorcm  novarum  fpe- 
culationuni  illa  vetera  publicare. 


Responsio. 


Duhitandi  rutiones,  quœ  hic  a  Philofopho  admit- 

tuntur  ut  ver?e,   non  a  me  nifi   tanquam  verifimiles 

20    fuere  propofitœ;  iifque  ufus  fum,  non  ut  pro  novis 

venditarem,  fed  partim  ut  ledorum  animos  prœpara- 

4  Ad  Meditationem  Primam  omis  (/'''  cdil.  . 
a.  Voir  t.  III,  p.  36o,  1.  ig. 


172 


Œuvres  de  Descartes. 


193-194. 


236 


rem  ad  res  intelleduales  confiderandas,  illafque  a 
corporels  diftinguendas,  ad  quod  omnino  necelTariae 
mihi  videntur;  partim  ut  ad  ipfas  in  fequentibus  Me- 
ditationibus  refpondèrem  ;  &  partim  etiam  ut  often- 
derem  quàm  firmae  fint  veritates  quas  poûea  propono, 
quandoquidem  ab  iflis  Metaphyficis  dubitationibus 
labefadari  |non  pofTunt.  Itaque  nuUam  exearum  re- 
cenfione  laudem  qusefivi;  fed  non  puto  me  magis 
ipfas  omittere  potuifTe,  quàm  medicinse  fcriptor  morbi 
defcriptionem,  cujus  curandi  methodum  vult  docere. 


10 


I  OBJECTIO  II. 


Ao  Meditationem 
Secundam. 

De  naturd  mentis 
huinana;. 


236 


Sum  res  cogitans  ^  ;  reéle.  Nam  ex  eo  quod  cogito,  five 
phantafma  habeo,  Jive  vigilans,  Jive  fomnians,  colligitur 
quod  fum  cogitans;  idem  enim  Jïgnificant  cogito  &  lum 
cogitans.  Ex  eo  quod  fum  cogitans,  fequitur.  Ego  fum,     '5 
quia  id  quod  cogitât  non  ejl  nihil.  Scd  ubi  fubjungit,  hoc 
efl,  mens,  animus,  intelledus,  ratio *",  oritur  dubitatio. 
Non  enim  videtur  recla  argumentatio,  dicere  :  ego  fum 
cogitans,  er^o  fum  cogitatio  ;  nequc  ego  fum  intelli- 
gens,  ergo  fum  intelledus.   Nam  codem  modo  poffcm     20 
I  dicere  :  fum  ambulans,  ergo  fum  ambulatio.  Sùmit  ergo 
D.  Cartejius  idem  ejje  rem  intelligcntem,  &  intelleclio- 
nem,  quœ  ejl  acïus  intelligentis,  vel  faltem  idem  eJJe  rem 
intelligentem,  &  intellcclum,  qui  cjî  potentia  intelligentis. 
Omnes  tamen   Philo fophi  diflinguunt  fubjeclum   a  fuis     2  5 
facultatibus  &  aclibus,  hoc  cfl,  a  fuis  proprietatibus  & 


a.  Page  27,  1.  i3. 

b.  Ib.,  1.  13-14. 


i9«-i9'^-  Objectiones  Terti.î:.  ijj 

ejfentiis  ;  aliiid  enim  ejl  ipfum  ens,  aliud  ejl  ejus  eflentia  ; 

poteji  ergo  efjc  ut  res  cogitans fit  fubj eclum  mentis,  j  ralio- 

nis,  vcl  intelleclûs,  ideoque  corporeiim  aliquid:  cujus  con- 

trariiimfuinitur,  non  probatur  ;  cfi  tavicn  hœc  illatio  fiin- 

5     damcntiim  conclufionis,  quam  videtur  vcllc  D.  C.fiabilirc. 

Ibidem,  novi  me  exiftere,  quxro  quis  fim  ego  qucm 

novi  :  certiffimum  efl  hujus  fie  prciecife  fumpti  noti- 

tiam  non  pendere  ab  iis  qucC  cxiilere  nondum  novi". 

Certijfimum  efinotitiam  hujus propofilionis,  ego  exiAo, 

10    pendere  ab  liac,  ego  cogito,  ni  recle  ipfc  nos  docuit.  Sed 
unde  nobis  cfi  notifia  hujus,  ego  cogito  ?  Certe  non  ab 
alio  quàm  ab  hoc,  quod  non  pofi^umus   conciperc  aclum 
qucm\cumquc fine  fubjcclofuo,  veluti faltarefiine  fiiltante,     237 
f cire  fine  fciente,  cogilare  finie  cogitante. 

i5  Alque  hinc  videtur  fequi,  rem  cogitanlcm  efifc  corpo- 
reum  quid;  fiubjeéla  enim  omnium  acluum  videntur  inlel- 
ligi  folummodo  fub  ralionc  corporeâ,  fire  fiub  mliouc 
mal  cria.',  ut  ofiendil  ipfe  pofi  in  exemplo  cerœ^,  qua\  mu- 
lalis  colore,  durilie,  figura,  &  cœleris  aclihus,  intelligilur 

20  tamen  femper  eadem  res,  hoc  efi  eadem  materia  tôt  mula- 
tionibus  fubjecla.  Non  autem  colligilur  me  cogitarc  per 
aliam  cogitaîionem  ;  quamvis  enim  aliquis  cogitare  potefi 
fe  cogitafife  [quœ  cogitatio  nihil  aliud  j  efi  quàm  memi- 
uilJe),  tamen  omnino  efi  impofiibile  cogitare  fe  cogitare, 

a 5  fient  nec  fcire  fe  fcire.  Effet  enim  intcrrogatio  infiinita  : 
nnde  fcis  te  fcire,  le  fcire,  te  fcire? 

Quoniam  igilur  nolitia  hujus propofitionis,  ego  exifto, 
pendet  a  nolitia  hujus,  ego  cogito;  &  nolitia  hujus,  ex  eo 
quod  non  pofiumus  feparare  cogitationem  a  matcnd  cogi- 

a.  Page  27, 1.  28,  à  p.  28,  1.  2. 

b.  Pane  3o,  1.8. 


174  Œuvres  de  Descartes.  196-197. 

238    tante,  vidctur  inferenduin  potius  Tem  cogitantem  ejfc  j  ma- 
terialem  quàm  immaterialem. 


Responsio. 

Ubi  dixi  hoc  ejï  mens,  aninius,  intellcclus,  ratio,  &c., 
non  intellexi  per  ifta  nomina  folas  facultates,  fed  res  5 
facultate  cogitandi  pneditas,  ut  per  duo  priera  vulgo 
intelligitur  ab  omnibus,  &  per  duo  pofteriora  fré- 
quenter; hocque  tam  exprefle,  totque  in  locis  expli- 
cui,  ut  nullus  videatur  fuifTe  dubitandi  locus. 

Neque  hîc  efl:  paritas  inter  ambulationem  &  cogita-     10 
tionem  :  quia  ambulatio  fumi  tantùm  folet  pro  adione 
ipfà;  cogitatio  interdum  pro  aélione,  interdum  pro 
l'acultate,  interdum  pro  re  in  quà  eft  facultas. 

Nec  dico  idem  efle  rem  intelligentem  &  intelledio- 
nem,  nec  quidem  rem  intelligentem  &  intelledum,  fi  i5 
fumatur  intelledus  |  pro  facultate,  fed  tantùm  quando 
fumitur  pro  re  ipfà  quœ  intelligit.  Fateor  autem  ultro 
me  ad  rem,  five  fubftantiani ,  quam  volcbam  exuere om- 
239  nibus  iis  qu?e  ad  ipfam  non  pertijucnt,  fignificandam, 
ufum  fuiife  verbis  quammaxime  potui  abfiradis,  ut  20 
contra  hic  Philofophus  utitur  vocibus  quammaxime 
concretis,  ncmpc  fubj'c cl i,  matcriœ,  &  corporis,  ad  iftam 
rem  cogitantem  fignificandam,  ne  patiatur  ipfam  a 
corporc  divelli. 

Nec  vercor  ne  cui  videatur  ille  ejus  modus  plura    25 
fimul  conjungendi  aptior  ad  veritatem  inveniendam, 
quàm  meus,  quo  fingula  quammaxime  polfum  diftin- 
guo.  Scd  omittamus  vcrba,  loquamur  de  re. 


"97-'9s  Ob,ii:(:tione.s  Tertf^,.  17^ 

Poteji,  inquit,  cjjc  ut  rcs  cogitaiis  fit  corporeum  ali- 

quid  :  cujus  contrarium  fumitur,  non  probatur''.    Imo 

contrarium  non  affumpfi,  nec  uUo  modo  eo  ufus  fum 

pro  fundamento  ;  fed  plane  indeterminatum  reliqui, 

5    ufque  ad  fextam  Meditationem  in  quà  probatur. 

Deinde  re6le  dicit  nos  non  pojje  concipere  aclum  ullum 
Jine  fubjeàlo  fuo^,  ut  cogitationem  fine  re  cogitante, 
quia  id  quod  cogitât  non  efl  nihil.  Sed  abfque  uUà 
ratione,  &  contra  omnem  loquendi  ufum  omnemque 

10     logicam,  addit,    hinc   videri  fequi  rem  cogitantem  e[fe 
corporeum  quid  :  \  fuhjecla  enim  omnium  acluum  intcl-    240 
liguniur  quidem  fub  ratione  |  fubjîantiœ'^  (vel   etiani, 
fi  lubet,  fub   ratione  materiœ,   nempe   Metaphyficae), 
non  autem  idcirco  fub  ratione  corporum. 

i5  Sed  &  logici  &  vulgo  omnes  dicerc  folent  fub- 
flantias,  alias  elle  fpirituales,  alias  corporeas.  Ncc 
aliud  probavi  exemplo  cerae,  nifi  tantùm  colorem, 
duritiem,  figuram,  non  pertinere  ad  rationem  for- 
malem    ipfius    cerae.    Nec  etiam  de  ratione    formali 

20  mentis,  nec  quidem  de  ratione  formali  corporis 
ibi  egi. 

Neque  ad  rem  pertinet,quod  hic  Philofophus  dicat 
unam  cogitationem  non  polfc  q^q  fubjedum  alterius 
cogitationis.  Quis  enim  unquam,  pra:ter  iplum,  hoc 

25  finxit?  Sed,  ut  rem  ipfam  paucis  explicem,  certum  eO; 
cogitationem  non  polTe  eife  fine  re  cogitante,  ncc 
omnino  ullum  adum,  five  ullum  accidens,  fine  fub- 

22  \\\c  apri's  Philolbphus  [i"  édil.].  —  dicat]  ait  {ib.). 
SX.  Page  173,  1.  2-4. 

h.    Ib.,   1.    I2-l3. 

c.  Ib.,  1.  i5-iS. 


176  OEUVRES  DE  Descartes.  igs-'gg- 

ftantiâ  cui  infit.  Cùm  autem  ipfam  fubftantiam  non 
immédiate  per  ipfam  cognofcamus,  fed  perhoc  tantùm 
quôd  fit  fubjedum  quorundam  aéluum,  valde  rationi 

wi    confentaneum  eft,  &  ufus  jubet,  ut  illas  fubftantias, 
quas  agnofcimus  efle  fubjecla  plane  diverforum  ac-      5 
tuum  five  accidentium,  diverfis  nominibus  appelle- 
mus,  atque  ut  poftca,  utrum  illa  diverfa  nomina  ras 
diverfas  vel  unam  &  eandcm  fignificent,  examinemus. 
Sunt  autem  adus  quidam,   quos  vocamus  corporeos, 
ut  magnitudino,  figura,  j  motus,  c*i;  alia  omnia  qua:     lo 
abfque  locali  extenfione  cogitari  non  poiïunt  :  atque 
fubftantiam,  cui  illi  infunt,  vocamus  corpus  ;  nec  fingi 
poteft  alia  effe  fubftantia  qu?e  fit  fubjeclum  figurée, 
alia  quae  fit  fubjedum  motûs  localis  &c.,  quia  omnes 
illi  aélus  conveniunt  fubunà  communi  ratione  exten-     iS 
fionis.  Sunt  deindealii  actus,quos  vocamus  cogitativos, 
ut  intclligere,velle,imaginari,  fentire  &c.,  qui  omnes 
fub  ratione  communi  cogitationis,  five  perceptionis, 
five  confcientise,  conveniunt;   atque  fubftantiam  cui 
infunt,  dicimus  efl'e  rem  cogitantcm,  five  mentem,  five     20 
alio  quovis  nomine,   modo  ne   ipfam   cum  fubftan- 
tia corporeâ  confundamus,  quoniam  adus  cogitativi 
nullam  cum  adibus  corporels  habent  affinitatem,  & 

242  |cogitatio,  qu^e  eft  ipfarum  ratio  communis,  toto 
génère  differt  ab  extenfione,  quie  eft  ratio  communis  25 
aliorum.  Poftquam  verè  duos  diftindos  conceptus 
iftarum  duarum  fubftantiarum  formavimus,  facile  eft, 
ex  didis  in  fextà  Meditatione,  cognofcere  an  una  & 
eadem  fint,  an  diverfœ. 

I   Après  infit,  à  la  liffiie  (/"        luéme  remarque.   —    26    Apres 
édit.).  —  8  Apres  examinemus,        aliorum,  même  remarque. 


joo-joi.  Objectiones  Terti^e. 


\OBJECTIO  III. 


^77 


Quid  ergo  eft,quod  a  meâcogitatione  diftinguatur  ? 
Quid,  quod  a  me  ipfo  feparatum  dici  potefl"  ? 

Forte  refpondebit  aliquis  huic  quœjiioni  :  a  meâ  cogi- 
5  tationc  dijlinguor  ipfe  ego  qui  cogito  ;  &  a  me,  non  fepa- 
ralam  quidem,  fed  diverfam  ejjfe  meam  cogitationem,  eo 
modo,  quo  {ut  ante  diclum  cjï)  dijîinguitur  faltatio  afal- 
tante.  Quàd  fi  D.  C.  ojlendcrit  idem  ejfe  eum  qui  intcl- 
ligit,  &  intclleélum,  recidemus  in  moduni  loqucndi  Scho- 
lo  lajlicum.  Intelleéîus  intelligit,  vifus  videt,  voluntas  vult, 
&  per  analogiam  optimam,  ambulatio,  vel  faltem  facultas 
ambulandi,  ambulabit.  Quœ  om\nia  obfcura,  impropria,  243 
&  perfpicuitate  folitâ  Domini  Des  Cartes  indignijfwia. 

Responsio. 

i5  Non  nego  me,  qui  cogito,  diftingui  a  meâ  cogita- 
tione,  ut  rem  a  modo  ;  fed  ubi  quœro,  quid  ergo  cjl  quod 
a  meâ  cogitatione  dijlinguatur ,  hoc  intelligo  de  variis  co- 
gitandi  modis  ibi  recenfitis,  non  de  meâ  fubftantiâ;  & 
ubi  addo,  quid,  quod\a  meipfo feparatum  dici pojjit,  figni- 

2o  fico  tantùm  illos  omnes  cogitandi  modos  mihi  inefle; 
nec  video  quid  hîc  dubii  vel  obfcuritatis  fingi  poffit. 

OBJECTIO  IV. 

Supereft  igitur  ut  concedam,  mené  imaginari  qui- 
dem quid  fit  hsec  cera,  fed  folâ  mente  concipere"". 

a.  Page  29,  1.  3-4. 

b.  Page  3i,  1.  16-18.  Descartes  avait  icr'npercipere. 

Œuvres.  II.  23 


178  OEuvRFS  DE  Descartes.  301-202. 

Diffcrenlia  magna  cfl  inlcr  imaginari,  hoc  ejï,  ideain 
aliquain  Jiabere,  &  vicnlc  concipcre,  hoc  ejl,  ratiocinando 
colligcre  rem  aliquam  effe,  vel  rem  aliquam  exijlcrc.  Scd 

244  non   cxpliciiit,  nobis   D.    C.    in   qiio    differunt.    Veteres 
quoqiie   Peripateiici  docuerunt  fatis  clare   non    percipi      5 
fubjiantiam  fenfibus,  fed  colligi  rationibus. 

Qiiid  jam  dicimus,  fi  forte  ratiocinatio  nihil  aliud fit 
qiiàm  copulatio  &  concathenatio  nominum  Jive  appellatio- 
num,  per  vcrbum  hoc  efl  ?  unde  colligimus  rationc  nihil 
omnino  de  naturâ  rcriim,  fed  de  earum  appellationibus,  10 
nimirum  iitriim  copiilcmus  rerum  nomina  fecunditm  pacla 
[quœ  arbitrio  noflro  fecimus  circa  ipfarum  fignificationes) 
vel  non.  Si  hoc  fit,  f  eut  effe  potefi,  ratiocinatio  dépende- 
bit  a  nominibin,  nomina  ab  imagmatione,  &  imagi\nalio 
forte,  ficiit  fentio,  ab  organoriun  corporeorum  motii,  &fc  i5 
mens  nihil  aliud  erit  prœtcrquàm  motus  in  partibus  qui- 
biifdam  corpôris  organici. 

Responsio. 

Differentiam  inter  imaginationem  &  purae  mentis 
conceptum  hîc  explicui,  ut  in  exemple  enumerans    20 

245  I  quaenam  lint  in  cerâ  quœ  imaginamur,  &  qurenam 
quœ  fola  mente  concipimus;  fed  &  alibi  explicui  quo 
paclo  unam  i^L-  eandem  rem,  puta  pentagonum,  aliter 
intelligamus,  &.  aliter  imaginemur.  Eli  autem  in  ratio- 
cinatione  copulatio,  non  nominum^,  fed  rerum  nomi-  jS 
nibus-lîgnilicatarum  ;  mirorque  alicui  contrarium  ve- 
nire  polie  in  mentem.  Quis  enim  dubitat  quin  Gallus 

7  Dicimus]  diccimis  (i"  cciit.  mieux).  —  27  Apre.-;  mcntcm,  à  la 
liijne  (y"  cJiL). 


202-204.  Objectiones  Terti;E.  179 

&  Germanus  eadem  plane  iifdem  de  rébus  poffint  ra- 
tiocinari,  cùm  tamen  verba  concipiant  plane  diverfa? 
Et  nunquid  Philofophus  feipfum  condemnat,  cùm 
loquitur  de  padis  quce  arbitrio  noftro  fecimus  circa 

5  verborum  fignificationes  ?  Si  enim  admittit  aliquid 
verbis  fignificari,  quare  non  vult  ratiocinationes  no- 
ftras  efle  de  hoc  aliquid  quod  fignificatur,  potiùs 
quàm  de  folis  verbis  ?  Ac  certe  eodem  jure  quo  con- 
cludit  mentem  elle  motum,  poflet  etiam  concludere 

10    I  terram  efle  cœlum,  vel  quidquid  aliud  ipfi  placuerit. 

I  OBJECTIO  V.  246 

Qupedam  ex  his  (fcdicet  cogilationibus  humanis)  tan-     Ad  MnonAnoNEM 

.  .  ..  .      .  .  Tkrtiam. 

quam  rerum  imagines  lunt,  quibus  Ions  proprie  con-  dc  oeo. 

venit  idese  nomen,  ut  cùm  homincm,  vel  Chimitram, 

i5     vel  Cœlum,  vel  Angelum,  vel  Deum  cogito". 

Cùm  hominem  cogito,  agnofco  idcam,  fivc  imaginem 
conjlitutaîn  ex  figura  &  colore,  de  quâ  po/fum  dubitare  an 
fit  hominis  fiimilitiido,  vel  non.  Similiter  cùm  cogito  cœ- 
lum. Cùm  Chimœram  cogito,  agnofco  idcam,  fiive  imagi- 

20  nem,  de  quâ  pofi'um  dubitare  an  fit  fimilitudo  alicujus 
animalis,  non  exifientis,  fed  quod  exificre  poffit,  vel  exti- 
terit  alio  tempore,  vel  non. 

Cœterum   cogitanti  Angelum   obverfatur  animo   ali- 
quando  imago  flammœ,  aliquando  puelli  formofi  alati,  de 

25  quâ  certus  mihi  videor  effe,  quod  non  habet  fimilitudinem 
Angeli;  neqiie  |  ergo  effe  eam  An\geli  ideam.  Sed  credens    247 

8  Ac  manque  {i"  édit.).  —  26  credens]  lire  credentes  ? 
a.  Pa?e  ?^,  1.  3-6. 


i8o  OEuvRES  DE  Descartes.  204-205. 

ejfe  creaturas  aliquas  Deo  minijîrantes,  invifibiles,  &  im- 
matenales,  rei  créditée  vel  fuppofitce  nomen  Imponimus 
Angelum,  cùm  tamen  idea,  fub  quâ  Angelum  imaginor, 

fit  compofiia  ex  ideis  rerum  vijibilium. 

Eodem  modo  ad  nomen  vcnerandum  Dei,  nullam  Dei      5 
habemus  imaginem,  Jîve  ideam;  ideoque prohibemur  Dcutn 

fub  imagine  adorare,  ne  illum,  qui  inconceptibilis  ejî,  vi- 
deamur  nobis  concipere. 

Videtur  ergo  nullam  efjc  in  nobis  Dei  ideam.  Sed  ficut 
cœcus  natus,  fœpius  igni  admotus,  &  fentiens  fc  calere,  10 
agnofcit  effe  aliquid,  a  quo  calefaélus  ef,  audienfque 
illud  appellaj-i  ignem,  concludit  ignem  exijlere,  nec  tamen 
qualis  fgurœ  aut  coloris  ignis  fit  cognofcit ,  vel  ullam  om- 
nino  ignis  ideam,  vel  imaginem  animo  obverfantem  liabct; 
itaquc  Homo  cognofcens  debere  efe  caufim  aliquam  fua-  i5 
rum  imaginum  vel  idcarum,  &  caufv  illius  aliam  caufam 
248    priorem,  &  fc  continuo,  deduci\tur  tandem  adfincm,fivc 

fuppofitionem  alicujus  caufœ  œternœ,  quœ,  quia  nunqiiam 
cœpit  effe,  caufam  fe  habere  priorem  non  pote/l ;  neceffa- 
rio  aliquid  œternum  exifere  concludit.  Nec  tamen  ideam     20 
ullam  habet,  quam  poffit  dicere  effe  ideam  œterni  illius, 

fed  rem  credi\tam  vel  agnitam    nominat,  five    appcllal 
Deum. 

Jam  quoniam  ex  poftione  hac,   quàd  habemus  ideam 
Dei  in  anima  nofrâ,  procedit  D.  C.  ad probationem  hujus    25 
Thcorematis,  quàd  Deus  [id  ef  fumme  potens,  fapicns, 
mundi  crealor)  exifat,  oportuit  illam  ideam  Dei  tnclius 
explicare,  &  non  modo  inde  deducere  ipfus  cxifentiam, 

fed  ctiam  mundi  créât ionem. 

14  Après  habet,  à  la  ligne  {i"  et  s' édit.). 


249 


2o5-2o6.  Objectiones  Tertl-e.  i8i 

Responsio. 

Hîc  nomine  ideae  vult  tantùm  intelligi  imagines 
rerum  materialium  in  phantafiâ  corporeà  depidas; 
quo  poûto  facile  illi  eft  probare,  nuUam  Angeli  nec 
5  Dei  propriam  ideam  effe  poffe.  Atqui  ego  paffim 
ubique,  ac  |  prsecipue  hoc  ipfo  in  loco,  oftendo  me 
nomen  ideae  fumere  pro  omni  eo  quod  immédiate  a 
mente  percipitur,  adeo  ut,  cùm  volo  &  timeo,  quia 
fimul  percipio  me  velle  &  timere,  ipfa  volitio  &.  timor 

10  inter  ideas  a  me  numerentur.  Ufufque  fum  hoc  no- 
mine, quia  jam  tritum  erat  a  Philofophis  ad  formas 
perceptionum  mentis  divinae  fignificandas,  quamvis 
nuUam  in  Deo  phantafiam  agnofcamus;  &  nulium  ap- 
tius  habebam.  Satis  autem  puto  me  explicuilTe  ideam 

1 5  Dei  pro  iis  qui  ad  meum  j  fenfum  volunt  attendere  ;  fed 
pro  iis  qui  mea  verba  malunt  aliter  quàm  ego  intelli- 
gere,  nunquam  poffem  fatis.  Quod  denique  hîcadditur 
de  mundi  creatione,  plane  eft  a  quaeftione  alienum. 

OBJECTIO   VI. 

»o  Alise  verô  [cogitationes]  alias  quafdam  praeterea  for- 
mas habent,  ut  cùm  volo,  cùm  timeo,  cùm  affirmo, 
cùm  nego,  femper  quidem  aliquam  rem  ut  fubjedum 
meae  cogitationis  apprehendo.  Sed  aliquid  etiam  am- 
pliùs  quàm  iftius  rei  fimilitudijnem  cogitatione  com-    250 

25  pledor,  &  ex  his  aliae  voluntates  five  affedus,  alise 
autem  judicia  appellantur". 

22  aliquam]  aliam  (/"  et  2' édit.). 
a.  Pijge  37, 1.  6-12. 


i82  OEUVRES  DE  Descartes.  206-107. 

Cùiu  quis  vult,  vel  timet,  habct  qiiidem  imagincm  rci 
quam  timet,  &  aélionis  quam  vult;  fcd  quid  ampliùs  vo- 
lens  vel  timens  cogilatione  compleélitur,  non  explicatur. 
Etji  quidem  timor  fit  cogitatio,  non  video  quo  modo  po- 
te Jl  e  (Je  alia,  quam  cogitatio  rei  quam  quis  timet.  Quid  5 
enim  ejl  timor  irruentis  leonis  aliud,  quàm  idea  irruentis 
leonis,  &  effeélus  f^quem  talis  idea  générât  in  corde)  quo 
timens  inducitur  ad  motum  animalem  illum,quem  vocamus 
fugam  ?  Jam  motus  hicfugœ  non  ejî  cogitatio;  quare  rema- 
net,  non  ejjc  in  timore\aliam  cogitationem prœter  illam  qucc  'o 
confijlit  in  fimilitudinc  rei.  Idem  dici pojfet  de  voluntate. 
Prœterea  affîrmatio  &  negatio  non  funt  fine  voce  & 
appellationibus,  ita  ut  animantia  bruta  non  pojjint  affir- 
mare  neque  negare,  ne  cogitatione  quidem,  ideoque  nequc 
judicare;  attamen  cogitatio  fimilis  pote fî  ejje  in  homine  '5 
251  (§>  be/îid.  Nam,  cùm  affirmamus  hominem\currere,  ion 
habemus  aliam  cogitationem  ab  ed  quam  habet  canis  vi- 
dens  currentem  dominum  fuum  ;  nihil  igitur  addit  afirma- 
tiovel  negatio  cogita t ionibus  Jîmplicibus,  niji  forte  cogi- 
tationem qudd  nomina,  ex  quibus  conjîat  affirmatio,  fint  20 
nomina  ejifdem  rei  in  affirmante;  quod  non  eji  complccli 
cogitatione  plus  quàm  rei  fimilitudinem,  fcd  candem  fi- 
militudinem  bis. 

Responsio. 

Per  fe  notum  eft  aliud  efle  videre  leonem  &  fimul     2 5 
illum  timere,  quàm  tantùm  illum  videre  ;  item  aliud 
cfle  videre  hominem  currentem,  quàm  fihi  ipfi  affir- 

2G-27  uliud  ellci  quôd  aliud  eft  (/"  édit.).  —  27  fibi  ipil  manque 
il"  édit.]. 


207-209.  Objectiones  Terti.e.  18^ 

mare  fe  illum  videre,  quod  fit  fine  voce.  Nihilque  hîc 
animadverto  quod  egeat  refponfione. 

I  OBJECTIO  VIL 

Supereft  ut  examinem,  quâ  ratione  ideam  iftam  a 
5  Deo  accepi;  neque  enim  illam  fenfibus  haufi;  nec  un- 
quam  expedanti  mihi  advenit,  ut  folent  rerum  fenfi- 
bilium  idese,  cùm  ipfae  res  externis  fenifuum  organis  252 
occurrunt,  vel  occurrere  vidcntur;  nec  etiam  a  me 
effida  eft,  nam  nihil  ab  eâ  detrahere,  nihil  illi  fuper- 

10  addere  plane  pofTum;  ac  proinde  fuperefl  ut  mihi  fit 
innata,  quemadmodum  etiam  mihi  eft  innata  idea  meî 
ipfius". 

Si  non  deîur  Dei  idea  [nonaulein  prohaliij-  dari),  quem- 
admodum non  dari  videtur,  tota  hœc  collabitur  difqui- 

1 5  fitio.  Prœterea  idea  meî  ipjius  mihi  oritur  [Ji  corpus  meum 
fpeélatur)  ex  vijione  [Ji  anima)  nulla  omnino  animœ  ejî 
idea,  fed  ratione  colligimus  cjfe  aliquid  internum  corpori 
humano,  quod  ei  motum  impertit  animalcm^  quo  fentit  & 
movetur;  atque  hoc  qu  idq  u  id  ejl,  fin  eideàvocamus  an  im  a  m . 

20  Responsio. 

Si  detur  Dei  idea  (ut  manifeftum  eft  illam  dari),  tota 
haec  collabitur  objedio.  Cùmque  additur  non  dari  ani- 
mée j  ideam,  fed  ratione  colligi,  idem  eft  ac  fi  dicere- 
tur  non  dari  ejus  imaginem  in  phantafiâ  depidam.  fed 
25     dari  tamen  illud  quod  ego  ideam  vocavi. 

i  quod. .  .  voce,  manque  (/"  cJil.).  —  4  iltamj  ipfam  (i" édil.).  — 
7  ipfœ]  iftai  Desc. 

a.  Page  5i,  1.  6-14. 


184  OEUVRES  DE  Descartes.  sog-sio 


«63  I  ODJECTIO  VIII. 

Aliam  vcrô  folis  ideam,  ex  rationibus  aftronomicis 
defumptam,  hoc  eft,  ex  notionibus  quibuldam  mihi 
innatis  elicitam^. 

Solis  idea  unica  uno  tempore  videtur  effe,  Jlvefpecletur      5 
oculisyjïve  ratiocinatione  intelligatur  efje  multoîies  major 
quàm  videtur.  Nam  hœc  altéra  non  ejl  idea  folis,fed  col- 
leûio  per  argumenta  ideam  folis  multoîies  fore  majorem, 
fi  multo  propiiis  fpeéïaretur. 

Veriim   diverfis  temporibus  diverfœ  poffunt  effe  folis     "o 
ideœ,  ut  fi  uno   tempore  nudo   oculo,  alio   tubo    optico 
fpeéletur.    Sed  rationes  Afironomiœ  non  reddiint  ideam 
folis  majorem,  vel  minorent;  docent  potiiis  ideam  fenfibi- 
lem  fallacem  effe. 

Responsio.  '5 

Hîc  quoque  quod  dicitur  non  effe  idea  folis,  &  ta- 
men  defcribitur,  eft  idipfum  quod  ego  ideam  voco.  | 

254  I  OBJECTIO  IX. 

Nam  procul  dubio  illrc  ide^e,  quee  fubftantiam  mihi 
exhibent,  majus  aliquid  funt,  atque,  ut  ita  loquar,  plus     20 
realitatis  objedivse   in  fe  continent,  quàm  illae  qucc 
tantùm  modos  five  accidentia  repraefentant.  Et  rurfus 
illa  per  quam  fummum  aliquem  Deum,  îeternum,  in- 

5  Solis  non  à  la  ligne  (1"  et  2'  ciiit.). 
a.  Page  39,  1.  22-24. 


2I0-J1I.  Objectiones  Terti-e.  185 

finitum,  omîiifcium,  omnipotentem,  rerumque  om- 
nium, quse  prseter  ipfum  funt,  creatorem  intelligo, 
plus  profedo  realitatis  objedivae  in  fe  habet,  quàm 
illae  per  quas  finitce  fubflantise  exhibentur^ 
5  Notavifœpius  ante,  nequc  Dei,  neque  animœ,  dari  ul- 
lam  ideam;  addo  jam,  ncque  fubjlantix.  Siib/tantia  enim 
(ut  quœ  cjî  matcria  fubjeéla  accidentibus  &  jnutaiw- 
nibus)  folâ  ratiocina lione  evincitur,  nec  iamen  concipi- 
tur,  aut  ideam  ullam  nobis  exhibet.   Hoc  fi   verum  fit, 

10    quomodo  dici  potejî  ideas,  quœ  fubjîantias  mihi  exhibent, 
majus  aliquid  e[fe,   &  plus  habere  realitatis  objeclivœ, 
quàm  nias  quœ  mihi  exhibent  accidentia  ?  Prœterea  con- 
fideret  de\nuo  D.  C.  quid  velit  dicere  plus  realitatis.  An     255 
realitas  fufcipit  magis  &  minus?  Vel  Jî putat  unam  rem 

i5  aliâ  magis  ejje  rem,  confidcret  quomodo  hoc  pojfit  captui 
nojîro  cum  tantà  \ pcrfpicuitate  explicari,  quanta  exigitur 
in  omni  demonjlrationc,  &  quanta  ipfe  aliàs  ufus  ejî. 

Responsio. 

Notavi  f?epius  me  nominare  ideam,  idipfum  quod 
20  ratione  evincitur,  ut  &  alia  quœ  quolibet  modo  perci- 
piuntur.  Saiifque  explicui  quomodo  realitas  fufcipiat 
plus  &  minus  :  ita  nempe  ut  fubftantia  fit  magis  res 
quàm  modus;  atque  fi  dentur  qualitates  reaies,  vel 
fubftantiae  incompletîe,  funt  magis  res  quàm  modi, 
25  fcd  minus  quàm  fubflantiae  complets;  ac  denique,  fi 
detur  fubftantia  infin'ta  &  independens,  eft  magis  res 
quàm  finita  &dependens.  Hsecque  omnia  per  fe  funt 
notiffima. 

a.  Page  40,  1.  12-20. 

Œuvres.  II.  24 


i86  OEuvRES  DE  Descartes. 


256  I  OBJECTIO  X. 

Itaque  fola  reftat  idea  Dei,  in  quâ  confiderandum 
eft,  an  aliquid  fit  quod  a  me  ipfo  non  potuerit  profi- 
cilci.  Dei  nomine  intelligo  fubftantiam  quandam  in- 
finitam,  independentem,  fumme  intelligentem,  fumme  5 
potentem,  &  a  quâ  tum  ego  ipfe,  tum  aliud  omne,  fi 
quid  aliud  exftat,  eft  creatum.  Quse  fane  omnia  talia 
funt,  ut  que  diligentius  at|tendo,  tantô  minus  a  me 
folo  profeda  effe  videantur;  ideoque  ex  antedidis, 
Deum  neceffario  exiftere,  eft  concludendum^  «o 

Conjiderans  attributa  Dei,  ut  Dei  ideam  inde  habea- 
mus,  &  ut  videamus  an  in  illâ  aliquid  fit  quod  a  nobis 
if  fis  non  potuerit  projicifci,  invenio,  ni  fallor,  neque  a  no- 
bis projicifci  quce  ad  nomen  Dei  cogitamus,  neque  ejfe  ne- 
cejjarium  ut  pi-oficifcantur  aliunde  quàm  ab  objeélis  ex-  '5 
ternis.  Nam  Dei  nomine  intelligo  fubftantiam,  hoc  efi 
intelligo  Deum  cxijîere  [non  per  ideam,  fed  per  ratioci- 
nationem).  Infinitam  [hoc  ejl,  quod  non  pojfium  concipere, 

257  neque  \  imaginari  terminas  ejus,  five  partes  extremas,  quin 
adhuc  pojjim  imaginari  ulteriores)  ;  ex  quo  fequitur  ad  2° 
nomen  infiniti  non  oriri  ideam  injînitatis  divinœ,  fed 
meorum  ipfius  finium,  fivc  limitum.  Independentem,  hoc 
eft,  non  concipio  caufam  ex  quâ  Deus  onatur;  ex  quo 
patet  me  aliam  ideam  ad  nomen  independentis  non  ha- 
bcre,  prœlcr  memoriam  mearum  idcarum  incipientium  2 5 
diverfis  lemporibus,  ideoque  dependenlium. 

Quapropter  dicere  Deum  e[je  independentem,  nihil 

23  Apil's  oiiatLir,  ci  la  ligne  (i"  cl  2'  éJH.). 
a.  Page  45,  1.  9-18. 


2  12-214-  Objectiones  Tertle.  187 

aliud  ejl  quant  dicere  Deum  ejje  ex  earum  rerum  numéro, 
quarum  non  imaginor  originem.  Sicut  dicere  Deum  ejJc 
infinitum,  idem  ejï  ac  fi  dicamus  eum  ejfe  |  in  numéro 
earum  rerum,  quarum  non  concipimus  fines.  Et  fie  omnis 
5  idea  Dei  excluditur;  qualis  enim  efi  idea  fine  origine  & 
ter  m  in  is? 

Summe  intelligentem.  Quœro  hic  :  per  quant  ideam 
D.  C.  intelligit  intelleélionem  Dei? 

Summe  potentem.  Item  per  quant  ideam  intelligitur 

10    potentia,  quce  efi  rerum  futurarum,  hoc  efi  non  exifien- 

tium  ?  I  Certe   ego  potentiam  intelligo   ex  imagine,  five    258 

memoriâ  aé}ionum  prœteritarum,  hoc  modo  colligens  :  fie 

fecit,  ergofic  potuit  facere;  ergo  exifiens  idem  fie  poterit 

ilerum  facere,  hoc  efi,  habet  potentiam  faciendi.  Jam 

i5  hœc  omnia  [uni  ideœ  quœ  ortœ  eJfe  pojjunt  ab  objeélis 
externis. 

Creatorem  omnium  quae  exiant,  Creationis  imagi- 
nem  quandam  mihi  ipfi  fingere  pojfum  ex  iis  quœ  vidi, 
velut  hominem  nafcenteni,  five  crefcentem  velutex punûo 

20  in  figuram  &  magnitudinem  quam  nunc  habet.  Aliam 
ideam  ad  nomen  creatoris  nemo  habet.  Sed  nonfufiîcitad 
probandam  creationem,  quôd  imaginari pojjumus  mundum 
creatum.  Ideoque,  etfi  demonfiratum  ejfet  aliquid  infini- 
tum, independens,  fumme  potens,  &c.  exifiere,  non 

a5  tamen  fequitur  exifiere  creatorem.  Nifi  quis  putet  reéle 
inferri  ex  eo  quôd  exifiit  aliquid  quod  nos  credimus 
\creafie  cœtera  omnia,  ideo  mundum  ab  eo  fui  fie  ali- 
quando  creatum. 

Prœterea,  ubi  dicit  ideam  Dei  &  ani\mœ  nofirœ  nobis    259 

8  Après  Dei,  tton  à  la  ligne       exiflentium,  à  la  ligne  {ib.).  — 
(/"  et  2'  édit.).  —  lo-u  Après       2Z  Après  crtsitum,  à  la  ligne  (ib.). 


liiS  OEuvREs  DE  Descartes.  214-315. 

innatam  ejfc,  velim  fcire  fi  animœ  dormientium  profundc 
fine  infomnio  cogitent.  Si  non,  non  habent  eo  tempore 
ideas  ullas.  Quare  nulla  idea  efi  innata;  nam  quod  efi  in- 
natum,  femper  adefi. 

Responsio.  5 

Nihil  eorum  quae  Deo  tribuimus,  ab  objedis  exter- 
nis  tanquam  ab  exemplari  poteft  efle  profedum,  quia 
nihil  eft  in  Deo  fimile  iis  quae  funt  in  rébus  externis, 
hoc  efi  corporeis  :  quidquid  autem  iis  diffimile  cogi- 
tamus,  manifeflum  eft  non  ab  ipfis,  fed  a  caufà  iflius  10 
diverfitatis  in  cogitatione  noftrà  proficifci. 

Et  qusero  hîc  quo  pado  ifte  Philofophus  intelleclio- 
nem  Dei  a  rébus  externis  deducat.  Quam  autem  ha- 
beam  ejus  ideam,  facile  explico,  dicendo  me  per 
ideam  intelligere  id  omne  quod  forma  eft  alicujus  i5 
perceptionis.  Quis  enim  eft  qui  non  percipiat  fe  ali- 
quid  intelligere?  ac  proinde  qui  non  habeat  iftam  for- 
260  mam,  five  ideam  intelledionis,  quam  |  indefinite  ex- 
tendendo,  format  ideam-'  intelledionis  divinae,  &  fie 
de  cseteris  ejus  attributis  ?  20 

I  Quoniam  verô  ufi  fumus  ideà  Dei  quae  in  nobis  eft 
ad  ejus  exiftentiam  demonftrandam,  atque  in  hac  ideà 
tam  immenfa  potentia  continetur,  ut  intelligamus  re- 
pugnare,  fi  Deus  exiftat,  aliquid  aliud  prœter  ipfum 
exiftere,  nifi  quod  ab  ipfo  fit  creatum,  plane  fequitur,  25 
ex  eo  quôd  demonftrata  fit  ejus  exiftentia,  demonftra- 
tum  etiam  efle  totum  mundum,  five  res  omnes  a  Deo 
diverfas,  quœcunque  exiftunt,  ab  ipfo  effe  creatas. 

a.  Voir  t.  III,  p.  36i,l.  3. 


îi5-2i6.  Objectiones  Terti^.  189 

Denique,  cùm  dicimus  ideam  aliquam  nobis  effe 
innatam,  non  intelligimus  illam  nobis  femper  obver- 
fari  :  fie  enim  nulla  prorfus  effet  innata;  fed  tantùm 
nos  habere  in  nobis  ipfis  facultatem  illam  eliciendi. 

5  OBJECTIO  XI. 

Totaque  vis  argumenti  in  eo  eft,  quôd  cognofcam 
fieri  non  poffe  ut  exiftam  talis  naturœ  qualis  fum, 
nempe  ideam  Dei  ;  in  me  habens,    nifi  rêvera  Deus    aei 
etiam  exifterct,  Deus,  inquam,  ille  cujus  idea  in  n-.e 

10     eft-'. 

Qiioniam  crgo  non  cjî  denion/lralinn  nos  ideam  Dei 
habere,  &  Clirijliana  rcligio  nos  obligat  credere  Dciim 
ejfe  inconceptibilem,  hoc  cjl,  ut  ego  opinor,  cujus  idea  non 
habctur,  fcquilur  e\iJlentiam\Dei  non  ejje  denwnjlratam, 

1 5     inulto  ininiis  creationcni. 

Responsio. 

Cùm  dicitur  Deus  inconceptibilis,  intelligitur  de 
conceptu    adouquate    illum    comprehendente.    Quo- 
modo  autem  idea  Dei  habeatur,  ad  naufeam  ufque 
20     repetitum  eft;  ac  nihil  omnino  hic  affeitur,  quod  dé- 
mon ftrationes  meas  convellat. 

6  cognolcainj  agnol'cam  Desc.  —  2o--i\  ac...  convellat.  manque 
{ redit.  K 

a.  Pai;c  5i,  1.  2g,  à  p.  52,  I,  3 


190 


Œuvres  de  Descartes. 


216-217. 


262 


I  OBJECTIO  XII. 


\s)  Meditationem 

QUARTAM. 

De  vero  €■  falfo. 


10 


Atque  ita  certè  intelligo  errorem,  quatenus  error 
eft,  non  effe  qiiid  reale,  fed  tantummodo  defeclum. 
Nec  proinde  ad  errandum  mihi  opus  elle  aliquâ  po- 
teftate  ad  hune  finem  a  Deo  tributâ''. 

Certum  cfl  ignorantiam  tantummodo  ejje  defeclum,  ne- 
que  opus  cjfe  facultate  aliquâ  pofitivâ  ad  ignorandum;  fed 
de  er*-ore  non  ejî  ita  res  manifefia.  Videntur  enini  lapides 
&  inanimala  errare  non  pojfe,  propter  hoc  folùm  qudd 
non  habeant  facul\tatem  ratiocinandi,  neque  imaginandi : 
proinde  pronum  ejl  colligere,  qudd  ad  errandum  opus  ft 
facultate  ratiocinandi,  velfaltem  imaginandi,  quœ  facul- 
tates  funt  amhœ  pofitivœ,  tributœ  omnibus  &  folis  erràn- 
tibus, 

Prœterea  D.  C.  dicit  fie  :  adverto  illos  (fcilicet  meos  i5 
263  errores)  a  duabus  |  caufis  fimul  concurrentibus  depen- 
dere,  nempe  a  facultate  cognofcendi  quse  in  me  eft, 
&  a  facultate  eligendi,  five  ab  arbitrii  libertate^  Quod 
videtur  prœcedentibus  contradiclorium.  Ubi  notandum 
quoquc  arbitrii  libertatem  affumi  fne  prabationc,  contra  20 
opinionem  Calviniflarum. 


Responsio. 


Etfi  ad  errandum  opus  fit  facultate  ratiocinandi  (vel 
potius  judicandi,  five  affirmandi  &  negandi),  quia 
nempe  eft  ejus  defeclus,  non  ideo  fequitur  hune  de- 


a.  Page  54, 1.  24-28. 

b.  Page  56,  1.  11-14. 


25 


2i7-2'8.  Objectiones  Terti^.  ipi 

fedum  efle  realem,  ut  neque  cœcitatem  efle  realem, 
quamvis  lapides  non  dicantur  cœci,  propter  hoc  fo- 
lum  quôd  non  fint  vifûs  capaces.  Miiorque  me  nuUam 
hadenus  redam  illationem  in  his  objedionibus  in- 
5  venifle.  Nihil  autem  de  libertate  hîc  affumpfi,  nifi 
quod  omnes  experimur  in  nobis;  eftque  lumine  na- 
turali  notiffimum,  nec  intelligo  j  quam  ob  caufam  prœ- 
cedentibus  contradidorium  effe  dicatur. 

Etfi  vero  forte  multi  fint  qui,  cùm  ad  |  praeordina-  264 
10  tionem  Dei  refpiciunt,  capere  non  polîunt  quomodo 
cum  ipfà  conliftat  noflra  libertas,  nemo  tamen,  cùm 
feipfum  tantùm  refpicit,  non  experitur  unum  &  idem 
efle  voluntarium  &  liberum.  Neque  hîc  efl  locus  exa- 
minandi  quaenam  fit  eà  de  re  opinio  aliorum. 

i5  OBJECTIO  XIII. 

Exempli  caufâ,  cùm  examinarem  his  diebus,  an  ali- 
quid  in  mundo  exifteret,  atque  adverterem  ex  hoc  ipfo 
quôd  iliud  examinarem,  evidenter  fequi  me  exiftere, 
non  potui  quidem  non  judicare  quod  tam  clare  intelli- 

20  gebam  verum  elle,  non  quôd  ab  aliquâ  vi  externâ  fue- 
rim  ad  id  coadus,  fed  quia  ex  magnâ  luce  in  intelledu 
magna  confequuta  efl  propenfio  in  voluntate,  atque 
ita  tanto  magis  fponte  &  libère  illud  credidi,  quanto 
minus  fui  ad  iftud  ipfum  indifferens". 

25  Vax  hœc,  magna  lux  in  intelledu,  meîaphorica  ejl, 

nec  igitw  argumeniativa .  (Jyiufquifque  autem  qui  dubita- 

14  aliorum]  Caluinillarum  (T' édil.). 
a.  Page  58,  1.  26,  à  p.  59,  I.  4. 


192  OEuvRES  DE  Descartes.  îis-jîo 

265  tione  caret,  talent  lucem  prœlendit,  &  |  habet  propenjîonem 
voluntatis  ad  affirmandum  id  de  |  quo  non  dubitat,  non 
minorem  quàm  qui  fevera  fait .  Potejî  ergo  lux  hœc  ejfe 
caufa  quare  quis  objlinate  opinionem  aliquam  defendat  vel 
teneat,fed  non  quddfciat  veram  eam  eJfe.  5 

Prœterea  non  modo  faire  aliquid  verum  ejfe,fed  &  cre- 
dere  vel  ajfenfum  prœbere,  aliéna  funt  a  voluntate;  nam 
quœ  validis  argumentis  probantur,  vel  ut  credibilia  nar- 
rantur,  volentes  nolentes  credimus.  Verujn  ejî,  quàd  affir- 
mare  &  negare,  propugnare  &  refellere  propojîtiones,  10 
funt  aéîus  voluntatis  ;  fed  non  ideo  fequitur  affenfum  in- 
ternum  dependere  a  voluntate. 

Non  itaque  fatis  démon flratur  conclufio  quœ  fequitur  : 
atquç  in  hoc  liberi  arbitrii  non  redo  ufu  privatio  illa 
ineft  quœ  formam  erroris  conflituit^  i5 

Responsio. 

Nihil  ad  rem  attinet  qu?erere  an  vox,  magna  lux,  fit 

266  argumentativa,nec-ne,  modo  fit  explicaiiva,  ut|  rêvera 
eft.  Nemo  enim  nefcit  per  lucem  in  intelledu  intelligi 
perfpicuitatem  cognitionis,  quam  forte  non  habent  20 
omnes  qui  putant  fe  habere;  fed  hoc  non  impedit 
quominus  valde  diverfa  fit  ab  obfl;inatà  opinione 
abfque  evidenti  perceptione  conceptà. 

|Cùm  autem  hîc  dicitur  nos  rébus  clare  perfpedis 
volentes  nolentes  aflentiri,  idem  efl  ac  fi  diceretur  nos    aS 
bonum  clare  cognitum  volentes  nolentes  appetere  : 
verbum  enim,  nolentes,  in  talibus  non  habet  locum, 
quia  implicat  nos  idem  velle  &  noUe. 

a.  l'aide  60,  1.  6-7. 


Objectiones  Terti^îî. 


19? 


OBJECTIO  XIV. 


10 


Ut  cùm,  exempli  caufâ,  triangulum  imaginor,  etfi 
fortafle  talis  figura  nullibi  gentium  extra  cogitationem 
meam  exiftat,  nec  unquam  exftiterit,  eft  tamen  pro- 
5  fedo  determinata  quaedam  ejus  natura,  five  eflentia, 
five  forma  immutabilis  &  aeterna,  quse  a  me  non 
effida  eft,  nec  a  meâ  mente  dependet,  ut  patet  ex  eo 
quôd  poffint  demonftrari  variae  proprietates  de  ifto 
triangulo". 

Si  triangulum   nullibi  gentium  cxijlat ,  non   intelligo 

quomodo  naturam  aliquam  habeat;  quod  cnim  nullibi  ejl, 

non  ejl;  neque  crgo  habet  ejfe,  feu  naturam   aliquam. 

Triangulum  in  mente  oritur  ex  triangulo  vifo,  vel  ex  vi- 

fis  fiéîo.    Citm  autem   femel  rem   {unde  putamus  oriri 

•  5  idcam  trianguli)  nomine  trianguli  appcllaverimus,  quan- 
quam  périt  ipfum  triangulum,  nomcn  manet.  Eodem  modo, 
Jt  cogitât ione  nojlrâ  femel  conccpcrimus  angulo.s  trianguli 
omnes  Jimul  œquari  duobus  redis,  &  nomen  hoc  allerum 
dederimus  triangulo,  habens  très  angulos  aequales  duo- 

20  bus  reélis,  etji  nullus  angulus  exijleret  in  mundq,  tamen 
nomen  maneret,  &  fempiterna  erit  veritas  propojitionis 
ijîius  :  triangulum  eft  habens  très  angulos  duobus 
redis  œquales.  Sed  non  erit  fempiterna  natura  trianguli, 
fi  forte  omne  triangulum  périr  et. 

Vcra  fimiliter  in  œternum  erit  propofitio,  homo  eft 
animal,  propter  nomina  œterna ;  fed  pereunte  génère  liu- 
mano,  non  erit  amplius  natura  humana. 

8  poflînt]  poflunt  (/"  édil.).  —  20  Apres  redis,  à  la  ligne  (/'•  édit.). 


25 


Ad  Meditatione  - 
Qlintam. 

De  effeniid  rervtr, 
materialium. 


8C7 


268 


a.  Page  64,  1.  1 1-18. 

(EuVRES.    11. 


ï5 


194  Œuvres  de  Descartes.  221-22J 

Unde  confiât  ejjentiam,  quatenus  dijîinguitur  ab  exi- 
ftenliâ,  nihil  aliud  ejfe  pr celer  nominum  copulationem per 
verbum,  efl.  Ideoque  ejfentia  abfque  exijîentiâ  cjî  comnien- 
tum  nojîrum.  Et  videtur  cJfe  ut  imago  hominis  in  animo 
ad  homineni,  ita  eJfe  ejfentiam  ad  exijîenliam;  vel  ut  hœc  5 
propojitio,  Socrates  eft  homo,  ad  hanc,  Socrates  eft  vel 
exiflit,  ita  Socratis  ejfentia  ad  ejufdem  exijîentiam.  Jam, 
Socrates  efl;  homo,  quando  Socrates  non  exijîit,  fignijîcat 
connexionevi  nominum  tantîim,  &  eû,\/îve  effejiabetfub 
fe  imaginent  unilatis  rei  duobus  nominibus  nominalœ.  10 

Responsio. 

Nota  efl  omnibus  effentise  ab  exiflentiâ  diftindio  ; 
&  quse  liîc  de  nominibus  seternis,  loco  conceptuum 
five  idearum  ceternae  veritatis,  dicuntur,  jam  ante  fue- 
runt  fatis  explofa  r5 

269  I  OBJECTIO  XV. 

\b  meditationem  Cùm  enim  nullam  plane  facultatem  mihi  dederit 
)f  nrum  wlteria-  Dcus  ad  Hoc  [iitrum  ideœ  cmittanîiir  a  corporibus  necne) 
ii.an  exijientid.      cognofccndum ,  fed  contra  magnam  propenfionem  ad 

credendum  illas  a  rébus  corporeis  emitti,  non  video     20 
quâ  ratione  poffît  intelligi  ipfum  non  effe  fallacem, 
fi  aliunde  quàm  a  rébus  corporeis  emitterentur;   ac 
proinde  res  corporese  exiflunt". 

5  clic  est  à  supprimer? —  7  ef-  i\ila  de  la  1"  cdit.,  siippriiiiées 
feniiii]  //'rfcHcntiam  ?  —  18  Pa-  dans  la  2'.  —  19  cognofcendum] 
reii/hcses  inlrodiii/es  dans  l'er-        agnolcenduiii.  Desc. 

a.   P;ige  79,  1.  24,  à  p.  80,  1.  4. 


222-224.  Objectiones  Tertle.  195 

Communis  efl  opinio,  non  peccare  medicos  qui  œgrotos 

decipiunt  ipforum  falutis  caufâ;  nequc  patres  qui  filios 

fuos  fallunt\  boni  ipforum  gratiâ;  neque  crimen  deceptio- 

nis  conjïjiere  in  falfitate  diéîorum,fed  in  injuria  decipien- 

5     tium.   Viderit  igitur  D.  C.  an  vera  fit  propofitio  univer- 

faliter  fumpta,  Deus  nullo  cafu  poteft  nos  fallere  ;  narn 

fi  non  fit  vera  ita  univerf<iliter ,  non  fcquitur  con,clufio     270 

illa,  ergo  res  corporese  exiftunt. 

Responsio. 

10  Ad  meam  conclufionem  non  requiritur,  ut  nullo 
cafu  poffimus  falli  (admifi  enim  ultro  nos  fsepe  falli), 
fed  ut  non  fallamur,  cùm  ifte  nofter  error  decipiendi 
voluntatem  in  Deo  teftaretur,  qualem  in  eo  effe  répu- 
gnât. Rurfufque  hîc  efl  mala  illatio. 

l5  OBJECTIO  ULTIMA. 

Nunc  enim  adverto  permagnum  effe  inter  utrumque 
{hoc  efl  inler  vigiliam  &  infomnium)  difcrimen,  in  eo 
quôd  nunquam  infomnia  cum  reliquis  omnibus  adio- 
nibus  vitse  a  memoriâ  conjungantur^ 

ao         Quœro  utrumfit  hoc  certum,  quôd  quis,fomniansfe  du- 

bitare  an  fomniet  necne,  non  poffit  fomniare  cohœrere 

fuum  fomnium   cum   ideis  rerum  longâ  ferie  prœterita- 

rum.  I  Si  potefi,  ea  quœ  fomnianti  videntur  effe  aéliones 

vitœ  fuœ  anteaélce,  poffunt  cenferi  pro  veris,  non  minus 

25     quàm  fi  vigilaret.   Prœterea,  quo\niam,  ut  ipfe  affirmât,     271 

a.  Page  89,  1.  21-24. 


196  OEuvRES  DE  Descartes.  224-225. 

omnis  fcientiœ  certitiido  &  vent  as  ab  unâ  veri  Dei  co- 
gnitionependet,  A  theus  vel.  non  potejî  colligerefe  vigilare 
ex  memoriâ  anteaclœ  vitœ,  vel  potejl  aliquis  fcirefe  vi- 
gilare/îne  veri  Dei  cognitione. 

Responsio.  5 

Non  poteil  ibmnians  ea  quae  fomniat  cum  ideis  re- 
rum  prseteritarum  rêvera  connedere,  quamvis  fom- 
niare  poflit  fe  connedere.  Quis  enim  negat  dormien- 
tem  falli  pofle  ?  Atqui  poflea  experredus  errorem 
fuum  facile  dignofcet.  10 

Poteft  verô  Atheus  colligere  fe  vigilare  ex  memoriâ 
anteadse  vit£e  ;  fed  non  poteil  fcire  hoc  fignum  fuffi- 
cere  ut  certus  fit  fe  non  errare,  nifi  fciat  fe  a  Deo  non 
fallente  efle  creatum. 


"8  OBJECTIONES   Q.UART^".  ,5 

Ad  Virum  Clariffimum  Epiftola. 

Noluijli,  Vir  ClariJJiJîie,  gratis  me  beare  :  fummi  bene- 

ficii  compenjationem  exigis,  &  quidem  gravem,  dum  eâ 

tantùm  lege  ingeniojïffimi  operis  participem  me  fieri  vo~     20 

luijli,  ut  fenfus  de  illo  meos  aperirem.  Dura  profeclo  con- 

ditw,  quam  res  pulcherrimas  nofcendi  cupiditas  extorfit, 

9  Atqui]  atque  (z*^' ^t/i7.). 

a.  Voir  t.  III,  p.  328, 1.  24  ;  p.  3^4,  1.  2. 


225-226.  Objectiones  Quarts.  197 

&  adverfus  quant  libentiffime  reclamarem,Ji,  ut  a  Prœ- 
tore  datur  exceptio,  fi  quid  vi  aut  metu,  ita  novam  pof- 
Jîm  obtinere,  fi  quid  fuadente  voluptate  fadum  eft. 
Quid  enim  vis  tibi?  Meum  de  Authore  judicium  non 

5     expeélas,  cujus  fummam  ingenii  vim  eruditionemque Jin-     273 
gularem  quanti  faciam  jam  pridem  nojîi.   Non  ignoras 
etiam  quàm  molejîis  occupationibus  detinear,  nec,Ji  quid 
mihi  tribuis  aniplius  quàm  deceat,  fequitur  ut  ego  meœ 
tenuitatis  confcius  non  Jim  ;  &  îamen  quod  examinandum 

•  o  prœbes,  ciim  ingenium  non  vulgare,  tum  plurimum  ferenœ 
mentis  dejiderat,  ut  a  rerum  omnium  exteriorum  Jlrepitu 
libéra  fibi  ipfi  vacet,  quod  nonnifi  attenta  meditatione  & 
defixo  in  feipfam  obtutu  Jieri  pojfe  fatis  vides.  Parendum 
nihilominus,  fiquidem  jubés;  quidquid  a  me  peccabitur, 

i5  pênes  te  culpa  erit,  qui  ab  fcribendum  cogis.  Quanquam 
verà  toium  hoc  opus  Philofophia  Jibi  vindicare  pojjit, 
quia  tamen  vir  modejlijffimus  ultro  Je  Theologorum  tri- 
bunali  fijiit,  duplicem  hîc  agam  perfonam  : proponamque 
primiim  quœ  circa  prœcipuas  de  naturâ  Mentis  nojirœ  & 

20  de  Deo  quœjliones  a  Philofophis  opponi  pojje  mihi  vide- 
buntur ;  tum  verà  fcrupulos  aperiam,  quos  in  opère  uni- 
verfo  Theologus  pojfet  offendere. 

De    NATURA    MENTIS    HUMANT.  274 

Hîc  primum  mirarifubit,  Virum  Clarijfimum  idempro 

25     totius  fuœ  Philofophiœ  principio  Jîatuijfe,  quod  Jîatuit 

D.  Augujlinus,  acerrimi  vir  ingenii,   nec  in   Theologicis 

modo,  fed  etiam  in  Philofophicis  rébus  plane  mirandus. 

Lib.  enim  2  de  Libero  arbitrio,  cap.  3"",  Alipius  cum  Euo- 

a.  Voir  t.  III,  p.  358.  1.  i5. 


198  Œuvres  de  Descartes.  226-227. 

dio  difputans  probaturufque  Deum  ejfe  :  Prius,  inquit, 
abs  te  qu^ero  ut  de  manifeftiflimis  capiamus  exordium, 
utrùm  tu  ipfe  fis,  an  tu  forte  metuis  ne  hac  in  inter- 
rogatione  fallaris,  cùm  utique,  fi  non  effes,  falli  om- 
nino  non  |  pofles?  Quibus  fiviilia  funt  Authon's  nojîri      5 
verba  :  fed   eft  deceptor  nefcio  quis  fumme  potens, 
fumme  callidus,  qui  de  induflriâ  me  femper  fallit  ; 
haud  dubie  ego  etiam  fum,  fi  me  fallit'.  Sed pergamus, 
&,  quod  potius  ad  rem  fucit,  videamus  quo  paclo  ex  hoc 
principio   confici  pojfit  Mentent  nojîram  a  corpore  ejje     10 
feparatam. 
275         Dubitare  pojfum  an  corpus  habeam,  |  imd  an  ullum  fit 
in  rerum  naturâ  corpus  ;  nec  tamen  mihi  licet  dubitare 
quin  fim,  five  exijlam,  quandiu  dubito,  five  cogita. 

Ego  igitur,  qui  dubito,  &  cogito,  corpus  non  fum  ;  alio-     i5 
quin,  de  corpore  dubitando,  de  me  ipfo  dubitarem. 

Imd,  etiamfi  objîinatâ  mente  contendam,  nullum  effe 
omnino  corpus,  manct  nihilominus  pofitio  :  ego  aliquid 
fum,  non  fum  igitur  corpus. 

Acute  fane,  fed  opponet  aliquis  quod  etiam  fibi  ipfi  au-  20 
thor  objicit  :  quod  de  corpore  dubitem,  vel  corpus  eJfe  ne- 
gem,  non  efficitur  nullum  effe  corpus.  Fortaiïis  ergo  con- 
tingit,  ut  hsEC  ipfa  quse  fuppono  nihil  elfe,  quia  mihi 
funt  ignota,  tamen  in  rei  veritate  non  différant  ab  eo 
me  quem  novi.  Nefcio,  inquit,  de  hac  re  non  difputo  ;  ^5 
novi  me  exiftere  ;  quaero  quis  fim  ego  ille  quem  novi  ; 
certiffimum  efl  hujus  fie  priiîcife  fumpti  notitiam  non 
pendere  ab  iis  quae  exiflere  nondum  novi^. 

20  Acute,  non  à  la  ligne  ( /  "  ut  2'  édit.).  —  2  2  Fortallis,  à  la  ligue  {ib .), 

a.  Page  25,  1.  5-8. 

b.  Page  27,  1.  24,  à  p.  28,  I.  i. 


228-329.  ObJECTIONES    QuARTiE.  I99 

I  Verùm,cùmfateatur,perargumentum  in  Meîhodo pro- 
pq/îtum,  rem  eo  tantum  deduélam  ejfe,  ut  quidquid  corpo- 
reum  ejî  excluderet  a  naturâ  mentis  \Juœ,  non  in  ordine    276 
ad  ipfam  rei  veritatem,  fed  dumtaxat  in  ordine  ad 

5  fuam  perceptionem  (adeo  ut  fenfus  effet  fe  nihii  plane 
cognofcere,  quod  ad  effentiam  fuam  fciret  pertinere, 
praeterquam  quôd  effet  res  cogitans"),  patet  ex  hac  ref- 
ponjïone,  in  iifdem  adhuc  tertninis  difputationem  hœrere, 
proinde  integram  rejîare  quœjïionem  quam  fe  foluturum 

10  fpondet  :  quo  paélo,  ex  eo  quod  nihii  aliud  ad  effen- 
tiam fuam  pertinere  cognofcat,  fequatur  nihii  etiam 
aliud  reverà  ad  illam  pertinere''.  Quod  tamen  ab  illo 
prœjiitum  eJfe  totâ  Meditatione  2,  ut  fatear  tarditatem 
meam,  deprehendere  non  potui.  Sed,  quantum  conjicere 

i5  pojjfum,  hujus  rei  probationem  aggreditur  in  Meditatione 
6,  eo  quôd  illam  dependere  judicarit  a  clarâ  Dei  notitiâ, 
quam  Meditatione  2  fibi  nondum  compararat.  Sic  ergo 
rem  ijlam  probat  : 

Quoniam,  inquit,  fcio  omnia  quse  clare  &  diftinde 

20    intelligo,   talia   a  Deo  fieri  poffe  qualia   illa   intel- 
ligo,  fatis  eft  quôd  poffim  unam  rem   abfque  altéra 
clare  &  diftinde  intelligere,  ut  certus  fim  unam  ab 
altéra  effe  diverfam,  quia  potefi;  faltem  a  Deo  |  feor-    277 
fim  poni;  &  non  refert  a  quâ  potentiâ  id  fiât,  ut  di- 

25  verfa  exiftimetur.  |  Quia  ergo  ex  unâ  parte  claram  & 
diflindam  habeo  ideam  meî  ipfius ,  quatenus  fum 
tantùm  res  cogitans,  non  extenfa,  &  ex  aliâ  parte 
diftindam  ideam  corporis,  quatenus  eft  tantùm  res 
extenfa,  non  cogitans,-  certlim  eft  me  a  corpore  meo 

a.  Voir  Prcefatio,  p.  8,  1.  6-i  i. 

b.  Ibidem,  1.  i-2-i5. 


20O  Œuvres  de  Descartes.  jîç-jSo. 

rêvera  effe  diftindum,  &.  abfque  illo  poiTe  exiftere". 

Hic  paulifper  fubfijiendum  ;  in  his  enim  paiicis  vcrbis 
totius  difficultatis  cardo  verfari  niihi  vidctur. 

Ac  primùm  quidem,  ut  vera  Jit  illius  fyllogifmi  propo- 
Jitio,  non  de  quâcunque,  eliam  clarâ  &  dijlinélâ,  fed  tan-  5 
tummodo  de  adœquatâ  rei  cognitione,  intelligi  débet.  Fate- 
tur  enim  V.  C,  in  refponjione  ad  Theologum,  fufficere 
dijlinéîionem  formalem,  nec  requiri  resdem,  utunum  ab 
alio  diftinde  &  feorfim  concipiatur  per  abftradionem 
intelledûs  rem  inadaequate  concipientis  ^  ;  unde  in  eo-  «o 
dem  loco  fubfumit  : 

Atqui  complété  intelligo  quid  fit  corpus,  putando 
tantùm  illud  effe  extenfum,  figuratum,  mobile  &c., 
deque  illo  negando  ea  omnia  quse  ad  mentis  naturam 
878  pertinent  :  &  vice  verfâ  intelligo  mentem  effe  rem  i5 
completam,qUcE  dubitat,  quae  intelligit,qu3e  vult  &c., 
quamvis  negem  in  eâ  quidquam  effe  ex  iis  qusc  in  cor- 
poris  ideâ  continentur.  Ergo  inter  corpus  &  mentem 
eft  diftindio  realis". 

Sed  Ji  quis  hanc  fumptioneni  in  dubiiim  revocet,  con-  20 
tendatque  inadœquatam  tantiini  effe  tuî  conceptioneni,  dum 
ie  concipis  tanquam  rem  cogitantem,non  extenfam,Jimili- 
terqiie  ciim  te  concipis  tanquam  rem  extenfam,  non  cogi- 
tantem,  videndum  quomodo  id  infupcrioribusprobatumfit. 
Non  enim  arbitror  rem  ijlam  ita  claram  ejfc,  ut  tanquam  2 5 
principium  indemonjîrabile  affumi  dcbeat,  non  probari. 

Et  quidem,  quod  ad  illius  primant  partent  attinet,  quàd 
fcilicct  complète  intelligas  quid  fit  corpus,  putando 

a.  Page  78,  I.  2-8,  et  I.  i5-20. 

b.  Paye  120,  1.  19-21. 

c.  Page  121 ,  I.  6-14. 


23o-23i.  OrJECTIONFS    Ql'ART^.  20I 

tantùm  illud  efle  extenfum,  figuratum,  mobile  t^c, 
deque  illo  negando  ea  omnia  qua;  ad  mentis  naturam 
pertinent,  pariim  ad  rem  facil.  Qui  cnim  contenderct 
menlcm  nojlram  cjje  corporcam,  non  idco  cxifiimarcl 
S  corpus  omne  menlem  c[fe.  Corpus  crgo  fe  haberel  ad  men- 
tem,ficut  genus  adfpeciem.  At  genus  potejî  intelligi  fine  279 
fpecie,  &  de  illo  negando  quidcjuid  fpeciei  proprium  & 
pcculiare  ejî;undc  vulgo  Logici  ajunt,  negatd  fpecie,  non 
negari  genus  :  Jîc  poffum  intclligere  Jiguram  abfque  eo 

10  qudd  intclligam  ullaiu  ex  lis  affecli^nibus  quœ  circula pro- 
priœfunt.  Probanduni  crgo  fuperejl,  mentem  complète  & 
adœquate  pojjfe  intelligi  fine  corpore. 

Non  aliud  in  toto  opère  idoneum  video  ad  hanc  proba- 
tionem  argumentum,  prœter  illud  quod  initio  propojituin 

i5  ejî  :  poffum  negare  ullum  effe  corpus,  ullam  rem  cx- 
tenfam,  &  tamen  certum  mihi  eft  me  effe,  quandiu 
hoc  nego,  feu  cogito;  fum  ergo  res  cogitans,  non  cor- 
pus, &  ad  meî  notitiam  non  pertinet  corpus. 

At  ex  eo  conjîci  tanliim  video,  aliquam  meî  notitiam 

20  parari  poffe  abfque  notitiâ  corporis  ;  fed  notitiam  illam 
effe  completam  &  adœquatam,  lia  ut  certus  fm  me  non 
falli,  dum  ab  effentiâ  mcâ  corpus  excludo,  milii  nondum 
plane  perfpicuum  ejl.  Rem  exemplo  dcclarabo. 

Certo  noverit  aliquis  angulum  in  femicirculo  recluw     28O 

2  5  efe,  &  proinde  triangulum  ex  illo  angulo  &  diametro  cir- 
culi  reclangulum  effe  ;  dubitet  verd,  necdum  certo  depre- 
henderit,  imà  fophifmate  aliquo  dehifus  neget,  quadratum 
bafs  reclanguli  cequalc  effe  quadratis  laterum  :  cddem 
ratione  quam  vir  clarijjimus  proponit,  vidctur  fe  in  falfâ 

3o  fuâ perfuafione  conjirmaturus  :  Ut  enim,  inquit,  clare  & 
diftinéle  percipio  triangulum  illum  effe  redangulum. 

Œuvres.   II.  26 


202  OEuVRES    DE    DeSCARTES.  î3.-j33 

dubito  tamen  utrum  illius  bafis  quadratum  sequale  fit 
quadratis  laterum  ;  non  ergo  ad  illius  effentiam  per- 
tinet,  quôd  illius  bafis  quadratum  aequale  fit  quadratis 
laterum. 

Deindc,  ctiamfi  negavero  quôd  illius  bajis  quadratum      5 
Jil  œquale  quadratis  laterum,  certus  tamen  remaneo  quôd 
fit  rcclan\gulus,  &  clara  dijlinélaque  remanet  in  meâ  mente 
notitia,  quôd  unus  ex  illius  angulis  Jit  reclus  ;  quo  falvo,  ne 
Deus  quidcm  cfficere  pojfit  ut  non  Jit  reclangulus. 

Non  ergo  id  de  quo  dubito,  immo  quo  fublato,  ea  mihi     'o 
remanet  idea,  ad  illius  ejfentiam  pertinet. 

281  I  Prœterca,  quoniam  fcio  omnia  quae  clare  &  diftinde 
intelligo,  talia  a  Deo  fieri  pofTe  qualia  illa  intelligo, 
fatis  efl  quôd  poffim  rem  unam  abfque  altéra  clare  & 
diftinde  intelligere,  ut  certus  fim  unam  ab  altéra  qKq  i5 
diverfam,  quia  poteft  a  Deo  feorlim  poni.  Ai  clare  & 
dijîincle  intelligo  hune  triangulum  ejfe  reclangulum,  abf- 
que eo  quàd  intelligam  quadratum  illius  bafis  œquale  effe 
quadratis  laterum;  ergo  faltem  a  Deo  fieri  potejî  trian- 
gulus  reclangulus,  cujus  bafis  quadratum  œquale  non  fit  20 
quadratis  laterum. 

Non  video  quid  lue  refponderi pofit,  nif  illum  liominem 
clare  &  di/lincle  non  percipere  triangulum  reclangulum. 
At  undc  liabeo  me  clariiis  percipere  naturam  mentis  meœ, 
quam  illc  percipiat  naturam  trianguli?  JEque  enim  certus  25 
ef  ille  triangulum  in  fcmicirculo  Jiabcre  unum  angulum 
reclum,  quœ  cf  nolio  trianguli  reclanguli,  ac  ego  certus 
fum  me  cxifere,  ex  eo  quàd  cogitem. 

Quemadmodum  ergo  ille  in  eo  fallitur  |  quôd  ad  illius 

282  trianguli  naturam,  j  que  m  clare  &  difincle  novit   cffc    ?)0 
reclangulum,  pertinere  non  arbitretur  quàd  illius  bafs 


233-2J4-  ObJECTIONES    QuART.t:.  20} 

cjuadralum  Jlt  &c.  ;  ita  cur  in  co  forlajjc  non  fallor.  ijuaJ 
admcî  natiwam,  quant  ccrlc  &  dijlindc  novi  ejjfe  rem  cngt- 
tantcm,  nihil  aliud  pcrtincrc  arbitrer,  quàm  quàd fitn  res 
cogitana?  ciini  ctianiforlc  ad illani  pertineat,  quod  fini  res 
5     extenfa. 

El  profeclo,  inquiet  aliquis,  viirum  non  ejl.  fi  duni  ex 
eo  quod  cogitcni,  colligo  me  exijïerc,  idea  quoin  de  me 
hoc  paclo  cognito  ejformo,  nihil  aliud  animo  mco  reprcv- 
fentat  quàm  meipfum   lanquam   rem  cogitantem,   quippe 

lo  quœ  ex  folâ  mcâ  cogitât ionc  defumpta  fit;  ut proinde  ex 
illâ  ideâ  nulluvi  argumentum  dcfumi  pojje  videatur,  nihil 
ampliu.s  ad  meî  ejffentiam  pertinere,  quàm  quod  in  cd 
conlinelur. 

Accedit  quàd  hoc  argumentum  nimis  prohare  videtur, 

1 5     &  nos  in  eam  Platonicam  opinionem  deduccre  [quam  tamen 
author  refellit),  nihil  corporeum  adnoftram  ejffentiam  per- 
tinere, ita  ut  homo  fît  folus  animua,  corpus  verô  non  nifi 
rchiculum  animi;  unde\hominem  defniunt  animum  uten-     283 
tem  corpore. 

20  Quod  Jî  refpondeas,  corpus  non  fimplicitcr  a  meî  cjfen- 
tiâ  excludi,  fed  tanlummodo  quatenus  prœcife  fum  res 
cogitans,  me  iuendum  videtur  ne  quis  hanc  in  fufpicioncm 
veniat,  num  forte  notitia  meî,  quatenus  fum  res  cogitans, 
non  fit  notitia  alicujus  entis  complète  &  adœquate  concept i, 

25  fed  tantiim  inadœquate  &  cum  quâdam  abflracîione  intel- 
leélûs. 

Unde,  ficut  Geometrœ  concipiunt  lincam  tanquam  lon- 
gitudinem  latitudinis  expertem,  &  fuperfîcie7n  tanquam 
longitudinem   fimul  &  latitudinem   ahfque  profunditale, 

3o  etfî  nu  lia  fît  longitudo  fine  latitudine,  nec  latitudo  fine 
profunditate  :  ita  forfan  aliquis  duhitare  pofjit,  num  res 


204  Œuvres  de  Descartes  1Ï4-235. 

omnis  cogitans  Jit  etiam  res  extenfa,  fed  cui  tamen  prœter 
communes  cum  rébus  aliis  extenjis  affecliones,  ut  ejfe  fi- 
gurabile,  mobile,  &c.,  injït  peculiaris  cogitandi  virtus. 
Undejîaî  ut  cum  hac  folâ  virtute  tanquam  res  cogitans, 
per   abjiradionem   intelleéîûs ,   apprehendi  poj/it,    licet      5 

284  re  vera  rei  cogitanti  corporis  affeéïiones  conveniant  :  ficut 
quantitas  cum  folâ  longitudine  concipi  potejl,  licet  omni 
quantitali  reipfa  conveniat Jimul  cum  longitudine  latitudo 
&  profunditas. 

Difficultatem  auget,  quàd  illa  cogitandi  vis  corporels     10 
organis  affixa  videatur,  ciim  in  infantibus fopita,  in  amen- 
tibus  extincla  judicari  poJ/it;  quod  impii  animorum  car- 
nifices potijfimum  urgent. 

Haclenus  de  reali  mentis  nojlrœ  a  corpore  dijlinclione . 
Ciim  rerd  V.  C.  de?nonJîrandam  fufceperit  animorum  im-  i5 
mortalitatem,  mérita  quœri  pojjit  an  ex  eâ  fcparatione 
evidenter  fequatur.  In  vulgaris  enim  Philofophiœ  prin- 
cipiis  id  minime  fequitur,  ciim  vulgo  velint  brutorum  ani- 
mas ab  illorum  corporibus  ejjc  dijîinclas,  quœ  tamen  cum 
il  lis  intereant.  20 

Hue  ufque  refponjionem  protraxeram,  &  in  animo  erat 
ojlendcre  quomodo  fecundum  authoris  nojlri  principia, 
quœ  ex  ejus  philofophandi  ratione  collegijje  mihi  videbar, 

285  ex  reali  mentis  a  corpore  dijlinclione,  illius  immortalitas 
facillime  concludalur,  ciim  ad  me  perlata  ejî  nova  Viri  ï5 
Clarijjimi  lucubratiuncula'^,  quœ  ciim  toti  operi lucem  mul- 
tam  ajfert,  tum  in  lue  parte  eadem  prorfus  adducit  ad 
propojitam  quœjlionem  dijfolvendam  quœ  eram  allaturus. 
Quod  verd  fpeclat  ad  brutorum  animas,  fatis  infinuat 

a.  La  Synopsis  (ci-avr.nt  p.  i2-i(Jj.  envoyée  par  Descartes  à  Mersenne, 
le  ?i  décembre  1640,  cinquante  jours  après  les  Meditationes. 


235-230.  Objectiones  QuART.t:.  205 

aliis  in  locis  nu  liant  lis  inejfe,  fed  tant  uni  corpus  modo 
quodam  certo  conjïguratuni,  &  variis  organis  ita  confla- 
tum,  ut  operationes  omnes  in  illo  &  per  illud  Jieri pojjint 
quas  videmus. 
5  Sed  vereor  ut  hœc  perfuajio  in  animis  hominum  fidem 
invenire  pojjit,  niji  validij/imis  rationibus  comprobetur . 
Incredi  bile  enim  prima  fronte  apparet,  quomodo  fieri 
pojjit  fine  ullius  animœ  minijîerio,  ut  lumen  a  lupi  corpore 
reflexum   in  ovis  oculos  ienuij/ima  nervorum  opticorum 

'o  Jila  moveai,  &  ex  illâ  motione  ad  cerebrum  ufque  periin- 
gente  fpiritus  animalis  in  nervos  diffundalur  eo  paclo  quo 
necejfe  ejl  ad  hoc,  ut  ovis  fugam  arripiat. 

Ununi  hîc  addam,  quod  de  imagi  nationis  a  cogitationc    286 
Jive  intelligentiâ  dijlinclione,  &  illoruni  majori  certitudine 

'5  quœ  ratione  comprehendimus,  quàm  quœ  corporels  fenji- 
bus  obverfantur,  Vir  C.  docet,  fummoperc  a  me  probari. 
Jamdudum  enivi  ab  Augujîino,  c.  i5,  de  animse  quanti- 
tate",  didici,  procul  abjiciendos  ejje  qui  fibi  perfuadent 
miniis  ejJe  certa  quœ  intelligentiâ  cernimus,  quàm  quœ  his 

20  corporels  oculis  femper  cum  pituitâ  bellum  gerentibus. 
Unde  etiam  ait,  Solil.,  /.  /,  c.  4,fenfus  Je  in  geometrico 
negotio  quafi  navim  expertum  ejJe.  Nam  cùm,  inquit,  ipfi 
me  ad  locum  quô  tendebam  pervexerint,  ubi  eos  di- 
mifi,  &  jam  in  folo  pofitus  cœpi  cogitatione  ifta  vol- 

25  vere,  diu  mihi  veftigia  titubarunt  :  quare  citiùs  mihi 
videtur  in  terra  pofTe  navigari,  quàm  geometriam  fen- 
fibus  percipi,  quamvis  primo  difcentes  aliquantum 
adjuvare  videantur. 

9  ovis'  ejus  (/"'  el  2'  l'iiil.).  —  2<S  videatur  {ib.). 
a.  Voir  t.  III,  p.  35t),  1.  i. 


206  OEUVRES    DE    DeSCARTES.  237-238. 


|De  Deo. 

Prioris  de  exijîentiâ  Dei  demonjhationis,  quam  in  Me- 
287    ditatione  3  author  explicat,  duœ  funt  partes  :  prior\eJî, 
quàd  Deus  fu,  fiquidem  cjus  idea  in  tne  Jit  ;  pojlerior  ejl, 
quàd  ego  habens  talem  ideam  non  pojjim  ejfe  nifi  a  Deo.      5 

Circa priorem partent  id  unum  mi/ii  non  probatur,  quàd 
ciini  VirC.  ajferuiffet  non  nifi  in  judiciis  falfitatem  pro- 
prie  reperiri,  paulo  pojî  tamen  admit  ta  t  ideas,  non  for- 
maliter  quidem,  fed  materialiter,  falfas  effe  poffe"; 
quod  ab  ejus  principiis  dijjonum  niihi  vidctur.  lo 

Sed  vereor  ut  in  re  obfcurijffimâ  aniwi  meifenfa  fatis 
di lucide  poj/ini  cxplicare  :  rcs  exeniplo  clarior  Jiet .  Si, 
inquit,  frigus  fit  tantùm  privatio  caloris,  idea  frigoris, 
quae  illud  mihi  tanquam  rem  pofitivam  repicclentar, 
materialiter  falfa  erit*".  i5 

Imàyfi  frigus  fit  tantiini  pnvatio,  nulla  potcril  dari  fri- 
goris idea,  quœ  illud  mihi  tanquam  rem  pofitivam  reprœ- 
fentet,  &  judicium  hic  ab  authorc  cum  idcd  confunditur . 

Quidcnim  efi  idea  frigoris  ?  Frigus  ipfum,  quatenus  efl 
objeélive  in  intellcclu.  At  fi  frigus  fit  privatio,  non  pot  efi  20 
efi'e  objeélive  \  in  intcllecîu  per  ideam,  cujus  effe  objecli- 
288  vum  fit  ens  pofitivum .  \  Ergo,  fi  frigus  fit  tantùm  privatio, 
nunquam  illius  poterit  effe  idea  pofitiva,  &  proindc  nulla 
quœ  materialiter  f alfa  fit. 

Confirmatur  eodem  argumento  qiio probat  Vir  C.  ideam     2  5 
entis  infiniti  non  poffe  non  effe  veram  ;  nam  quamvis  fingi 

a.  Pnge  4?,  1.  26-29. 

b.  Page  44,  1.  5-8." 


238-539.  Objectiones  Qjîart.î:.  207 

fojjit  taie  ens  non  exijlere,  non  tamen  fingi  potejl  ejus 
ideam  nihil  reale  mihi  exhibere. 

Ita  plane  de  omni  ideâ  pojitivâ  dici potejî.  Nam,  quam- 
vis  fingi poffit  frigiis,  qiiod  arbitror  ideâ  pofitivâ  reprœ- 
5  fentari,  non  .ejffe  pofitivum,  non  tamen  fingi  potefi  ideam 
pofitivam  nihil  reale  &  pofitivum  mihi  exhibere  ;  ciim  idea 
pofitivâ  non  dicatur  fecundum  ejfe  quod  habet  tanquam 
modus  cogitandi,  eo  enim  modo  omnespofiitivce  ejifentjfedab 
eJfe  objeéîivo  quod  continet  &  menti  nofirœ  exhibet.  Potefi 

10     ergo  illa  idea  non  ejjefrigoris  ideajed  non  potefi  ejfe  f alfa . 
Sed,  inquies,  eo  ipfo  falfa  efi,  quàd  non  efi  frigoris' 
idea.  Imà  judicium  tuum  falfum,fi  illam  judicas  efi'e  fri- 
goris ideam  :  ipfa  verô  in  te  verifjima.  Si\cut  idea  Dei  ne     289 
materialiter  quidem  falfa  dici  débet,  quamvis  illam  quis 

i5  pofjit  transferre,  ad  rem  quœ  non  fit  Deus,  ficut  fecerunt 
idololatrœ. 

I  Denique,  illa  frigoris  idea,  quam  dicis  materialiter 
falfam  effe,  quid  menti  tuœ  exhibet  ?  Privationem  ?  Ergo 
vera  efi.  Ens  pofitivum?  Ergo  non  efi  frigoris  idea.  Et 

20  prœterea,  quœ  caufa  illius  entis pofitiviobjeclivi,  undefieri 
vis,  ut  materialiter  falfa  fit  illa  idea?  Ego,  inquis,  qua- 
tenus  a  nihilo  fum.  Ergo  effe  objeélivum  pofitivum  ali- 
cujus  ideœ  a  nihilo  effe  potefi,  quod prœcipua  C.  Virifun- 
damenta  convellit. 

25  Sed  pergamus  ad  pofieriorem  demonfirationis  partem, 
quâ  quœritur,  utrum  ipfe  habens  ideam  entis  infiniti  ab 
alio  effe  poffirn  quàm  ab  ente  infinito,  &  prsefertim 

G-7  idea  pofitivâ]  idea;  pofitivœ  8  modus]  modi  {ib.).  — q  con- 

[i"édit.). —  7  dicatur]  dicantur  tinetl  continent  [ib.].  —  exhibet] 

[ib.].  —  habet]  fint  [ib.,   1"  ti-  exhibent  [ib.). 
rage),   habent    (2'    tirage).  — 


2o8  Œuvres  de  Descartes.  139-140. 

utrum  a  me  ipfo''.  Contenant  Vir  C.  me  a  me  ipfo  ejfe  non 
pojfe,  eo  qudd.  fi  mihi  ipfe  efle  darem,  darem  etiam 
omnes  perfeétiones  quarum  ideam  in  me  effe  animad- 
verto^.  Sed  reponk  acutc  Theologus  :  EfTe  a  fe  non  pofi- 
tive  fumi  débet,  fed  négative,  ut  fit  idem  quod  non  efiTe  5 
290  ab  alio".  Nunc  verô,  inquit,  fi  aliquid  a  fe  efl,  id 
eft  non  ab  alio,  quomodo  probem  ifi:ud  omnia  com- 
plefti  &  effe  infinitum  ?  Jam  enim  non  audio,  fi  dicas  : 
fi  a  fe  eft,  fibi  facile  omnia  dediffet  ;  nec  enim  a  fe  efl, 
ut  a  caufâ,  nec  fibi  ante  praevius  fuit,  ut  ante  deli-  10 
geret,  quod  effet  poftmodum''. 

Ut  hoc  argumentum  dijfolvat,  contendit  VirC.  effe  a  fe, 
non  négative,  fed  pofitive*^,  debere  fumi,  etiam  quan- 
tum ad  Deum  fpeélat  ;  ita  ut  Deus  quodam  modo  idem 
prseftet  refpedu  fuî  ipfius  quod  caufa  efficiens  refpedu     1 5 
fui  effed:ûs^  Quod  fane  durum  mihi  videtur,  &  falfum^. 

Itaque  partim  cum  Viro  C.  confentio,  partim  ab  illo 
diffentio.  Fateor  enim  non  poJfe  me  a  me  ipfo  effe  nif 
pofitive,  nego  verd  idem  de  .Deo  dici  debere.  Imè  ar- 
bitror  manifeflam  effe  contradiclionem,  qudd  aliquid  fit  20 
a  feipfo  pojitive  &  tanquam  a  caufâ.  Unde  idem  efficio 
quod  author  nofler,  fed  aliâ  plane  via,  in  hune  fcilicet 
modum . 

Ut  a  me  ipfo  efém,  deberem  a  me  ipfo  effe  pofitive,  & 

2  ipfe]  ipfi  (/"  èdit.).  —  3  omnes]  &  omnes  (//».). 

a.  Page  48,  1.  1-6. 

b.  Ib.,  1.  7-10. 

c.  Page  95,  1.  6-7. 

d.  Ib.,  !.9-i3. 

e.  Page  1 10,  1.  3o-3i. 

r.    Page  111,1.  5-7.  Voir  i.  Ill,  p.  337,  1.  17. 
g.  Voir  t.  III,  p.  33o,  1.  i3. 


240-I4'-  ObJECTIONES    QuARTiE.  2O9 

tanquam  a  caufâ  ;  ergo  Jîeri  non  potejî  ut  a  me  ipfojim. 

Hujus  fyllogifmi  propojitionem  probant  Viri  rationcs    E91 
ex  eo  defumptœ,  quod,  cùtn  temporis  partes  a  fc  mutuo 
fejungi  pojjint,  ex  eo  quàd  Jim,  non  fequatur  me  futu- 
5     rum,  nifi  aliqua  caufa  me  quafi  rurfus  efficiat  fingulis 
momentis". 

Quod  verà  ad  fumptionem  atttnet,  illam  arbitror  adco 
claram  ejje  lumine  naturali,  ut  vix  probari pojffit  niji  nu- 
gatorie,notum  probando per  minus  notum.  Imo  illius  vcri- 

10  tatem  Author  videtur  agnovijje,  ciim  aperte  inficiari au/us 
non  ejl.  Hœc  enim,  quœfo,  verba  penfcntur  in  rcfponjione 
ad  Thcologum  : 

I  Non  dixi,  inquit,  impoffibile  elle  ut  aliquid  fit  caufa 
efficiens  fui   ipfius  ;   etfi   enim   aperte  id  verum  fit, 

i5  quando  reftringitur  efficientis  fignificatio  ad  illas  cau- 
fas  quae  funt  effeélibus  tempore  priores,  vel  quse  ab 
ipfis  funt  diverfae,  non  tamen  videtur  in  hac  quaellione 
ita  eile  reilringenda'',  quia  lumen  naturale  non  didat 
ad  rationem  efficientis  requin  ut  tempore  prior  fit  fuo 

20    effeélu*^. 

Optime,  quantum  ad prius  membrum;  fed  cur  omijfum 
pojîerius,  nec  additum  idem  lumen  naturale  non  diclare  ad 
rationem  efficientis  requiri,  ut  diverfa  \Jit  a  fuo  effeclu,     292 
niJi  quia  per  lumen  ipfum  naturale  idafferere  non  licebat? 

2  5  Et  fane  ciim  effeélus  omnis  a  caufâ  dependeat,  a  caufi 
ejfefuum  accipiat,  nonne  clarum  efî  idem  a  feipfo  depen- 

I  Après  fim,  lion  à  la  ligne  fequitur  [i"  édit.).  —  11  enim] 
(/"  et  2'  édit.).  —  4  fequatur]        n.  [abréfiation,  i" et  2' édit.). 

a.  Page  49,  1.  3-5. 

b.  Voir  t.  III,  p.  337,  1.  22. 

c.  Page  108,  I.  7-16. 

Œuvres.  II.  2^ 


2IO  OEuVRES    DE    DeSCARTES.  ;4i-î42. 

dere  non  pojfe,  idem  a  feipfo fuum  ejje  accipere  non  poffe  ? 

Prœterea,  caufa  omnis  ejl  effeclûs  caufa,  &  effeclus 
caufœ  effecïus,  &  proinde  inutiia  cjl  inter  caufam  &  ef- 
feélum  habitudo ;  aï  habitudo  nonniji  duorum  eji. 

Dcinde,  concipi  fine  abfurditate  non  potejî  rem  aliquarn  5 
accipere  ejfe,  &  tamen  illud  idem  ejfe  habere,  priufquam 
conceperimus  illud  jam  accepijfe.  At  ijîud  contingeret,  fi 
notiones  caufœ  &  effcclûs  eidcm  rei  refpeclu  fui  ipfius  tri- 
buercmus.  Quœ  ejl\enim  notio  caufœ?  Daje  ejfe.  Quœ 
notio  effeclûs  ?  A ccipere  efje.  Prior  ejl  aiitem  naturâ  caufœ  i o 
notio,  quàm  notio  effeéîûs. 

Jam  vero  concipere  non  poffumus  rem  aliquarn  fub  nO" 
tione  caufœ  ut  dantem  effe,  nifi  illam  concipiamus  habere 
cffc;  nemo  cnim  dat  quod  non  habet.  Ergo  priiis  rem  con- 
893  ciperemus  halbere  effe,  quàm  conciperemus  illud  eam  accc-  1 5 
piffe ;  &  tamen  in  eo  qui  accipit,  prius  ejî  accipere  quant 
habere. 

Aliter  ea  ratio  formari  potefl  :  nemo  dat  quod  non 
habet;  ergo  nemo  potejl  fbi  darc  effe,  nifi  qui  jam  illud 
effe  habeat  ;  Ji  autem  jam  habet,  ut  quid  fbi  illud  darct?    20 

Denique,  ajfcrit  lumine  naturali  notum  eiïe,  creatio- 
nem  a  confervatione  folà  ratione  diftingui".  At  eodem 
lumine  naturali  notum  efl,  nil  feipfum  creare  pojffe;  ergo 
nec  feipfum  confervarc. 

Veriim,  fi  a  thef  generali  ad  hypothefim  de  Deo  fpe-    2  5 
cialcm  defccndamus,  res  adhuc  meo  judicio  manifejlior 
erit,  Deum  a  feipfo  pofitive  cjfc  non  poffe,  fed  lantiim 
négative,  id  eft  non  ab  alio. 

()  Darc]  dans  [i"  cl  2'  cdit.). 
a.   l'agc  49,  1.  g-i  I, 


242-244.  Objéctiones  Quarts.  211 

Ac  primùm  quidcm,  ici  paiet  ex  rationc  quam  affert 
V.  C.  ad probandutn,  Jî  corpus  a  fe  fit,  dcbcrc  a  fcipfo  ejfc 
pofitive.  Temporis  enim,  inquit,  parles  alise  ab  aliis 
non  pendent;  nec  proinde,  ex  eo  quôd  illud  corpus 
5  fuppo|natur  ad  hoc  iifque  tempus  a  fe  fuifle,  id  cft  fine 
caufà,  hoc  fufjficit  ut  etiam  in  pofterum  fit  futurum,  294 
nifi  aliqua  potentia  in  eo  fit,  ipfum  continue  vcluti 
reproducens''. 

At  tanlum  ahejî  ut  !kvc  ratio  in  ente  fumme  perfcclo, 
10  Jivc  injinito,  locum  habere  pojffit,  quin  potius  contrarium 
ob  contrarias  caufas  cvidenter  deduci  pojffit.  In  idcâ  cnim 
cntis  infiniti  con^metur,  quôd  cjus  duratio  fil  etiam  infi- 
nita,  fcilicet  nullis  claufa  limitibus,  ac  proinde  indiviji- 
bilis,  permanens,  totajîmul,  &  in  quâ  non  niji per  errorem 
i5  &  intelleclûs  nojîri  imperfeélionem  concipi  pojfit  prius  & 
pojlcrius. 

Unde  manifejle  jcquitur  concipi  non  pojfe  Eus  injinituni 

vel per  monientuni  exijlcre,  quin  funul  concipialur  &  fcm- 

per  exlitijfe,  &  in  œtcrnum  exijicntiam  habiturum  [quod 

20     Author  ipfe  alicubi  docct)^\  ut  proinde  vanuvi  fit  qu.vrcre 

cur  in  e[fe  perfcverct. 

Imo,  ut  fréquenter  docet  Augujlinus  [quo  nenio  unquam 
pojl  authorcs  facros  dignius  &  fublimius  de  Dca  locutus 
efï),  in  Deo  nullum  cf  vel  fuifje  vel  futurum  ejfcfedfcmper 
25  cffe;  ut  hinc  evidentius  appareat,  non  nifi  cum  ahfurdilatc  295 
quœri poffe,  cur  Deus  in  effe  perfeveret,  ciim  luvc  qua'jlio 
manifefe  involvat  prius  &  pojlerius,  prœteritum  &  futu- 
rum, quœ  ab  Entis  infiniti  notione  excludi  dehent. 

j  Prœterea,  Deus  a  fe  effe  pofitive  cogitari  non  potejl, 

a.  Page  1 10, 1.  14-19. 

b.  Page  68,  1.  14-16. 


212  OEuVRES    DE    DeSCARTES.  244-245. 

quafi  Jcipfum  primo  produxent  :  fuijjet  enim  antequam 
cjjet  ;  fed  tantùm  [ut  fœpius  déclarât  AutJior),  quia  fc 
rcvera  confervat. 

At  in  ens  injinitum  confervatio  non  magis  cadil  quàm 
prima  produélio.  Quid  enim,  quœfo,  confervatio  nifi  cou-  5 
tinua  quœdam  rei  reproducîio  ?  Undc  confervatio  omnis 
fupponit primam produclionem  ;  & propterea  nomen  ipfum 
eontinuationis,ficut  &  confervationis,potentialitatcm  quan- 
dam  involvit.  Ens  autem  infinitum  aclus  efî  purijjimus 
fine  ullâ  potentialitate.  lo 

Concludamus  igitur,  concipi  non  poffe  Deiim  cffc  a 
fcipfo  politive,  ni/i pcr  imper feclioncin  nojlri  intcllcclûs, 
Dcum  injhr  rerum  crcatarum  concipientis.  Quod  magis- 
adhuc  conjlabit  aliâ  ratione. 

Caiifa  cfficiens  rei  alicujus  non  quœ\ritur,  nifi  ratione     i5 
exiflcntiœ,   non  verb  ratione  ejjcntiœ.    Verbi  gratiâ,  fi 
triangiilum   confpicio,   caufain   efficienlem   quœram    pcr 
qiiam  faclum  fit  ut  hic  triangulus  cxijleret  ;  fed  caufam 
efficientem  fine  abfurditatc  non  quœram  cur  triangulus 
habeat  très  angulos  œquales  duobus  reciis  ;  &  id  quœ-     20 
renti  non  benc  refponderctur  per  caufam  cfficientem,  fed 
id  tantùm,  quia  ea  efî  natura  trianguîi.  Undc  Mathema- 
lici,  quia  de  fui  objccli  j  cxijlentia  non  agunt,  nihil  dc- 
monjlrant  pcr  eficicntem  &  fincm.  At  non  minus  cjl  de 
cffcntià  entis  infiniti  quùd  cxijîal,  imù  etiam,  fi  vclis,     25 
quàd  in  effe  perfeveret,  quàm  de  effentiâ  trianguli  habcrc 
très  angulos  œquales  duobus  redis.  Ergo,  ficut  quœrcnli 
cur  triangulus  très  angulos  œquales  duobus  réélis  habeat, 
refpondcri  non  débet  per  caufam  cjficicntcm,  fed  diccn- 
dum  folummodo  cam  c[fe  œternam  &  immutabilem  trian-     3o 
^7///  naturam  :  ita  quœrenti  cur  Dcusfit,  vcl  in  cffc  pcr- 


345-246.  Objectiones  Quart  je.  215 

feveret,  nulla,  vel  in  Deo  vel  extra  Deum,  caufa  efficiens, 
vel  quaji  caufa  efficiens  {de  re  enim,  non  de  nomine,  dif- 
puto),  I  quœrenda  ejl,  fed  id  unumpro  rationc  afferendum,  297 
quia  ea  cjl  natura  entisjumme  perfeûi. 
5  Unde  ad  id  quod  ait  V.  C..:  diclare  lumen  naturse 
nullam  rem  exiflere  de  quâ  non  liceat  petere  cur  exi- 
ftat,  five  in  ejus  caufam  efficientem  inquirere  ;  aut  fi 
non  habeat,  cur  illâ  non  indigeat,  poflulare",  refpon- 
deo  petenti  cur  Deus  exijîat,  non  per  caufam  efficientem 

10  refpondendum  ejfe^fed  nihil  aliud  quàm  quia  Deus  ejî,feu 
Ens  injinitum.  Et  in  ejus  caufam  efficientem  inquirenti, 
refpondendum,  caufa  efficient i  non  indigere.  Et  rurfum 
percontanti  cur  illâ  non  indigeat,  refpondendum,  quia  ens 
infini tum  efî,  cujus  exiflentia  efl  fua  effentia;  j  ea  enim 

i5  folummodo  caufa  efficienti  indigere,  in  quibus  exiflentiam 
aélualem  ab  cfjentià  diflingucre  lice  t. 

Quamobrem  corruunt  quœ  verbis  citatis  fubjungit. 
Adeo,  inquit,  ut  fi  putarem  nullam  rem  idem  quodam- 
modo''  elTe  poffe  erga  feipfam  quod  efl  caufa  efficiens 

20    erga  effeélum,   tantum   abeft   ut   inde   concluderem 
aliquam  efle  caufam  primam,  |  quin  e  contra  ejus    293 
ipfius,  quœ  vocaretur  prima,  caufam  rurfus  inquire- 
rem;  &  ita  nunquam  ad  ullam  omnium  primam  deve- 


nirem''. 


2  5  Imd  verô,  fî  putarem  cujufcunque  rei  caufam  efficien- 
tem, vel  quafi  efficientem,  effe  quœrendam,  cujufcunque 
rei  affignatœ  caufam  ab  ea  diverfam  inquirerem,  ciim  evi- 

21  contra]  contrario  {i"  édit.), 

a.  Page  io8,  1.  t8-22. 

b.  Voir  t.  III,  p.  3?7,  1.4-16. 

c.  Page  108,  1.  22,  à  p.  109,  1.  3. 


2  14  OEUVRES  DE  Descartes.  246-247. 

dentijfimum  mihi  Jit,   nihil  ullo  modo  erga  feipfum  ejfe 
pojfe,  quod  cji  caufa  efficiens  erga  cffeéliim. 

Monendus  vei-à  mihi  videtur,  ut  hœc  attente  diligen- 
terquc  confideret,  quia  certo  fcio  vix  ullum  Thcologum 
reperiri  poJfe,  qui  non  eâ  propofitione  offendatur,  quàd      5 
Deus  afeipfo  Jit  pofitive,  &  tanquam  a  caufâ. 

LJnicus  mihi  rejïat  fcrupulus,  quomodo  circulus  ab  eo 
non  committatur,  dum  ait,  non  aliter  nobis  conftare, 
quje  a  nobis  clare  &  diftinde  percipiuntur,  vera  elTe, 
quàni  quia  Deus  efl''.  10 

I  Ai  nobis  conjlare  non  potejî  Deum  cjje^  niji  quia  id  a 
nobis  clare  &  evidenter  percipitur  ;  ergo^  priufquam  nobis 
299     conjlet  Deuvi  ejje,  nobis  conjlare  \  débet,  verum  eJjTe  quod- 
cunque  a  nobis  clare  &  evidenter  percipitur. 

Addo  quod  exciderat,  falfum  mihi  videri,  quod  pro  i5 
certo  affirmât  V.  C,  nihil  in  fe,  quatenus  ell  res  cogi- 
tans,  effe  pofTe,  cujus  confcius  non  fit"".  Per  fe  enim, 
quatenus  ejl  res  cogitans,  nihil  aliud  intelligit  quàm  men- 
tem  fuam,  quatenus  a  corpore  dijlinéla  ejl.  At  quis  non 
videt,  multa  in  mente  eJfe  poJfe,  quorum  mens  confcia  non  20 
Jit?  Mens  injantis  in  matris  utero  habet  vim  cogitandi ; 
at  ejus  conjcia  non  ejl.  Mitto  innumera Jirnilia . 

De  lis  Quyt:  Theologos  morari  possunt. 

Ut  tœdiojum  Jermonem  aliquando  abjolvam,  libet  hic 
brevitati  conjulere,  &  res  potius  indicare,  quàm  de  iis  ac-     2  5 
curatius  dijputare. 

Primum,vereor  ne  quojdam  offendat  liberior  hœc  Phi- 

a.  Pa^e  69,  I.  i5,  etc. 

b.  Page  49,  1.  14-18. 


2  17-H9-  ObJECTIONES    QuART^.  2  I  ^ 

lofophandi  ratio,  quâ  otnnia  revocantur  in  dubium.  Et 
fane  Author  ipfe  fatetur  in  Methodo^,  mediocribus  \  ingc- 
niis  hanc  viam  eJfe\periculofam ;  fateor  tamen  hanc  invi-    300 
diam  in  Synopji^  mitigari. 
5  ]  erumtamen  haud  fcio  an  aliquâ  prœfatiunculâ  hœc 

Meditatio  prœmuniri  debeat,  quâ  fignijîcetur  de  iis  rébus 
ferio  non  dubitari,  fed  ut,  iis  aliquantifper  fepojïtis  quœ 
vel  minimam  &,  hyperbolicam,  ut  Author  ipfe  vocat 
alio  in  loco",  dubitandi  occafionem  relinquunt,  aliquid 

10     ita  firmum  &  fîabile  reperiri  pofjit,  ut  de  eo  ne  pervi- 

cacifjimo  quidem  liceat  vel  tantilluni  dubitare.  ilnde  etiam 

fît,  ut  loco  illorum  verborum  :  quôd   cùm  Authorem 

mese  originis  ignorarem,  reponendum  ccnferem  :  igno- 

rare  me  fingerem''. 

i5  In  Meditatione  4,  de  Vero  &  Falfo,  tnultas  ob  caufas, 
quas  longum  effet  recenfere,  vehenienter  optarcm,  ut  in 
ipfâ  Meditatione  vel  in  Synopfi  duo  fignifîcaret. 

Primum  efl,fe,  dum  caufam  crroris  inquirit,  de  illopo- 
tifjimum  fatagere  qui  committitur  in  dijudicatione  veri  & 

10  falfi,  non  autem  de  illo  qui  contingit  in  perfecutione  boni 
&  mali. 

Ciim  enim  prius  illud fufîciat  ad  Au\thoris  infîitutum     301 
&  fcopum,  &  quœ  hîc  dicuntur  de  caufâ  erroris,  in  gra- 
viffimas  objeéliones  incidant,  fi  etiam  ad  poflerius  caput 

25  fc  cxtendant,  prudentia,  nifî  fallor ,  exigit,  &  flagitat 
docendi  ordo,  cujus  \  Author  nofler  amantiffimus  efî,  ut 
quœcunque  ad  rem  non  faciunt,  &  altercationibus  anfam 

a.  Page  i5,  1,  ia-17,  de  cette  édition 

b.  Ci-avant,  p.  12  et  16. 

c.  Page  89, 1.  ly. 

d.  Page  77,  \.  i5-i6. 


2i6  Œuvres  de  Descartes.  249-150. 

prœbere  pojfunt,  omittantur,  ne,  dum  Icélor  de  fuperfluis 
inutiliter  jurgatur,  a  necejfariorum  perceptione  retar- 
delur. 

Alterum  quod  Authorem  nojlrum  indicare  velim,  cjl 
Je,  dum  afferit  nulli  nos  rei  ajfentiri  debere,  nifi  quant  5 
clare  &  dijlincîe  noven'mus,  de  lis  tantùm  rébus  agere, 
quœ  ad  difciplinas  /pédant  &  fub  intelligentiam  cadunt, 
non  verd  de  iis  quœ  adjîdem  pertinent,  &  ad  vitam  agen- 
dam;  itaque  Je  damnare  opinantium  temeritatem,  non 
prudenter  credentium  perfuafionem.  10 

Tria  enim  funt,  ut  fapienter  monet  B.  Augujlinus, 
de  utilit.  credendi,  c.  i5^,  velut  finitima  fibimet,  in 
animis  ho;ninum  diftindione  digniffima  :  intelligere, 
credere,  opinari. 
302  \Intelligit,  qui  certà  ratione  aliquid  comprehendit.  i5 
Crédit,  qui  gravi  aliquâ  authoritate  commotus  verum 
efTe  arbitratur  etiam  quod  certâ  ratione  non  com- 
prehendit. Opinatur,  qui,  quod  nefciat,  fe  fcire  exi- 
ilimat. 

Opinari  autem  duas  ob  ras  turpiffimum  efl  :  quôd     20 
edifcere  non  potefl,  qui  fibi  jam  fe  fcire  perfuafit,  fi 
modo  illud  difci  potefl;  ;  &  par  fe  ipfa  temeritas  non 
bene  affedi  animi  fignum  efl;. 

Quod  intelligimus  igitur,  debemus  rationi  ;  quod 
credimus,  authoritati;  quod  opinamur,  |  errori.   Hx^c     25 
dida  funt,  ut  intelligercmus  nos,  retentà  fide  illarum 
atiam  rerum  quas  nondum  comprehendimus,  a  teme- 
ritate  opinantium  vindicari. 

Nam  qui  dicunt  nihil  efle  credendum,  nifi  quod 
fcimus,  id  unum  cavent   nomen   opinationis,   quod     3o 

a.  Voir  t.  III,  p.  359,  1-  3. 


a5o-23i.  ObJECTIONES    QXJARJiE.  llj 

fatendum  eft  turpe  ac  miferrimum.  Sed  fi  quis  dili- 
genter  confideret  plurimum  intereffe,  utrum  fe  fcire 
quis  putet,  an  quod  nefcire  fe  intelligit,  credàt  ali- 
quà  authoritate  commotus,  profeclo  erroris  &  inhu- 
5     manitatis  atque  fuperbiic  crimen  vitabit. 

Et  paulo  pojl,  c.   12,  fubjungit  :  \  Multa  polTunt  ar-     303 
ferri,  quibus  oflendatur,  nihil  omninô  humanœ  focie- 
tatis  incolumc  rcmancre,  fi  nihil  credere  flatuerimus, 
quod  non  potucrimus  tenere  perceptum.   Hue  ufque 

lo    Augujî{inus). 

Quanti  momenti  fit  Virum  C.  Iiœc  diflingucre,  ne 
multi,  hoc  tempore  ad  impietatan  proclives,  illius  vcrbis 
ad  everjionem  fidei  abuti poj/inl,  ipfe  facile  pro  fuâ  pru- 
dent iâ  judicabit. 

i5  Veriini,  quod  maxime  Theologi.s  ojfendiculo  fore  prœ- 

video,  cjî  quod,  fecundum  Viri  C  dogmata,  falva  &  inté- 
gra remanere  non  pojje  videantur,  quœ  de  facrofanclis 
al  taris  myjîeriis  docet  E  ce  le  fia. 

Fide  enim  credimus,  ablaid  ab  Eucharijlico  pane  panis 

20  fubftantiâ,  fola  illic  acci\dentia  remanere  :  ca  autem  funt 
exlenfio,  figura,  color,  odor,  fapor,  aliœque  fenfiles  qua- 
litates. 

Qualitates  fenfiles  nullas  ejje  piitat  Vir  C,  fed  tan- 
tummodo   varias   corpufculorum   nobis  adjacentium  mo- 

25     liones,  quibus  varias  illas  impreffioncs  percipimus,  quas 
deinde  coloris,  faporis,  odoris   nominibus  appellamus . 
ReJiant\ergo figura,  extenfio,  mobililas.  At  negal  Author    304 
facultates  illas  abfque  aliquà  fubfiantiâ  cui  infini,  pojfe 

6  L'alinéa  ne  commence  qu'après  fubjungit  {i"édit.), —  26  coloris] 
caloris  {i"  édit.). 

Œuvres.  II.  iS 


2i8  OEUVRES  DE  Descartes.  ^.s.osj. 

intelLigi,  nec  proindc  eliam  ahfque  illâ  exijlerc  ;  quod 
cliam  repetit  in  refponfione  ad  Tlieologum^. 

Nec  agnofcit,  inter  illas  affeûiones  &  fubjlantiam,  di- 
Jlinclionem  nifi  formalem'',  qiiœ  fufficere  non  videtur,  ut 
qiiœ  fie  dijîinguuntur,  a  fe  invieem  etiam  divinitiis  fepa-      5 
rentur. 

Non  dubito  quin,  quâ  pietate  eji  Vir  Clarijfimus,  id 
attente  diligenterque  perpendat,  &  fummo  fibi  Jîudio  judi- 
cet  ineiimbendum,  ne,  citni  Dei  caufam  advcrfus  impios 
agere  meditatur,fidei,  illius  authoritatefundatœ,  &  cujus  \o 
bencficio  immortalem  illam  vitani,  qûam  hominibus  per- 
fuadendam  fnfcepit,  fe  confecuturinn  fpcrat,  aliquâ  m  re 
periculuni  creafe  videatur. 


aû5  IIRESPONSIO 

AD    Q.UARTAS    OBJECTIONES.  iS 

Non  potuilTcm  optarc  magis  perfpicacem,  nec  fimul 
magis  officiofum  fcripti  mei  examinatorem ,  quàm 
illum  elle  expcrior  cujus  animadverfioncs  ad  me  mi- 
llfli  :  tam  humaniter  enim  mecum  agit,  ut  ipfum  & 
mihi  v?v:  caufa:  favere  facile  percipiam  ;  0(:  nihiiominus  20 
tam  accurate  illa  qua;  oppugnat  circumfpcxit,  tamque 
intime  pervidit,  ut  ipcrem  etiam  in  reliquis  nihil  ejus 
aciem  cffugifle;  ac  pra^terea  tam  acute  illa  urgct  qusc 
judicavit  efle  minus  probanda,  ut  non  verear  ne  quis 

a.  l*ai;e  120,  1.  24.  etc. 

b.  //>.",  I.  /5. 


=52-3i3.  Quarts  Responsiones.  219 

exiftimet  illum  quicquam  i^raticC  caufâ  diffimulalTe  ; 
ideoque  non  tam  moveor  lis  qu?s  objecit,  quàm  gaudco 
qucd  in  pluribus  non  adverletur. 

I  Rcfponfio  ad  primam  partem, 
de  naturâ  mentis  humanœ. 


306 


Non  hîc  morabor  in  gratiis  Viro  Claiiffimo  agendis, 
quôd  me  divi  Auguftini  authoritatc  adjuvarit,  ratio- 
nefque  meas  ita  propofuerit,  ut  timere  vidcrctur  ne 
non  fatis  fortes  aliis  apparerent. 

10  I  Sed  primùm  dicam  ubinam  probare  cœperim  quo 
pad:o,  ex  eo  quod  nihil  aliud  ad  mcam  cjfentiain  (hoc  cft 
ad  effcntiam  folius  mentis)  pertiucrc  cognofcam,  prœ- 
terquam  qiiddfim  res  cogitans,fequatur  nihil  eliam  aliud 
rêvera  ad  illam  pertinerc'  :  nempc  ubi  probavi  Dcum 

i5  exiftere,  Deum  fcilicet  illum,  qui  poteil  omnia  quœ 
ego  clare  &  diftinde  ut  poflibilia  cognofco. 

Etfi  enim  multa  forte  in  me  fint  quîe  nondum  ad- 
verto  (ut  rêvera  illo  in  loco  fupponebam  me  nondum 
advertere  mentcm  habere  vim  corpus  movendi,  vel  illi 

20    effe  fubflantialiter  unitam),  quia|tamen  id  quod  ad-    307 
verto,  mihi  fufficit  ut  cum  hoc  folo  fubfiftam,  certus 
fum  me  a  Deo  potuifle  creari  abfque  aliis  qucC  non 
adverto,  atque  ideo  ifla  alia  ad  mentis  eifentiam  non 
pertinere. 

25  Nihil  enim  eorum  fine  quibus  res  aliqua  elfe  poteft, 
mihi  videtur  in  ejus  eflentià  comprehendi  ;  &  quam- 
vis  mens  fit  de  effentiâ  hominis,  non  tamen  efl;  proprie 
de  effentiâ  mentis,  quôd  humano  corpori  fit  unita. 

a.   Page  199,  1.  10-12 


220  Œuvres  de  Descartes.  253-254. 

Dicendum  etiiïm  eft  quo  fenfu  intelligam,  dijîindio- 
nem  realçm  non  inferri,  ex  eo  quod  una  res  abfque  aliâ 
concipiatur  per  ahftraélionem  intellecîûs  rein  inadœquate 
concipientiSjfed  tantùm  ex  eo  quod  nnaquœque  res  abfque 
aliâ  complète  fîve  ut  res  compléta  ijitelligatur'^.  5 

|Neque  enim  exiftirno  adaequatam  rei  cognitionem 
hîc  requiri,  ut  Vir  C.  affumit;  fed  in  hoc  differentia 
eft,  quod,  ut  aliqua  cognitio  fit  adœquata,  debeant  in 
eâ  contineri  omnes  omnino  proprietates  qu?e  funt  in 
re  cognitâ  ;  lv  idcirco  folus  eft  Deus  qui  novit  le  habere     "o 
cognitiones  rerum  omnium  adaequatas. 
308         |Intelleclus  autem  creatus,  etfi  forte  rêvera  habeat 
rerum  multarum,  nunquam  tamen  poteft  fcire  fe  ha- 
bere, nifi  peciiliariter  ipfi  Deus  revelet.  Ad  hoc  enim 
ut  habeat  adiequatam  alicujus  rei  cognitionem.  requi-     '^ 
ritur  tantùm  ut  vis  cognofcendi  quie  in  ipfo  eft  ada;- 
quet  iftam  rem  ;  quod  facile  fieri  potéft.  Ut  autem  fciat 
fe  illam  habere,  five  Deum  nihil  amplius  pofuift'e  in 
ilh'i  re,    quàm  id  quod  cognofcit,  oportet  ut   fuà  vi 
cognofcendi  adiequet  infinitam  Dei  potèftatcm^'  ;  quod     20 
fieri  plane  répugnât. 

Jam  verô,  ad  cognofcendam  diftinclionem  realem 
inter  duas  res,  non  requiritur  ut  noftra  de  iis  Cognitio 
fit  adrequata,  nifi  poflimus  fcire  ipfam  efife  adœqua- 
tam  ;  fed  nunquam  pofTumus  hoc  fcire,  ut  mox  didum     ^5 
eft;  ergo  non  requiritur  ut  fit  ada^quata. 

Ilaquc  ubi  dixi,  non  fujficere  quôd  una  res  abfque  aliâ 

b  Après  intclligatur,  non  à  la        multarum,  siipplcc-  cognitiones 
lignei'j'  Ci.iil.). —  i3.1/nv5  rerum        adivquatas  (l.  i  /  ci-dessus k 

a.  Page  200,  1.  6-19. 

b.  Voir  t.  V,  p.  i.^i. 


254-256.  QUART.4i:    ReSPONSIONES.  221 

intelligaiur  per  abjlraélionein  intellccïûs  rem  inadœqiiate 
concipientis^,  non  |  putavi  inde  poffe  inferri,  ad  diftin- 
élionem  realem  requiri  cognitionem  adœquatain,  fed 
tantùm  cognitionem,  quam  nos  ipfi  per  abftraclionem 

5     jintellèélûs  non  reddercmus /7zaii<z'^Ma/a;;/.  309 

Longe  enim  aliud  ell,  cognitionem  aliquam   efl'e 

plane  adaequatam,  quod  nunquarn  certo  fcire  poflu- 

mus  an  fit  verum,  nifi  a  Deo  reveletur  ;    &  aliud, 

eoufque  efle  ad?equatam,ut  a  nobis  per  abftraclionem 

lo    intelledûs  inadaequatam  non  reddi  percipiamus. 

Eodemque  modo,  cùm  dixi  rem  intelligendam  elTe 
complète,  fenfus  non  erat  intelledionem  debere  efTc 
adîtquatam,  fed  tantùm  rem  fatis  debere  intelligi,  ut 
fcirem  efle  completam . 

i5  Quod  tam  ex  antecedentibus  quàm  ex  fcquentibus 
putabam  efl'e  maniicftum  :  diftinxcram  enim  paulo 
ante  entia  incomplcla  a  complclis,  dixeramque  requiri 
ut  unumqiiodque  ex  iis  quae  realiter  diftinguuntur,  lan- 
quam  ens  per  fe  &  ab  omni alio  diverfum  intell igatur^\ 

20  Poftea  verô,  eodem  fenfu  quo  dixi  ;«c  complète  intcl- 
ligere  quid  fit  corpus,  ftatim  fubjunxi  me  etiam  intelli- 
gere  mentem  ejje  rem  completam^ ,  fumendo  fcilicct  intel- 
ligere  complète  &  intclligere  efl^e  rem  completam,  in 
unâ  &  eàdem  fignificatione. 

25         I  Scd  hîc  mérité  qua;ri  potcft  quidnam  in|tclligam     310 
per  rem  completam,  ^  quomodo  probem  fuj/icere  ad 
dijUnclionem  realem,  quod  duœ  res  tanquam  completœ  una 
abfque  aliâ  inielligantur. 

a.  Page  200,  1.  6,  etc. 

b.  Page  120,  1.  18  et  1.  22-23. 

c.  Page  121,  1.  6-7  et  1.  lo. 


222  CEUVRES   DE    DeSCARTES.  îSÔ-sS;. 

Itaque  ad  primum  refpondeo,  me  per  ran  completavi 
nihil  aliud  intelligere,  quàm  fubftantiâm  indutam  iis 
formis  five  attributis,  quse  fufficiunt  ut  ex  iis  agnofcam 
ipfam  effe  fubftantiâm. 

Neque  enim  fubftantias  immédiate  cognofcimus,  ut      5 
alibi  notatum  eft,  fed  tantùm  ex  eo  quôd  percipiamus 
quafdam  formas  five  attributa,  quse  cùm  alicui  rei  de- 
beant  ineffe  ut  cxiftant,  rem  illam  cui  infunt  vocamus 
Subjlantiam. 

Si  verô  poftea  eandem  illam  fubftantiâm  fpoliare  vel-     lo 
lemus  iis  attributis  ex  quibus  illam  cognofcimus,  om- 
ncm  noftram  de  ipfà  notitiam  deftrueremus  ;  atquc  ita 
verbaquidem  aliquade  ipfà  polTemus  proferre,  fed  non 
quorum  fignificationem  clare  &  diftinde  perciperemus. 

Non  ignoro  quafdam  fubftantias  vulgo  vocari  incom-  \  5 
plcUis.  Sed  fi  dicantur  incomplets,  quôd  per  fe  fola) 
elfe  non  poflint,  fateor  mihi  contradidorium  videri, 
311  ut  fint  fubftantiœ,  hoc  eft,  rcslper  fe  fubfiftentes,  c^ 
fimul  incompletîe,  hoc  eft,  per  fe  fubfiftere  non  va- 
lentes.  Aliter  autem  dici  poft'unt  fubftantice  incom-  20 
pletx,  ita  fcilicet  ut,  |  quatenus  funt  fubftantiœ,  nihil 
quidem  habeant  incomplet!,  fed  tantùm  quatenus  re- 
fcruntur  ad  aliquam  aliam  fubftantiâm,  cum  quà  unum 
per  fe  componuni. 

Ita  manus  eft  fubftantia  incompleta,  cùm  refertur  25 
ad  totum  corpus  cujus  eft  pars  ;  fed  eft  fubftantia  com- 
pléta, cùm  fola  fpedatur.  Et  codcm  plane  modo  mens 
e<:  corpus  funt  fubftanti;v;  incompleta:,  cùm  referuntur 
ad  hominem  qucm  componunt;  fed,  fola:  fpedatcc, 
funt  completiv.  3o 

i3  ruHcniLis    poirmnu«;,  2'  c.iil.  et  à  l'cirotn  :  polTimus. 


237-258.  QjJART/E    ReSPONSIONES.  22  J 

Quemadmodum  enim  effe  extenfum,  divifibile,  fi- 
guratum  &c.,  funt  formse  five  attributa,  ex  quibus 
agnofco  fubflantiam  illam  quse  vocatur  corpus  ;  ita  effe 
intelligentem,  volentem,  dubitantem  &c.,  funtformse, 

5  ex  quibus  agnofco  fubftantiam  quae  vocatur  mens;  nec 
minus  intelligo  fubftantiam  cogitantem  effe  rem  com- 
pletam,  quàm  fubftantiam  extenfam. 

I  Nec  ullo  modo  dici  poteft  id  quod  Vir  C.  fubjunxit,    sia 
corpus  forte  fc  habcre  ad  mentem,Jicut  genus  adfpeciem  ^  ; 

10  etfi  enim  genus  poffit  intelligi  fine  hac  vel  illâ  diffe- 
rentiâ  fpecificâ,  non  poteft  tamen  ullo  modo  fpccies 
fine  génère  cogitari. 

Nam,  exempli  caufà,  facile  intelligimus  figuram, 
nihil  cogitando  de  circulo  (quamvis  ifta  intelledio  non 

i5  fit  diftincla,  nifi  ad  fpecialem  aliquam  figuram  refe- 
ratur,  nec  |  de  re  compléta,  nifi  naturam  corporis  com- 
prehcndat)  ;  fed  nullam  circuli  differentiam  fpecificam 
intelligimus,  quin  fimul  de  figura  cogitcmus. 

Mens  autem  diftinde  &  complète,  five  quantum  fuf- 

20  ficit  ut  habeatur  pro  re  compléta,  percipi  poteft,  fine 
ullà  ex  iis  formis  five  attributis,  ex  quibus  agnofcimus 
corpus  effe  fubftantiam,  ut  puto  me  in  fecundà  Mcdita- 
tione  fatis  oftendifie  ;  corpufque  intelligitur  diftinde 
atque  ut  res  compléta,  fine  iis  quae  pertinent  admentcm . 

2  5         Hic  tamen  urget  Vir  C.  :  etfialiqua  meî  notitiaparari 
pojjit  ahfque  nolitiâ  corpo\ris,  non  ta?nen  inde  conjîci,  no-    313 
tiliarn  illam  cjfe  completam  &  adœquatam,  ita  ut  certus 
Jim  me  non  falli,  dum  ab  cjjentiâ  meà  corpus  cxcludo^\ 

28  Après  excludo,  à  la  ligne  (/"  édit.  seule). 

a.  Page  201,  1.  5-6. 

b.  Ibid.,  1.  19-22. 


2  24  Œuvres  de  Descartes.  ass-aSg. 

Remque  déclarât  exemplo  trianguli  femicirculo  in- 
fcripti,  quem  poflumus  clare  &  diftincle  intelligere 
effe  redangulum,  quamvis  ignoremus,  vel  etiam  ne- 
gemus,  illius  bafis  quadratum  sequale  effe  quadratis 
laterum  ;  nec  tamen  inde  licet  inferre,  dari  pofîe  5 
triangulum,  cujus  bafis  quadratum  aequale  non  fit  qua- 
dratis laterum. 

Sed  quantum  ad  hoc  exemplum,  multis  modis  differt 
a  re  propofitâ. 

Nam  primo,  quamvis  forte  triangulus  fumi  poffit  in     lo 
concreto  pro  fubllantià  fîguram  habentetriangularem, 
certe  proprietas  habendi  quadratum  bafis  ?cquale  |  qua- 
dratis laterum,  non  eft  fubftantia  ;  nec  proinde  unum- 
quodque  ex  his  duobus   pote(l  intelligi  ut  res  com- 
plota, quemadmodum  intelliguntur  Mens  &  Corpus  ;     i5 
ncc  quidem  potell  rt'.v     ocari,  eo  fenfu  quo  âi\\\  fatis 
cjfc  quàd  pojjim  unam   rém  (nempe  rem  completam) 
314    abfque  allerd  intelligere,   (S"c.  %  ut  fit  ma|nifefium  ex 
verbis  quse  fequebantur  :  Prœterea  invenio  in  me  facul- 
tates,  &c.  ''.  Neque  enim  iflas  facultates  dixi  effe  res,     20 
fed  ipfas  accurate  a  rébus  five  fubltantiis  dirtinxi. 

Secundo,  quamvis  clare  i.^  diilinde  poffimus  intel- 
ligere triangulum   in  femicirculo  efi^e  redangulum, 
abfque    eo  quôd  advertamus  cjus  bafis   quadratum 
a.^quale  effe  quadratis  laterum,  non  tamen  ita  poffu-     2S 
mus  clare  intelligere  triangulum  in  quo  bafis  quadra- 

7  Après  laterum,  non  à  la  2' cditA. —  20  Après  &.C.,  à  la 
ligne  [2'  èdit.  seule).  —  0  Après  ligne  i" édit.  seule).  —  2  1  Après 
propolità,  non  à  la  ligne  [i"  et        d'ilXinxi,  même  remarjue. 

a.  Page  ;8,  1.  40. 
L-    Ibid.,  1.  21. 


259-260.  Quarts  Responsiones.  22^ 

tum  fit  sequale  quadratis  laterum,  quin  fimul  adverta- 
mus  effe  redangulum.  Atqui  &  mentem  fine  corpore, 
&  corpus  fine  mente,  clare  &  diftin(Ete  percipimus. 
Tertio,  quamvis  conceptus  trianguli  femicirculo  in- 
5  fcripti  talis  haberi  poflit,  ut  in  eo  sequalitas  inter  qua- 
dratum  bafis  &  quadrata  laterum  non  contineatur, 
non  potefi:  tamen  haberi  talis  ut  null^  proportio  inter 
bafis  quadratum  &  quadrata  laterum  ad  hune  trian- 
gulum  pertinere  intelligatur  ;  ac  proinde,   quamdiu 

10    ignoratur  qualis  fit  ifta  proportio,  nulla  de  eo  poteft 
j  negari,  nifi  |  quam  clare  intelligamus  ad  ipfum  non    3i5 
pertinere  ;  quod  de  proportione  aequalitatis  nunquam 
poteft  intelligi.  Sed  nihil  plane  in  corporis  conceptu 
includitur,  quod  pertineat  ad  mentem  ;  nihilque  in 

i5     conceptu  mentis,  quod  pertineat  ad  corpus. 

Itaque,  quamvis  dixerim,/ûtm  effe  quàd poiffim  unam 
rem  abfque  altcrâ  clare  &  dijlhicle  inlelligere  &c.,  non 
ideo  poteft  fubfumi  :  at  clare  &  dijîincle  intelligo  hune 
triangulujn,  &c.\  Primo,  quia  proportio  inter  quadra- 

2o  tum  bafis  &  quadrata  laterum  non  eft  res  compléta. 
Secundo,  quia  non  clare  intelligitur  ifta  proportio 
sequalitatis,  nifi  in  triangulo  reftangulo.  Tertio,  quia 
nequidem  triangulus  diftinde  poteft  intelligi,  fi  ne- 
getur  proportio  quse  eft  inter  quadrata  ejus  laterum 

i5    &  bafis. 

Sed  jam  dicendum  eft  quo  paélo  ex  hoc  folo  quàd 

3  Apres  percipimus,  non  à  la  pleta,  . .  .redangulo,  à  la  ligne 

ligne  (  -y  édil.) .  —  1 3  Après  intcl-  { i  "  édit.  seule) .  La  2'  édit.  laisse, 

Vigi,  à  la  ligne  {2"  et  2' ddit.). —  comme  à    l'ordinaire,   un  petit 

19,  20,  22,  Après  &.C.,  ...com-  intervalleen  blanc. 

a.  Page  202,  1.  16. 

(Elvues.  h.  29 


2  20  Œuvres  de  Descartes.  260-261. 

unam  fubjlantiam  abfque  altéra  clare  &  dijlinéîe  intelli- 
gam,  cer'lus  fim  unam  ab  aliâ  excludi^ 

816         Nempe  hsec  ipfa  efl  noûo  fubjîantiœ,  \  quôd  per  fe, 
hoc  eft  abfque  ope   uUius  altcrius  fubftantia}  poffit 
exiftere;  nec  ullus  imquam  qui  duas  fubflantias  per      5 
duos  diverfos  conceptus  percepit,  non  judicavit  illas 
elle  realiter  diflindas. 

Ideoque,  nifi  certitudinem  vulgari  majorcm  quse- 
fiviflem,  contentus  fuilTem  oftendille,  in  fecundà  |  Me- 
àAX.-<\XionQy  Mentem  ut  rem  fubfiftentem  intelligi,  quam-     10 
vis  nihil  plane  illi  tribuatur  quod  pertineat  ad  corpus, 
&L  vice  verfà  etiam  Corpus  intelligi  ut  rem  fubliften- 
tem,  etfi  nihil  illi  tribuatur  quod  pertineat  ad  mcntem. 
Nihilque  amplius  addidiflem  ad  demonrtrandum  men- 
tem  realiter  a  corpore  diftingui  :  quia  vulgo  res  omnes     i5 
codem  modo  fe  habere  judicamus  in  ordine  ad  ipfam 
vcritatem,  quo  fe  habent  in  ordine  ad  noftram  per- 
ceptionem.  Sed,  quia  intcr  hyperbolicas  illas  dubita- 
tiones,  quas  in  prima  Meditaiionc  propofui,  una  co- 
nique proceffit  ut  de  hoc  iplo  (nempe  quôd  res  juxta     20 
veritatem  fint  taies  quai  es  ipfas  pcrcipimusj  certus 
elle  non  pofl'em,  quandiii  authorem  meit^  originis  igrio- 

317    rare  me  |  fupponcbam,  idcirco  omnia  qua;  de  Dco  &  de 
veritate  in  tertià,  quartà  &  quintà  Meditatione  fcripfi, 
confcruni  ad  conclufionem  de  reali  mentis  a  corpore  di-    25 
llindione,  quam  demum  in  fextà  Meditatione  perfeci. 

■1  Après  cxcludi,  nmi  à  la  lifi)ie  ligue  1  /'''  édit.  seule).  —  kj  pri- 

{■y  cdit.\.  —  7  Apres  dillinctas.  ma   i -j'  édil..  crrala).  Aiipara- 

à   la   ligne   ti"  édit.    seule].--  varit  .  \iict.\ndi\  (/"'  el  2'  édil.. 
17-iN  Après  perceptioncni,  à  la 

a.  Pape  ;8,  I.  4-0 


25!-2r.2.  QUART.T-,    ReSPONSIONES.  227 

Atqui,  ait  VirC,  intelligo  triangiilum  femicircido 
infcriptum  abfqiie  eo  qudd  fciam  cjus  hajia  quadratum 
œquale  e[fe  qitadratis  laterum\  Imô,  poteft  quidem  ille 
triangulus  intelligi,  etfi  de  proportionc  qu?e  eft  inter 

5  quadrata  ejiis  bafis  &  laterum  non  cogitemr;  fcd  non 
poteft  intelligi  ipfam  de  eo  effe  negandam.  Contra 
verô  de  mente,  non  modo  intelligijmus  illam  effe  fine 
corpore,  fed  etiam  omnia  illa  quee  ad  corpius  perti- 
nent, de  ipfâ  poffe  negari  ;  hsec  enim  eft  natura  fub- 

10    ftantiarum,  qiiôd  fefe  mutuô  excliidant. 

Neque  mibi  advcrfatur,quôd  VirC.  adjunxit,  mirum 
non  effe,  fi,  dum  ex  eo  qudd  cogitem  colligo  me  cxifiere, 
idea  quam  hoc  paclo  efbrmo,  me  tantùm  reprœfentet  ut 
rem  cogitantem  ^\    Nam  eodem  modo,  cùm  naturam 

i5     corporis  |  examine,  nihil  prorfus  in  eâ  reperio  quod    3i8 
rcdoleat  cogitationcm.  NuUumque  majus  argumen- 
tum  diftindionis  inter  duas  res  haberi  poteft,  quàm 
quôd  in  utramvis  nos  convertamus,  nihil  plane  in  ipfâ 
deprehendamus  quod  ab  altéra  non  fit  diverfum. 

20  Non  ctiam  video  quâ  ratione  hoc  argumentum  nimis 
probel".  Nihil  enim  minus  dici  poteft,  ad  oftcndcndum 
unam  rem  realiter  ab  altéra  diftingui,  quàm  quôd  per 
divinam  potentiam  pofllt  ab  ipfà  feparari.  Satifquc  di- 
ligenter  cavere  mihi  vifus  fum,  ne  quis  ideo  putaret 

25     hominem  ejfe  folùm  animum  ulenlem  corpore 'K  Nam  in 

3  Après  laterum,  à  la  lii^nie  dam,  à  la  ligne  (/"'  édit.  seule). 
(i" cdit.  seule).  —  quidem  omis  —  25  Après  corpore,  à  la  ligue 
[i'' édit.).  —  6  Après    negan-        (i''' édit.  seule). 

a.  Page  202,  1.  17.  1 

b.  Page  20?,  1.  6-9. 

c.  Ib.,  1.  14. 

d.  Ib.,\.  18-19 


2  28  OEuVRES   DE    DeSCARTES.  a6î-263. 

eâdem  fextâ  Meditatione,  in  quâ  egi  de  diftinélione 
mentis  a  corpore,  fimul  etiam  probavi  lubftantialiter 
illi  effe  unitam  ;  ufufque  fum  rationibus,  quibus  non 
memini  me  ullas  ad  idem  probandum  fortiores  alibi 
le^ilie.  Atque,  quemadmodum  ille  qui  brachium  ho-  5 
minis  dijceret  elle  lubftantiam  realiter  a  reliquo  ejus 

31!)  corpore  diftindam,  non  ideo  negaret  illud  idem  |  ad 
hominis  integri  naturam  pertinere;  nec  qui  dicit  idem 
brachium  ad  hominis  integri  naturam  pertinere,  ideo 
dat  occafionem  rufpicandi  non  polTe  illud  per  fe  fub-  lo 
lifterc  ;  ita  nec  mihi  videor  nimium  probaffe,  often- 
dendo  nientem  abfque  corpore  elFe  polie,  nec  etiam 
ni  mis  parum,  dicendo  illam  effe  corpori  fubftantia- 
liter  unilam,  quia  unio  illa  fubftantialis  non  impedit 
quominus  clarus  &  diftinclus  lolius  mentis  tanquam  i5 
rei  complota}  conceptus  habeatur.  Ideoque  multum 
dilTert  a  conceptu  fuperficiei  vel  linec^e^quîe  non  ita  ut 
res  complctic  poffunt  intelligi,  nili,  prœter  longitudi- 
nem  &  latitudinem,  etiam  profunditas  iis  tribuatur. 

Nec  denique,  ex  eo  quôd  vis  cogitandi  Jit  m  infjii-  20 
tibu.s  fopita,  in  amentibiis  non  quidem  extincla^\  fed 
perturbata,  putandum  cft  illam  organis  corporcis  ita 
effe  affixam,  ut  ablquc  iis  exiftcre  non  poffit.  Ex  eo 
cnim  quôd  expcriamur  fa^pc  ab  iplis  cam  impcdiri, 
nullo  modo  fcquiiur  ab  iifdem  produci;  nequc  hoc  25 
ullà,  vel  minimâ,  ralionc  probari  poteA. 

320  Vcrumtamen  non  inficior  ardam  illam  mentis  cum 

corpore  conjunclionem,  quam  fenfibus  affidue  cxpe- 

b  Aprèx  Icgiffe,  à  la  li^iie  '/'   edil.  seule). 

■  a.  Pa£;c  2o3,  I.  27. 
b.   l'ai^c  i04,  I.  10-12. 


263-265.  QUART^E    ReSPONSIONES.  229 

rimur,  in  caufâ  effe  cur  realem  ejus  ab  ipfo  diftindio- 
nem  j  non  fine  attenta  meditatione  advertamus.  Sed, 
meo  judicio,  qui  fréquenter  ea  quae  in  fecundâ  Me- 
ditatione dida  funt  apud  fe  revolvent,  facile  fibi  per- 
5  fuadebunt,  mentem  non  diftingui  a  corpore  per  folam 
fîdionem,  vel  abftradionem  intelledûs,  fed  ut  rem 
diftindam  cognofci,  quia  rêvera  diflinda  eft. 

Nihil  refpondeo  ad  illa  quae  de  animae  immortali- 
tate  Vir  C.  hîc  adjecif,  quia  mihi  non  adverfantur. 

10  Sed  quantum  ad  animas  brutorum^',  etfi  earum  confi- 
deratio  non  fit  hujus  loci,  nec  fine  totius  Phyficae 
tradatione  plura  de  ipfis  dicere  pofiim  quàm  quae  jam 
in  differtationis  de  Methodo  parte  quintà  explicui*^, 
ne  tamen  omninô  nihil  dicam,  maxime  notandum  mihi 

i5     videtur   nullos    motus  fieri  pofle,  tam  in  brutorum 
corporibus  quàm  in  noftris,  nifi  adfint  |  omnia  plane     321 
organa,  five  infl;rumenta,  quorum  ope  iidem  etiam  in 
machina  peragi  poffent  :  adeo  ut  nequidem  in  nobis 
ipfis  mens  immédiate  moveat   membra  externa,  fed 

20  dirigat  tantùm  fpiritus  a  corde  per  cerebrum  in  muf- 
culos  fluentes,  eofque  ad  certos  motus  determinet, 
cùm  ex  fe  ifti  fpiritus  ad  multas  adiones  diverfas 
aeque  facile  applicentur.  Plurimi  vero  ex  motibus  qui 
in  nobis  fiunt,  nullo  pado  a  mente  dépendent  :  taies 

25  funt  pulfus  cordis,  ciborum  codio,  nutritio,  refpiratio 
j  dormientium,  atque  etiam  in  vigilantibus  ambulatio, 

2  Api'ès  advertamus,  à  la  H-        explicui,    même    remarque.   — 
gne  [i"  édit.  seule).  —  i3  Après       20  Après  applicentur,  idem. 

a.  Page  204,  1.  i5. 

b.  Ib.,  1.  29. 

c.  Disc,  de  la  Méth.,  p.  Sô-Sg  de  cette  édition. 


2J0  Œuvres  de  Descartes.  265-266. 

cantio  &  fimilia,  cùm  fiunt  animo  non  advertente. 
Cùmque  illi  qui  ex  alto  decidunt,  manus  in  terram 
praimiitunt  ut  caput  tueantur,  nullo  fane  confilio 
rationis  id  faciunt,  fed  tantùm  quia  vifio  impendentis 
cafùs,  ad  cerebrum  ufquc  pertingens,  fpiritus  ani-  5 
maies  in  nervos  mittit,  eo  modo  quo  necefle  eft  ad 
hune  motum,  vel  mente  invita,  &  tanquam  in  machina, 
producendum.  Cùmque  hoc  in  nobis  ipfis  pro  certo 

322    I  experiamur,  quid  eft  quod  tantopere  miremur,  fi  lumen 
c  liipi  corporc  in  ovis  oculos  reflcxum'^  eandem  habeat     10 
vim  ad  motum  fug.T  in  ipfà  excitandum  ? 

Jam  verô,  fi  velimus  uti  ratione  ad  dignofcendum 
an  aliqui  brutorum  motus  fimiles  fint  iis  qui  peragun- 
tur  in  nobis  ope  mentis,  vel  iis  tantùm  qui  a  folo  fpi- 
rituum  influxu  &  organorum  difpolitione  dépendent,     i5 
confiderandae  funt  differentiîequaiinteripfos  reperiun- 
tur  :  nempe  ill?e  quas  in  parte  quintâ  DiiTertationis  de 
Methodo  explicui,  non  enim  alias  puto  inveniri  ;  tunc- 
que  facile  apparebit,   omnes  brutorum  acliones  iis 
tantùm  fmiiles  efte  quae  fine  ullà  ope  mentis  a  nobis    20 
fiunt.  Unde  concludere  cogemur  nullum  plane  in  ipfis 
principium  motùs  a  nobis  cognofci,  pr?eter  folam  dif- 
pofitionem  organorum,  &  continuum  afflu|xum  fpiri- 
tuum,  qui  a  calore  cordis  fanguinem  attenuantis  pro- 
ducuntur.  Simulque  advertemus  nihil  nobis  antehac    25 
occafionem  dediife  aliud  ipfis  affingendi,  nifi  tantùm 

3£3    quod  illa  duo  prin|cipia  motùs  non  diftinguentes,  cùm 
prius,  quod  a  folis  fpiritibus  &  organis  dcpendet,  in 

1  Apres  advertente,  à  la  Ufçue        duccndiim,  vicme  remarque.  — 
I  i''  Ciiit.  sctiU'i.  —  S  Après  pro-        21  Après  luint,  iiieiii. 

a.   Pai;c  20?,  1.  8-y. 


266-267.  QUARTiE    ReSPONSIONES.  2JI 

brutis,  tanquam  in  nobis,  effe  videremus,  aliud  etiam 
quod  in  mente,  five  cogitatione,  conûflit,  ipfis  ineffe 
inconfulte  crederemus.  Et  fane  quidquid  ita  nobis  ab 
ineunte  aetate  perfuafimus,  quantumvis  poftea  falfum 
5  effe  rationibus  ollendatur,  non  tamen  facile,  nifi  diu  & 
fréquenter  ad  rationes  iftas  attendarnus,  ab  opinione 
noftrâ  deletur. 

Rejponjîo  ad  alteram  partem, 
de  Deo. 

10         Hadenus  argumenta  Viri   Cl.   diffolvere,  ejufque 

impetum  fuftinere  conatus  fum  ;  deinceps,  ut  ii  qui 

cum  fortioribus  pugnant,  non  direde  ipfi  me  oppo- 

nam,  fed  ab  idu  potius  declinabo. 

De  tribus  tantùm  agit  hac  in  parte,  quœ  facile  pof- 
i5     funt  admitti,  prout  ipfe  illa  intel|ligit;  fed  quce  fcrip- 

feram,  alio   fenfu   intellexi,    qui    verus   etiam    mihi 

videtur. 

I  Primum  eft,  quôd  quœdam  ideœ  materialiter  Jint    324 

falfœ''',  hoc  efl,  ut  ego  interpretor,  quôd  taies  fmt,  ut 
20    judicio  materiam  prsebeant  erroris.  Ille  verô,  ideas 

formaliter  fumptas  confiderando,  nullam  in  iis  falfi- 

tatem  effe  contendit. 

Alterum  eft,  quôd  Deus  fit  a  fe  pojitive,  &  tanquam  a 

caufd^;  ubi  tantùm  intellexi  rationem,  propter  quam 
25     Deus  non  indiget  ullâ  caufâ  efficiente  ut  exiftat,  fun- 

datam  effe  in  re  pofitivâ,  nempe  in  ipfàmet  Dei  immen- 

.3  Apres  crederemus,  à  la  ligne  (/"  édit.  seule). 

a.  Page  206, 1.  8-g. 
b;  Page  208,  1.  i2-i3. 


2)2  Œuvres  de  Descartes.  2G7-268. 

fitate,  quâ  nihil  magis  pofitivum  effe  poteft.  Ille  vcro 
probat  Deum  a  fe  non  produci,  nec  confcrvari,  per 
pofitivum  aliquem  caufse  efRcientis  influxum;  quod 
plane  etiam  affirmo. 

Tertium  denique  eft,  quàd  nihil  in  menle  nofirà  effe      5 
pojffit  cujus  non  fimus  confcii"  ;  quod  de  operationibus 
intellexi,  &  ille  de  potentiis  negat. 

Sed,  ut  fingula  diligentius  exequamur,  ubi  ait,  Jî 
frigus  fit  tantiim  frivatio,  nullam  pojffe  dari  ideam  quœ 
illud  tanquam  rem  pojîtivam  reprœfentet^ ^  manifeftum     10 
eft  ipfum  agere  tantùm  de  ideâ  formaliter  fumptâ. 
325    Nam,  cùm  ipfœ  ideaî  fint  formœ  quae|dam,  nec  ex  mate- 
riâ  ullâ  componantur,  quoties  conlîderantur  quatenus 
aliquid  repraefentant,  non  |  materialiler,  (ed  formaliter 
fumuntur  ;  fi  verô  fpedarentur,  non  prout  hoc  vel  illud     i5 
repr3efentant,  fed  tantummodo  prout  funt  operationes 
intelledûs,  dici  quidem  poflet  materialiter  illas  fumi, 
fed  tune  nullo  modo  veritatem  vel  falfitatem  objedo- 
rum  refpicerent.  Nec  ideo  mihi  videtur  illas  alio  fenfu 
materialiter  falfas  dici  pofTe,  quàm  eo  quem  jam  ex-    20 
plicui  :  nempe  five  frigus  fit  res  pofitiva,  fivc  privatio, 
non  aliam  idcirco  de  ipfo  habeo  ideam,  fed  mancl  in 
me  eadem  illa  quam  femper  habui  ;  quamquc  ipfam 
dico  mihi  prœbere  materiam  erroris,  fi  verum  fit  frigus 
effe  privationem  &  non  habere  tantum  realitatis  quàm     25 
calor;  quia,  utramque  ideam  caloris  iS:  frigoris  confi- 
derando  prout  ambas  a  fenfibus  accepi,  non  pofTum 

II  Apfès  fumptâ,  à  la  lif^ne        {i"  édil.^.  —   ig  Après  rclpicc- 
(I"  édit.  seule). —  iG  funt  omis        rcnt,  à  la  ligne  {1"  édit.  seule). 

a.  Page  214,  I.  17. 

b.  Page  206,  1.  16-18. 


Ï68-269.  QuARTiï:    ReSPONSIONES.  2J) 

advertere  plus  mihi  realitatis  per  unam  quàm  per  alte- 
ram  exhiber! . 

Nec  fane  judicium  cum  ideâ  confudi^  ;  nam  in  hac 
dixi  rcperiri  falfitatem  viaterialem,  in  illo  verô  non 
5     poteft  elTe  nifi  |/b/-;/za//.v.  326 

Cùm  autem'ait  Vir  C. ,  idcam  frigoris  ejjefrigus  ipfum 
prouL  cjî  nbjeclive  in  intelleclu^\  diftindione  arbitrer 
opus  cffe  :  hoc  enim  frepe  contingit  in  ideis  obfcuris 
&  confufis.   inter   quas  hit  caloris   0^  frigoris    funt 

10  numeraiidœ,  ut  ad  aliud  quid  rcferantur  quàm  ad  id 
cujus  rêvera  idccc  funt.  lia,  fi  iVigus  fit  |  tantùm  priva- 
tio,  frigoris  idca  non  cil  frigus  ipfum,  prout  cft  ob- 
jective in  intcUcdu,  fed  aliud  quid  quod  pcrperam  pro 
iftâ  privatione  fumitur  ;  nempe  cft  fenfus  quidam  nul- 

i5     lum  habens  eftc  extra  intcUedum. 

Neque  eft  par  ratio  de  ideâ  Dci,  faltem  de  illà  quae 
cft  clara  e^'  diftinda,  quia  dici  non  poteft  ipfam  referri 
ad  aliquid  cui  non  fit  conformis.  Quantum  autem  ad 
confufas  Deorum  ideas  qua;  ab  idololatris  effinguntur, 

20  non  video  cur  non  etiam  materialiter  falfaa  dici  poffint, 
quatenus  falils  ipforum  judiciis  materiam  praebent. 
Quanquam  fane  liku  qu3C  vel  nullam  vel  perexiguam 
judicio  dant  occafionem  erroris,  non  tam  meritô  ma- 
terialiter falfcE  dici  videntur,  quàm  quse  |  magnam  :     327 

25  unas  autem  majorem  quàm  altéras  erroris  occafionem 
priebere,  facile  eft  exemplis  declarare.  Neque  enim 

b  Après  ioxmoWs,  non  à  laligiie  18  Apres  conformis,  même  re- 
{i"  et  2'' edit.).  —  11  Ap/-ès  l'unt,  marque. —  21,  26,  après  prœ- 
à  la  ligne  {i"  édit .  seule).   —        bent,  ...declarare,  idem. 

a.  Page  206,  1.  18. 

b.  Ib.,  1.  19-20. 

Œuvres.  U.  3o 


2 34  OEuvRES  DE  Descartes.  369-270. 

tanta  eft  in  confufis  ideis  ad  arbitrium  mentis  effidis 
(quales  funt  ideae  falforum  Deorum),  quanta  eft  in  iis 
quœ  a  fenfibus  confufœ  adveniunt,  ut  iunt  ideœ  coloris 
&  frigoris  ;  û  quidem,  ut  dixi,  verum  fit  illas  nihil 
reale  exhibere.  Omnium  autem  maxima  eft  in  ideis  5 
quse  ab  appetitu  fenfitivo  oriuntur  :  ut  idea  litis  in 
hydropico,  nunquid  rêvera  ipii  materiam  prœbet  er- 
roris,  cùm  dat  occafionem  judicandi  potum  (ibi  efl'e 
profuturum,  qui  tamen  fit  nociturus  ? 

I  At  petit  Vir  Cl.  quidnam  mihi  exhibeat  illa  frigoris  10 
idea,  quam  dixi  materialiter  falfam  effe  :  Si  enim,  in- 
quit,  exhibet privationem,  ergo  vera  eji;  fi  ens  pofitivum, 
non  efi  ergo  frigoris  idea"".  Rede,  fed  propter  hoctan- 
tùm  illam  materialiter  falfam  appelle,  quod,  cùm  fit 
obfcura  &  confufa,  non  poifim  dijudicare  an  mihi  i5 
quid  exhibeat  quod  extra  fenfum  meum  fit  pofitivum, 
328  necne  ;  ideoque  occafionem  habeo  judicandi  \  efl'e  quid 
pofitivum,  quamvis  forte  lit  tantùm  privatio. 

Nec  proinde  quaeri  débet,  quœ  fit  caufa  illius  cnlis 
pofitivi  objcCÎivi,  unde  fieri  ajo  ut  materialiter  falfa  fiit  20 
illa  idea^  \  quia  non  ajo  illam  fieri  materialiter  falfam 
ab  aliquo  ente  pofitivo,  fed  a  folâ  obfcuritate,  quiu 
tamen  ens  aliquod  pofitivum  habet  pro  fubjedo, 
nempe  fenfum  ipfum. 

Et  quidem  ens  iftud  pofitivum  in  me  eft,  quatcnus     25 
ego  fum  res  vera  ;  obfcuritas  verô,  quœ  fola  mihi  dat 
occafionem  judicandi  iftam  ideam  fcnfûs  frigoris  re- 

5  Aprks  exhibere,  à  la  ligue  (;"  cdit.  seule).  —   l'i  Après  idea, 
même  remarque. 

a.  Page  207, 1.  19-20. 

b.  Ib.,  1.  21-22. 


^70-271.  Quarts  Responsiones.  2î< 

prsefentare  objedum  aliquod  extra  me  pofitum,  quod 
vocetur  frigus,  non  habet  caufam  realem,  fed  inde 
tantùm  oritur,  quôd  natura  mea  non  fit  omni  ex  parte 
perféda. 
5  Neque  hoc  uUâ  ratione  fundamenta  mea  convellit. 
Vererer  autem  ne  forte,  quia  in  |  legendis  Philofopho- 
rum  libris  nunquam  valde  multum  temporis  impendi, 
non  fatis  ipforum  loquendi  modum  fcquutus  fim,  cùm 
dixi  ideas,  quse  judicio  materiam  pr?ebcnt  erroris,  nia- 

10    terialiler  falfas  efle,  nifi  apud  primum  |  authorem  qui    329 
mihi  jam  incidit  in  manus,  vocem  materialiter  in  eâ- 
dem  fignificatione  fumptam  invenirem  :  nempe  apud 
Fr.   Suarem,  Metaphyficse  difput.   9,  fedione  2,  nu- 
méro 4. 

i5  Sed  pergamus  ad  ea  qua;  V.  C.  omnium  maxime  re- 
prehendit,  mihi  autem  minime  omnium  reprehenfione 
digna  videntur,  nempe  ubi  dixi,  licere  nohis  cogilare 
Deum  quodam  modo  idem  prœflare  rcfpeclu  fui  ipjius 
quod  eau  fa  efficiens  rcfpeclu  fui  effeelûs".  Hoc  enim  ipfo 

20  negavi  illud  quod  Viro  Cl.  durum  videtur  &  falfum, 
nempe  quôd  Deus  fit  caufa  efficiens  fui  ipfius,  quia, 
dicendo  idem  quodammodo  prœjîare,  oftendi  me  non 
exiftimare  idem  effe;  &  pr^emittendo  verba,  nobis  om- 
nino  licet  cogitare,  fignificavi  me  hsec  tantùm  propter 

25  imperfedionem  intelledûs  humani  fie  explicare.  Sed 
&  in  reliquo  fcripto  idem  ubique  confirmavi  ;  nam 
ftatim  ab  initio,  ubi  dixi,  nullam  rem  exijîerc  in  cujus 
caufam  efficicntcm  non   liceat  inquirere,  addidi,  vel,  fi 

19,  25,  Après  effedûs,  . . .  explicare,  à  la  ligne  [i"  e'dit.  seule). 
a.  Page  208,  1.  14-16. 


2^6  Œuvres  de  Descartes.  171-27?. 

non  habcL  cur  illâ  non  indigcaî,  pojîulaj'c''  \  quec  vcrba 

330  fatis  indicant  mej  pu|taiïe  aliquid  cxiftcre  quod  caufà 
efficiente  non  indigeai.  Qiiid  autem  taie  effe  potefl 
pi\Tter  Deum  ?  Dixique  paulô'poft,  in  Dco  ejjc  lanlani 

&   tam  incxliaujlani  potentiam,    ni  nulliu.s  unqiiam   ope       5 
egueril  ut  cxijlcrel,  neque  etiam  nunc  egcat  ut  confer- 
vetin\  alqiic  cidcofit  quodammodo  fui  caufa  ;  ubi  verbum, 
uî  caufa.  nullo  modo  de  efficiente  poteft  intelligi,  fed 
tantùm  qiiôd  inexhaufta  Dei   potentia  fit  caufa  five 
ratio  propter  qiiam  caufà  non  indiget.  Cùmque  illa     10 
inexhaufta  potentia,  five  eflentiœ  immenfitas  fit  quam- 
maxime  pofitiva,  idcirco  dixi  rationem  five  caufam  ob 
quam  Deus  non  indiget  caufà,  elfe  pofilivam.  Quod 
idem  dici  non  poftet  de  ullà  re  finitâ,  quamvis  in  fuo 
génère  fumme  perfedà;  fed  fi  diceretur  elfe  a  fe,  hoc     i5 
tantùm  intelligi  poflet  négative,  quoniam  nulla  ratio  a 
pofitivà  ejus  naturà  defumpta  afterri  polfet,  propter 
quam  intelligeremus  ipfam  caufà  efficiente  non  in- 
digere. 

331  Atque  eodem  modo,  in  omnibus  aliis  |  locis,  ita  con-  20 
tuli  caufam  formalem,  five  rationem  ab  effentiâ  Dei 
petitam,.  propter  quam  ipfe  caufà  non  indiget  ut  exi- 
ftat,  neque  ut  conferuetur,  cum  caufà  efficiente,  fine 
quà  res  finitie  effe  non  pbflunt,  ut  ubique  illam  a  caufà 
efficie.ite  effe  diverfam  ex  ipfis  meis  verbis  cognofca-  25 
tur.  Nec  ullibi  dixi  Deum  fe  confervare  pcr  pofitivum 
aliquem  influjxum,  ut  res  creatse  ab  ipfo  confervantur, 

3  Apres  indigeat,  à  ta  ligne  feclà,  .  .  .indigere,  môme  re- 
{j"  édit.  seule).  —  7,  10,  i3,  ly,  marque.  —  25-26  Apj-ès  cognof- 
apri's  cauÇa,  ...indiget,  ...per-        catur,  idem. 

a.  Page  io8,  1.  19-22  ;  puis  page  109,  1.  3-6. 


27^-274-  QUART/R    ReSPONSIONES.  2^7 

fed  tanlùm  immcnfitatem  potentia;,  Tive  eflentiae,  prop- 
ter  quam  confcrvaiore  non  indigec,  effe  rem  pojîtiva m. 
ItaquepofTum  ultroadmittere  qusecunque  a  ViroCl. 
afFeruntur  ad  prohandum  Deum  non  eife  caufam  effi- 
5  cientem  fui  ipfius,  neque  fe  confervare  per  ullum  in- 
fluxum  pofitivum,  five  per  fui  reprodudionem  conti- 
nuam  ;  quod  folum  ex  ejus  rationibus  efficitur.  Sed, 
ut  fpero,  etiam  ille  non  negabit  immenfitatem  illam 
potentiai,  proptcr  quam   Deus  non  indiget  caufà  ut 

lo    exiftat,  efTe  in  ipfo  rem  pofitivam,  nihilque  ejufmodi 
quod  {\l  pofitivum  intelligi  |  polfe  in  ullis  aliis  rébus,    332 
proptcr  quod  caufà  efficiente  non  egeant  ad  exiften- 
dum  ;  quod  folum  fignificare  volui,  cùm  dixi  nuUas  res 
poffe  intelligi   efle  a  fe,  nifi  négative,  praîter  unum 

i5    Deum.   Nec  quicquam  amplius  alTumere  mihi  opus 

fuit,  ad  difficultatem  quœ  propolita  erat  diiïblvendam, 

Sed,  quia  tam  ferio  hîc  monet  Vir  Clar.,  vix  ullum 

Theologum  reperiri poffe,  qui  non  eâ  propoftione  offen- 

datur,  quùd   Deus  a  fe  ipfo  fil  pofitive,  &  tanquam  a 

20  caufà'' ^  paulo  accuratius  exponam  quare  ifte  loquendi 
modus  in  hac  quaeftione  perutilis,  atque  etiam  necef- 
farius,  &.  ab  omni  offenfionis  fufpicione  valde  remotus, 
mihi  videatur. 

Scio  LatinosTheologos  non  ufurparejnomen  caufœ 

25  in  divinis,  cùm  agitur  de  proceffione  perfonarum  fa- 
crofandœ  Trinitatis,  illofque,  ubi  Grîeci  indifFerenter 
aÎTiov  &  <^p/,^^  dixerunt,  folo  principii  nomine  ut 
maxime  generali  uti  malle,  ne  cui  fcilicet  inde  occa- 

2  Après  politivam,  «07;  à  la  ligne  {2'  édil.).  —  ']  Apres  efficitur,  à 

la  ligne  [i" édit.  seule). 

a.  Page  214,  1.  4-6. 


238  Œuvres  de  Descartes.  ^74-275 

333  fionem  dent  judicandi  Filium  efle  minorem  Pâtre.  |  Sed 
ubi  nullum  taie  erroris  periculum  effe  poteft,  nec  agi- 
tur  de  Deo  ut  trino,  fcd  tantùm  ut  uno,  non  video  cur 
nomen  caufœ  fit  tantopere  fugiendum,  praefertim  cùm 

in  talem  locum  incidimus,  ut  illo  uti  perutile  ac  pro-      5 
pemodum  neceffarium  efle  videatur. 

Nulla  autem  major  hujus  nominis  utilitas  effe  po- 
teft, quàm  fi  Dei  exiftentiœ  demonftranda.^  inierviat; 
nullaque  major  neceffitas,  quàm  fi  abfque  eo  perfpi- 
cue  demonftrari  non  poffit.  lo 

Atqui  confiderationem  caufse  efficientis  efle  pri- 
mum  &  pr?ecipuum  médium,  ne  dicamunicum,  quod 
habeamus  ad  exiftentiam  Dei  probandam,  puto  omni- 
bus efl^e  manifeftum.  lUud  autem  accurate  perfequi 
non  pofl'umus,  nifi  licentiam  demus  animo  noftro  in  i5 
rerum  omnium,  etiam  ipfius  Dei,  caufas  efficientes 
inquirendi  :  quo  enim  jure  Deum  inde  exciperemus, 
priulquam  illum  exiftere  fit  probatum  ?  Qua^rendum 
igitur  ert  de  unâquâque  re,  an  fit  a  fc,  vel  ab  alio  :  & 
quidem  per  hoc  médium  |  exiftentia  Dei  concludi  po-    20 

334  teft,  etfi  non  exprefife  explicetur  |  quo  modo  intclli- 
gendum  fit  aliquid  efife  a  fe.  Quicunque  enim  folius 
luminis  naturalis  dudum  fequuntur,  fponte  fibi  for- 
mant hoc  in  loco  conceptum  quendam  caufœ  efficienti 

&  formali  communem,  ita  fcilicet  ut  quod  cft  ab  alio,     23 
fit  ab  ipfo  tanquam  a  caufà  efficiente  ;  quod  autem 
eft  a  fe,  fit  tanquam  a  caufà  formali,  hoc  ell,  quia 
talem  habet  eflentiam,  ut  caufà  efficiente  non  egeat; 

I  Après  Patre,  à  la  ligne  (r"  —  18  Après  probatum,  wcrne 
édit.  seule).  —  14  Après  mani-  remarque.  —  22  Après]  a  le, 
feftum,   à   la   limite   (;"'  édit.).        idem. 


275-276.  QuARTyE    ReSPONSIONES.  2  39 

ideoque  iftud  in  Médit,  meis   non  explicui,  fed  tan- 
quam  per  fe  notum  prsetermifi. 

At  cùm  illi  qui  affueti  funt  judicare  nihil  effe  poffe 
caiifam  eflicientem  fui  ipfius,  illamque  a  caufâ  for- 
5  mail  accurate  diftinguere,  quaeri  vident  an  aliquid  fit 
a  feipfo,  facile  fit  ut,  de  folà  efficiente  proprie  didâ 
cogitantes,  non  putent  illud,  a  fe,  debere  intelligi 
tanquam  a  caufâ,  fed  tantummodo  négative  tanquam 
fine  caufâ,  ita  fcilicet  ut  aliquid  fit  de  quo  non  de- 

10    bcamus  inquirere  cur  exiftat.  Quse  interpretatio  verbi 
a  fe  Çi  admitteretur,  nulla  poffet  ab  effedibus  I  haberi    336 
ratio  ad  exiftentiam  Dei  demonflrandam,  ut  rede  in 
primis  Objeftionibus  ab  ipfarum  Authore  probatum 
el\,  ideoque  nullo  modo  eft  admittenda. 

i5  Ut  autem  appofite  ad  ipfam  refpondeatur,  exiftimo 
neceffe  effe  oflendere  inter  caufam  efficienUem  proprie 
didam  &  nullain  caufam  efTe  quid  intermedium,  ncmpe 
pofilivam  rei  efjentiani,  ad  quam  caufae  efficientis  con- 
ceptus  eodem  modo  poteft  extendi ,  quo  folemus  in  Geo- 

20  metricis  conceptum  linese  circularis  quammaximae 
ad  conceptum  lineai  red?e,  vel  conceptum  polvgoni 
redilinei,  cujus  indefinitus  fit  numerus  laterum,  ad 
conceptum  circuli  extendere.  Hocque  non  mihi  videor 
uUà  ratione  melius  explicare  potuiffe,  quàm  cùm  dixi, 

25  caufœ  efficientis  fignifîcationem  non  effe  in  hac  quœfîione 
rcflringendam  ad  illas  caufas  quœ  funt  effecïibus  tempore 

i  Après  pnetermifi,  non  à  la  tendere,  à  la  ligne  (i" éd.  seule), 

ligne  {2'  édit.).  —  10  Apres  exi-  —  Les  mises  à  la  ligne  qui  sui- 

llat,  à  la  ligne  (/"  édit.  seule).  vent.  Jusqu'à  Notandumque  {ci- 

—  i4.Ap>-ès  admittenda,  non  à  la  après,  p.  242,  l.  5)  non  compris, 

ligne  {2'  édil.).  —  23  Après  ex-  ne  se  trouvent  pas  dans  la  2' édit. 


240  OEuvRES  DE  Descartes.  276-277- 

priores,  vel  quœ  ab  ipjïs  funt  diverfœ ;  tum  quia  ejfet  nu- 
galoria,  cùm  nemo  nefciat  idem  necfeipfo  prius  nec  afeipfo 
diverfum  ejfe  poJJ'e ;  tum  quia  una  ex  his  duabus  conditio- 
ns» nibus  ab  ejus  conceptu  tolli poteji,  &  ni\hilominus  intégra 
notio  efficient is  remanere^.  5 

Nam,  quôd  non  requiratur  ut  tempore  fit  prior, 
patet  ex  eo  quôd  non  habeat  rationem  caufae,  nifi 
quamdiu  producit  efFeélum,  ut  didum  eft. 

Ex  eo  verô  quôd  non  poflit  aliaconditio  etiam  tolli, 
débet  tantùm  inferri  non  elTe  caufam  efficientem  pro-     10 
prie  didam,  quod  concedo  :  non  autem  nullo  modo 
effe  caufam  pofitivam,  qu^e  per  analogiam  ad  efficien- 
tem referri  poffit,  hocque  tantùm  in  re  propoûtà  re- 
quiritur.  Eodem  enim  lumine  naturali  quo  percipio  me 
mihi  daturum  fuif|fe  omnes  perfediones  quarum  idea     i5 
aliqua  in  me  eft,  fiquidem  exiftentiam  mihi  dedifTcm, 
percipio  etiam  nihil  fibi   ipfi  exiftentiam  dare  polTc 
modo  illo,   ad  quem  caufae  efficientis  propric  dida: 
fignificatio  reftringi  folet,  ita  fcilicet  ut  idem,  quaic- 
nus  dat  fibi  efle,  fit  diverfum  a  fe  ipfo,  quatcnUvS  ac-     20 
cipit  effe,  quia  contradidoria  funt  idem  i!i:  non  idcMu 
five  diverfum. 

Ideoque,  cùm  qua^ritur  an  aliquid  fibi  ipfi  Lxiften- 
837    tiam  dare  poffit,  non  aliud  |  eft  intelligendum,  quàm 
fi  quaereretur,  an  alicujus  rei  natura  five  clfcntia  fit     25 
talis,  ut  caufà  efficiente  non  indigeat  ad  exiftcndum. 

Cùmque  fubfumitur,yz  ^w/V/y//  taie,  illud  fibi dalurum 
ejje  omnes  perfediones  quarum  idea  aliqua  in  ipfo  cjl, 
Jiquidem  ipfas  nondum  habet^\  fenfus  oft  ficri  non  polfc 

a.  Page  io8,  1.  7,  etc.  Cl.  page  209,  1.  21-24. 

b.  Page  208, 1.  2-4. 


277-278-  Quarts  Responsiones.  241 

quin  habeat  aélu  omnes  perfeâ:iones  quas  cognofcii, 
quia  lumine  naturali  percipimus  illud  cujus  elTentia 
tam  immenfa  eft  ut  caufà  efficiente  non  indigeat  ad 
exiftendum,  hac  etiam  non  indigerc  ad  habcndas  om- 
5  nés  perfediones  quas  cognofcit,  propriamque  effen- 
tiam  dare  ipfi  eminenter  illud  omne  quod  polî'umus 
cogitare  aliquibus  aliis  rébus  a  caufà  efficiente  dari 
pofle. 

Atque  haec  verba,yz  nondum  habct.  ïpfuin  fibi  effc  da- 

10  turum,  juvant  tantùm  ad  rem  explicandam,  quia  co- 
dem  lumine  naturali  percipimus  illud  jam  non  polTe 
habere  vim  &  j  voluntatem  fibi  dandi  aliquid  novi,  fed 
ejus  eflentiam  talem  efle  ut  habuerit  ab  aeterno  illud 
omne,  quod  jam  cogitare  poilu  mus  ipfum  lîbi  daturum     338 

i5     effe,  fi  nondum  haberet. 

Atqui  nihilominus  ifti  omnes  modi  loqucndi,  a 
caufœ  efficientis  analogiâ  pctiti,  perneceflarii  funt  ad 
lumen  naturale  ita  dirigendum,  ut  ifta  perfpicue  ad- 
vertamus  :  eodem  plane  modo  quo  nonnulla  de  fphœrâ 

20  &  aliis  tiguris  curvilineis  ex  comparatione  cum  figuris 
redilineis  apud  Archimedem  demonftrantur,  qu?e  vix 
aliter  intelligi  potuilTent.  Et  qucmudmodum  illiufmodi 
demonflrationes  non  improbantur,  etfi  fphaera  in  illis 
inftar  polyedri  fit  confideranda  ;  ita  non  puto  me  hoc 

25  in  loco  pofle  reprehendi,  quôd  analogiâ  caufa;  effi- 
cientis  ufus  fim  ad  ea  quse  ad  caufam  formalem,  hoc 
eft  ad  ipfammet  Dei  effentiam  pertinent,  explicanda. 

Nec  ullum  hac  in  parte  erroris  periculum  timeri 
poteft,  quoniam  id  unicum  quod  caufa;  efficientis  pro- 

22  Apri's  potuiirent,à  la  Uii-ue[i"  Jdit.  suulcineul).  —  27  ellentiarn] 
exilleniiam  i  /"  cdil.j. 

Œuvres.  II.  3i 


242  OEuvREs  DE  Descartes.  278-279. 

prium  eft,  atque  ad  formalem  non  poteft  extendi,  ma- 
nifeftam  contradidionem  involvit,  ideoque  a  nemine 
credi  polTet  :  nempe  quôd  aliquid  fit  a  feipfo  diverfum, 

■^39    five  î  idem  fimul  &  non  idem. 

Notandumque  eft  caufae  dignitatem  fie  a  nobis  Deo  5 
fuifle  tributam,  ut  nulla  efFedûs  indignitas  in  ipfo 
inde  fequeretur.  Nam,  quemjadmodum  Theologi,  cùm 
dicunt  Patrem  effe  principimn  Filii,  non  ideo  conce- 
dunt  Filium  ef[c  principiatum;  ita,  quamvis  admiferim 
Deum  dici  quodammodo  poiïe  fui'  caufam,  nullibi  ta-  10 
men  illum  eodem  modo  fui  effcclum  nominavi,  quia 
fcilicet  efFeclus  ad  efficientem  praecipue  folet  referri, 
&  illâ  effe  ignobilior,  quamvis  faepe  lit  nobilior  aliis 
caufis. 

Cùm  autem  integram  rei  effentiam  pro  caufâ  for-  i5 
mali  \\\c  fumo,  Ariflotelis  veftigia  tantùm  fequor  : 
nam  lib.  2  anal.  poft.  c.  11,  caufâ  materiali  pra:ter- 
milfa,  primam  nominat  aiTio-v  xo  ti  r,v  etvai,  five,  ut 
vulgo  vertunt  Latini  philofophi,  caufam  formalem, 
illamque  ad  omnes  omnium  rerum  effentias  extendit,  20 
quia  nempe  ibi  non  agit  de  caufis  compofiti  phyfici, 
ut  neque  ego  etiam  hîc,  fed  generalius  de  caufis  ex 
quibus  aliqua  cognitio  peti  poffit. 

340  Quôd  verô  fieri  vix  potuerit  in  re  |  propofitâ  ut  a 
caufœ  nomme  Deo  tribuendo  abflinerem,  vel  ex  eo  25 
poteft  probari,  quôd,  cùm  Vir  Cl.  alià  via  idem  quod 
ego  efficere  conatus  fit,  non  tamen  id  uilo  modo  prœ- 
ftiterit,  faltem  quantum  mihi  videtur.  Nam,  poftquam 
multisverbis  oftendit  Deum  non  elfe  caufam  efficien- 

22  ego  omis  (;"  (.Util.).  —  2b  Après  videtur,  à  la  ligne  {i"^'  édit. 
setilemeiil). 


279-281-  Quart,ï;  Responsiones.  245 

tem  fui  ipfius,  quia  requiritur  ad  rationem  efficientis 
ut  diverfa  fit  a  fuo  effecîu  ;  item  non  effe  a  fe  pofitive, 
intelligendo  per  verbum  pofitive  |  pofitivum  caufse  in- 
fluxum;  itemque  feipfum  rêvera  non  confervare.  fu- 
5  mendo  confervationem  pro  continua  rei  produclione, 
quae  omnia  lubens  admitto  ;  rurfus  probare  contendit 
Deum  non  dici  debere  caufam  efficientem  fui  ipfius, 
quia,  inquit,  caufa  efîciens  rei  alicujus  non  quœritur,  ni/i 
ratione  exijlentiœ,  neutiquam  vej'à  ?-atione  ejfentiœ ;  at  non 

10     minus  eft  de  ejfentiâ  entis  infimti  quàd  exijlat,  quam  de_ 
effentiâ  U'ianguli  habere  très  angulos   œquales  duohus 
rcûis  :  ergo  non  magis  per  efficientem  eji  refpondendum, 
ciim  quœritur  cur  Deus  exijlat,  quàm  ciim  quœritur  cur 
très  anguli  trianguli  fint  œquales  duobus  réélis^.  |  Qui     341 

i5  fyllogifmus  facile  in  illum  potefl  retorqueri  hoc  pado  : 
etfi  non  quseratur  efficiens  ratione  eifentise,  quîeri 
tamen  potefl  ratione  exiftentise;  at  in  Deo  non  ditlin- 
guitur  effentia  ab  exiflentiâ  ;  ergo  de  Deo  quaîri  po- 
tefl efficiens. 

20  Sed  ut  hœc  duo  fimul  concilientur,  dici  débet, 
quserenti  cur  Deus  exiftat,  non  quidem  effe  refpon- 
dendum  per  caufam  efficientem  proprie  diclam,  fed 
tantùm  per  ipfam  rei  effentiam,  five  caufam  formalcm, 
quae  propter  hoc  ipfum  quôd  in  Deo  cxiftentia  non 

2  5    diftinguatur  ab  elTentià,  magnam  habet  analogiam  cum 

efficiente,  ideoque  quafi  caufa  efficiens  vocari  poteft. 

Denique,  addit  in  Dei  caufam  efficientem  inquirenti 

refpondcndum  effe  illum  eâ  non  indi\gere  ;  &  rurfuni  per- 

14  Après  reftis,  à  la  lif^iie  (/"  cdit.  seulement). 
a.  Page  212,1.  i5,  etc. 


244  OEuvRES  DE  Descartes.  381-282. 

conlanti  ciir  ilLi  non  indigeat,  refpondenditm  quia  eus  in- 
Jinitiun  cjh  ciijus  cxijlentia  ejî  fiia  ejfentia;  ea  enini  tan- 
lummodo  caiifâ  cjjïcienli  indigerc,  in  ijuibus  cxijlentiam 
jcîualem  ab  eljcntiâ  di/Iingiicre  licet^.  Ex  quibus  ait  cor- 
ruere  id  quod  dixeram,  nempe,Jî  pularem  nullam  rem      5 

342  \idem  quodammodo  cjfc  pojfe  erga  feipfam,  quod  eau  fa  cffî- 
ciens  erga  cjjcclum,  nunquam  me  in  eaufas  rcrum  inqui- 
rendo  ad  iillam  omniuju  primam  deventurum^ .  Quod  ta- 
men  ncccorruere,  nec  ullo  modo  concmi  vel  infirmari, 
mihi  vidctur;  &  praecipua  vis,  non  modo  mese,  fed  &  lo 
omnium  omnino  demonftrationum  quae  afferri  poiTunt 

ad  exiftentiam  Dei  ab  cfFeclibus  probandam,  ab  eo 
dependet.  Nullam  autem  Theologi  fere  omnes,  nifl  ab 
cfl'eclibus,  afferri  polîe  contendunt. 

Itaquc,  tantum  abeft  ui  demonflrationem  de  Deo  '5 
illuftret,  cùm  analogiam  cauf?e  efficientis  illi  erga 
feipfum  tribui  non  permittit,  quin  potiusab  illâintclli- 
gendâ  Icdores  avertit,  prsecipue  in  fine  ubi  concludit  : 
Jipularet  in  euju/que  rei  caufam  cfficientem,  vel  quafi  ejffî- 
cientem,  cjfe  inquircndum,  fe  cujufcunque  rei  caufam  ab  eâ  20 
re  divcrfam  quœfilurum'^.  Quomodo  enim  ii  qui  Deum 
nondum  norunt,  in  caufam  aliarum  rerum  efficicntem 
inquirerent,  ut  lioc  paclo  ad  Dei  cognitionem  deveni- 
rent,  nifi  putarent  cujufque  rei  caufam  |  efHcientcm 

343  pofle  inquiri  ?  ,  Et  quomodo  tandem  in  Deo  ut  caufà     25 

4  Apres  licci,  li  la  lii^iie  (/"'  —  21,  2:1  Après  quiurituruni, 
édil. seulement <. —  14  .l/.';vx  cpn-  ..  .inquiri,  ci  la  ligne  {i"édiL 
tcndunt,  lion  à  Li  li^ne  {2' édit.)         seuleineiih. 

a.  l'aye  213,1.11-10. 

b.  Ibid.,  I.  18-24. 

c.  Ibid.,  I.  25-27. 


28î-283.  Quarts  Kesponsiones.  245 

prima  finem  quserendi  facerent,  û  putarent  cujufque 
rei  caufam  ab  eâ  re  diverfam  effe  quserendam  ? 

Certe  idem  feciffe  mihi  videtur  Vir  Cl.  hac  in  parte, 
ac  fi,  poflquam  Archimedes,  loquens  de  iis  quae  de 
5  fphterâ  per  analogiam  ad  figuras  reftilineas  fphserae 
infcriptas  demonftravit,  dixiflet  :  fi  putarem  fphseram 
pro  figura  redilineâ  vel  quafi  redilineâ  infinitorum 
laterum  fumi  non  pofle,  nullam  vim  ifti  demonftra- 
tioni  tribuerem,  quia,  non  de  fphaerà  ut  figura  curvi- 

10  lineà,  fed  tantùm  de  ipfâ  ut  figura  reclilineâ  infinito- 
rum laterum,  rede  procedit;  —  fi,  inquam,  Vir  Cl., 
nolens  fph?eram  ita  nominari,  &  tamen  Archimedis 
demonflrationem  cupiens  retinere,  diceret  :  fi  putarem 
id  quod  ibi  concluditur  de  figura  redilineâ  infinito- 

i5  rum  laterum  effe  intelligendum,  id  ipfum  de  fphserâ 
non  admitterem,  quia  mihi  certum  &  compertum  eft, 
fphjeram  nuUo  modo  effe  figuram  redilineam.  Quibus 
fane  verbis  non  idem  quod  Archimedes  efficeret,  fed 
contra  pror|fus  ab  ejus  demonflratione  refte  intelli-    344 

20    gendà  feipfum  aliofque  avocaret. 

Hsec  verô  paulo  prolixius  hic  perfequutus  fum  quàm 
res  forte  poftulabat,  ut  oftendam  fummae  mihi  curae 
effe  cavere  |  ne  vel  minimum  quid  in  meis  fcriptis  re- 
periatur,  quod  merito  Theologi  reprehendant^. 

25  Denique,  quod  circulum  non  commiferim^,  cùm 
dixi  non  aliter  nobis  conjîare,  quœ  clare  &  dijlinéle  perd- 
piuntur  vera  ejje,  quàm  quia  Deus  eji;  &  nobis  non  con- 

II  Après  procedit,  à  la  ligne  (/"  édit.  seulement).  —   17  Après 
reftilineam,  même  remarque, 

a.  Page  214,  1.  4. 

b.  Ibid.,  1.  7.  —  Voir  aussi  t.  V,  p.  148. 


246  OEivREs  DE  Descartes.  2.S3-2S4. 

Jîarc  Deum  e/Je,  nifi  quia  id  clarc percipitur  ;  jam  fatis  in 
refponfione  ad  lecundas  Objediones,  numéro  j  &  4, 
explicui",  diflinguendo  fcilicet  id  quod  reipfa  clare 
percipimus,  ab  eo  quod  recordamur  nos  antea  clai'e 
percepiffe.  Primùm  enim,  nobis  confiât  Deum  exi-  5 
ftere,  quoniam  ad  rationes  quœ  id  probant  attendimus  ; 
poftea  verô,  fufficit  ut  recordemur  nos  aliquam  rem 
clare  percepiffe,  ut  ipfam  veram  effe  fimus  certi  ;  quod 
non  fufficeret,  niû  Deum  effe  &  non  fallere  Iciremus. 
345  Quôd  autem  nihil  in  mente,  quate\nus  ejî  res  cogilans,  10 
ejje  pojfit,  cujus  non  fit  confcia  "",  per  fe  notum  mihi  vi- 
detur,  quia  nihil  in  illâ  fie  fpedatà  effe  intelligimus, 
quod  non  fit  cogitatio,  vei  a  cogitatione  dependens'^; 
aiioqui  enim  ad  mentem,  quatenus  ell  res  cogitans, 
non  pertineret  ;  nec  ulla  poteft  in  nobis  effe  cogitatio,  1 5 
cujus  eodem  illo  momento,  quo  in  nobis  ell,  confcii 
non  fimus.  Quamobrem  non  dubito'  quin  mens,  lla- 
tim  atque  infantis  corpori  infufaell,  jincipiatcogitare, 
fimulque  fibi  fuae  cogitationis  confcia  fit,  etfi  poftea 
ejus  rei  non  recordetur,  quia  fpecies  iflarum  cogita-  20 
tionum  memoriai  non  inhœrent. 

Sed  notandum  ell,  aduum  quidem,  five  operatio- 
num,  nollrae  mentis  nos  femper  aélu  confcios  effe; 
facultatum,  five  potentiarum,  non  femper,  nili  potcn- 
tià;  ita  fcilicet  ut,  cùm  ad  utendum  aliquà  facultate    25 
nos  accingimus,  llatim,  fi  facultas  illa  lit  in  mente, 

3  Après  percepille,  à  la  ligne  [i"  édit,  seulement).  —   17  Après 
fimus,  même  remarque. 

a.  l'aL^e  140,1.  12,  et  p.  142,  1.  14. 

b.  Page  214, 1.  i5.  —  Voir  t.  V,  p.  149. 

c.  Tome  V,  p.  149. 

d.  Ibidem. 


284-285.  Quarts  Responsiones.  247 

fiamus  ejus  aélu  confcii  ;  atque  ideo  negare  poffimus 
eiïe  in  mente,  fi  ejus  confcii  fieri  nequeamus. 

\Ad  ea  quœ  Theologos  inorari poljunl'.  34(i 

Oppofui  me  primis  Viri  Cl.  rationibus,  a  fccundis 

5  declinavi  :  jam  iis  quœ  fequuntur  plane  affcntior,  prîc- 
terquam  altimse,  de  quâ  fpero  me  non  difliculter  ef- 
feélurjm  ut  ipfe  mihi  aflentiatur. 

Itaque,  quôd  ea  quae  in  prima  Mcditatione  atquc 
etiam  in  reliquis  coritinentur,  ad  omnium  ingeniorum 

10  captum  non  Tint  accommodata^,  plane  concedo;  idquc, 
ubicunque  fefe  obtulit  occafio,  teftatus  fum,  atque  in 
pofterum  teftabor.  Et  hsec  unica  fuit  caufa  cur  eadem 
in  DilTertatione  de  Methodo,  quse  gallice  fcripta  erat, 
non  tradajrim,  fed  ad  lias  Meditationes,  quas  a  folis 

i5     ingeniofis  &  dodis  legendas  eiïe  preemonui,  referva- 
rim.  Neque  dici  débet  redius  me  fadurum  fuilTc,  fi 
abflinuiffem  ab  iis  fcribendis  a  quibus  legendis  per- 
multidebeant|abftinere;  tamneceffariaenimexillimo,    347 
ut  fine  ipfis  nihil  unquam  firmum  &  flabilc  in  philofo- 

20  phiâ  flatui  poffe,  mihi  perfuadeam.  Et  quamvis  ignis 
&  feiTum  ab  imprudcntibus  aut  pueris  fine  pcriculo 
non  tradentur.  quia  tamen  utilia  funt  ad  vitam,  nemo 
eft  qui  putet  idcirco  ipfis  eiïe  carendum. 

Quôd  verô  in  quartâ  Meditatione  tantùm  egerim  de 

\2  Apres  Xt^&hor, à  la  ligne [i"        20  Après  perfuadeam.  idem.  — 
édit.  seulement). —  i5-i6  Après        l'i  ipfis]  ipli  [i"  édit.). 
refervarim,  même  remarque.  — 

a.  Pages  214  a  218. 

b.  Page  214,  1.  27,  à  p.  21 5, 1.  14. 


248  OEuvREs  DE  Descartes.  285-286. 

errore  qui  committitur  in  dijudicatione  veri  &  falji,  non 
auteni  de  illo  qui  contingit  in  perfecutione  boni  &  mali^  ; 
quôdque  ea  quœ  adfidem  pertinent  atque  ad  vitam  agen- 
dam  femper  exceperim,  cùm  afferui  nulli  nos  rei ajfen- 
tiri  dehere,  nifi  quam  clare  cognofcamus^"  :  totius  fcripti  5 
mei  contextus  oflendit  ;  &  expreffe  etiam  in  refpon- 
fione  ad  fecundas  Objediones,  numéro  ^,  explicui''; 
nec-non  &  in  Synopfi  prsemonui  ''  ;  ut  ita,  quantum  Viri 
Cl.  judicio  tribuam,  &  quàm  accepta  mihi  fint  ejus 
confilia,  declarem.  10 

Supereft  facramentum  Euchariftise,  cum  quo  judicat 
Vir  Cl.  meas  opiniones  non  convenire,  quia,  inquit, 
348  Jtde  cre dimus,  ablatâ  ab  \  Eucharijîico  pane  panis  fubjîan- 
tiâyfola  illic  accidentia  renianere'^  ;  putat  autem,  me  nulla 
accidentia  realia  admittere,  fed  tantiim  modos,  qui  abfque  i5 
aliquâ  fubjîantiâ,  cui  injint,  non  pojfunt  intelligi,  nec  pro- 
inde  etiam  abfque  illâ  exijlere^ . 

Quam  objedionem  perfacile  poflem  eludere,  di- 
cendo  me  nunquam  hadenus  accidentia  realia  negaffe  ; 
nam,  quamvis  ipfis  in  Dioptricâ  &  Meteoris  non  ufus  20 
fim  ad  ea  de  quibus  agebam  explicanda,  dixi  tamen  ex- 
preffisverbis  in  Meteoris,  p.  164^,  me  illa  non  negare. 
In  his  verô  Meditationibus  fuppofui  quidem  ipla  non- 

17  Après  exirtere,  non  à  la  ligne  {2'  édit.).  —  22  Après  negare,  à 
la  ligne  {i"édit.  seulement). 

a.  Page  21  5,  1.  18-21. 

b.  Va^,c  216,  1.  5-6  et  1.  8-9. 

c.  Page  149,  1.  3-21. 

d.  Page  i5, 1.  7-12. 
c.  Page  217,  1.  19-20. 

f.  Page  217, 1.  23,  à  p.  218,  1.  I. 

g.  Page  239,  1.  5,  de  cette  édition. 


Î86-287.  QuARTiE    ReSPONSIONES.  249 

dum  a  me  cognofci,  fed  non  idcirco  nulla  effe  ;  modus 
enim  fcribendi  analyticus,  quem  fequutus  fum,  id 
patitur  ut  quœdam  interdum  fupponantur  quae  non- 
dum  fint  fatis  explorata,  ut  patuit  in  prima  Medita- 
5  tione,  in  quâ  multa  aflumpferam,  quae  deinde  in  fe- 
quentibus  refutavi.  Nec  fane  hic  quicquam  de  naturâ 
accidentium  volui  llabilire,  fed  ea  tantùm,  quae  de  ipfis 
tanquam  prima  fronte  apparuerunt,  propofui.  Ac  de- 
nique,  I  ex  eo  quôd  dixerim  modos  abfque  aliquâ  fub-     349 

lo    flantiâ  cui  infint  non  pofle  intelligi,  non  débet  inferri 

me  negalTe  illos  abfque  ipfà  per  divinam  potentiam 

poni  poiïe,  quia  plane  affirmo  &  credo  Deum  multa 

poffe  efficere,  quae  nos  intelligere  non  polTumus. 

I  Sed,  ut  hîc  agam  liberalius,  non  diffimulabo  me 

i5  mihi  perfuadere,  nihil  plane  aliud  elle  a  quo  fenfus 
noftri  afficiantur  praeter  folam  illam  fuperficicm,  quae 
eft  terminus  dimenfionum  ejus  corporis  quod  fentitur  : 
in  folâ  enim  fuperficie  fit  contadus;  &  nullum  fen- 
fum  affici  nifi  per  contadum,  non  ego  folus,  fed  fere 

20  omnes  philofophi  cum  ipfo  Ariftotele^  affirmant.  Ita 
ut,  exempli  caufâ,  panis  vel  vinum  non  fentiatur,  nifi 
quatenus  ejus  fuperficies,  vel  immédiate  a  fenfûs  or- 
gano,  vel  mediante  aëre  aliifve  corporibus,  ut  ego 
judico,  vel,  ut  ajunt  plerique  Philofophi,  mediantibus 

25    fpeciebus  intentionalibus,  attingitur. 

Notandum  autem  eft,  iflam  fuperficiem,  non  ex  folâ 
corporum  figura  externâ  quae  digitis  tradatur,  efle 
a;ftiman|dam,  fed  confiderandos  etiam  effe  omnes  illos     350 

G  Après  refutavi,  à  la  ligne  \i"  édit.  senlemenf). 

a.  Voir  ci-aprcs,  p.  25i.  1.  23. 

Œuvres.  II.  3a 


2^o  Œuvres  de  Descartes.  287-288. 

exiguos  meatus,  qui  inter  pulvifculos  farinée  ex  quibus 
panis  conflatus  eft,  atque  inter  particulas  fpiritûs, 
aquœ,  aceti,  &  fœcum  feu  tartari,  ex  quorum  mifturâ 
vinum  confiât,  itemque  inter  reliquorum  corporum 
minutias  reperiuntur.  Nam  fane  particule  iftse,  cùm  5 
diverfas  habeant  figuras  &  motus,  nunquam  tam  apte 
jungi  poffunt,  quin  multa  inter  ipfas  fpatia  relinquan- 
tur,  qu3e  vacua  non  funt,  fed  vel  aëre  vel  aliâ  materiâ 
repleta  :  ut  ad  oculum  videmus  in  pane  fpatia  |  ejuf- 
modi  fatis  magna,  quse  non  modo  aëre,  fed  etiam  10 
aquâ,  vel  vino,  aliifve  liquoribus  impleri  poffunt. 
Cùmque  panis  maneat  femper  ipfe  idem,  quamvis  aër, 
aliave  materia  ejus  poris  contenta  mutetur,  patet  ifla 
ad  ejus  fubflantiam  non  pertinere  ;  ideoque  ipfius  fu- 
perficiem  non  eam  effe  quœ  breviffimo  ambitu  inte-  i5 
grum  cingit,  fed  eam  quae  fingulis  ejus  particulis  eft 
immédiate  circumpofita. 

Notandum  etiam  eft,  hanc  fuperficiem  non  modo 
351  totam  moveri,  cùm  totus  pajnis  ex  uno  loco  in  alium 
transfertur,  fed  etiam  moveri  ex  parte,  cùm  aliqua^  20 
panis  particule  ab  aëre  aliifve  corporibus  ejus  poros 
ingredientibus  agitantur  :  adeo  ut,  fi  quœ  corpora  talis 
fint  naturœ,  ut  vel  aliquae,  vel  omnes  eorum  partes 
alfidue  moveantur  (quod  de  plerifque  partibus  panis 
&  de  omnibus  vini  verum  exiftimo),  intelligenda  etiam  25 
fit  ipforum  fuperficies  in  continuo  quodam  motu  elle. 

Notandum  denique,  per  fuperficiem  panis,  aut  vini, 
alteriufve  corporis,  non  hîc  intelligi  partem  uUam 
fubftantiœ  nec  quidem  quantitatis  ejufdem  corporis, 
nec  etiam  partem  corporum  circumjacentium,  fed  tan-    3o 

5  Après  reperiuntur,  à  la  ligne  {i"  édit.  seulement). 


288-29°.  QUARTiE    ReSPONSIONES.  2  ^  I 

tummodo  terminujji  illum  qui  inedius  ejje  concipitur  inter 
fingulas  ejus parîiculas  &  corpora  ipfas  ambientia,  qui\que 
nullam  plane  habet  entitaîem,  nifi  modalem  ^. 

Jam  verô,  cùm  in  hoc  folo  termino  contadus  fiât, 

5     &  nihil  nifi  per  contadum  fentiatur,  manifeftum  eft, 
ex  hoc  uno  quôd  dicantur  panis  &  vini  fubftantiœ  in 
alicujus  alterius  rei  fubflantiam  ita  mutari,  ut  hsec 
nova  fubftantia  |  fub  eifdem  plane  terminis  continea-    352 
tur,  fub  quibus  aliœ  prius  erant,  five  in  eodem  prsecife 

10  loco  exiftat  in  quo  panis  &  vinum  prius  exiflebant,  vel 
potius  (quia  eorum  termini  affidue  moventur),  in  quo 
jam  exiflerent  fi  adefTent,  fequi  necelTario  novam 
illam  fubfiantiam  eodem  plane  modo  fi^nfus  omncs 
noflros  afficere  debere,  quo  panis  &  vinum  illos  affi- 

i5     cerent,  fi  nulla  tranfubfiantiatio  fada  effet. 

Docet  autem  Ecclefia,  in  Concilio  Tridentino,  feff. 
i^,  can.  2  &  4,  conveî-fionem  fier i  totiusfub/lantiœ panis 
in  fubflanliam  corporis  Chnfli  Domini  nojlri,  manente 
dunlaxat  fpecic  panis.   Ubi  non  video  quidnam  polBt 

20  intelligi  per  fpeciem  panis,  prceter  illam  fuperficiem, 
quœ  média  eft  inter  fingulas  ejus  particulas  &  corpora 
ipfas  ambientia. 

Ut  enim  jam  didum  eft,  in  hac  folà  fuperficie  fit 
contadus  ;  &,  fatente  ipfo  Ariftotele,  non  modo  fenfus 

ï5  ille,  qui  fpecialiter  tadus  vocatur,  fed  &  alii  fenfus 
tadu  fentiunt,  lib.  )  de  anima,  cap.  \)  :  xai.  Tà|aAAa, 

22  Après  ambientia,  non  à  la  ligne  (2'  e'dit.).  —  27  Après  yl-j^i-jt-yi 
même  remarque. 

a.  Vuir  t.  III,  p.  387, 1.  o  ;  et  t.  IV,  p.  i63,  1.  24. 


2p  Œuvres  de  Descartes.  sg». 

353  Et  nemoefl  qui  putet  hîcperfpeciem|aliud  intelligi, 
quàm  prîEcife  id  quod  requiritur  ad  fenfus  afficiendos. 
Et  nemo  etiam  eft,  qui  credat  converfionem  panis  in 
Chrifli  corpus,  quin  fimul  putet  hoc  Chrifti  corpus  fub 
eâdem  accurate  fuperficie  contineri,  fub  quâ  contine-  5 
retur  panis,  fi  adeflet;  etiamfi  tamen  ibi  non  fit  tan- 
quam  proprie  in  \oco,fedfacramentaliîer,  &  eâ  exijlendi 
ratione,  quam  etjl  verbis  exprimera  vix  pojfumus,  pojfibi- 
lem  tamen  ejfe  DEO  cogitatione perfidem  illujhatdajfequi 
poffumus,  &  conftantijjime  credere  debcmus^.  Quee  omnia  'o 
tara  commode  ac  tam  rede  per  mea  principia  expli- 
cantur,  ut  non  modo  nihil  hic  haheam  quod  verear, 

ne  orthodoxis  Theologis  offendiculo  fit  futurum,  fed 
contra  potius  magnam  me  ab  ipfis  gratiam  initurum 
elTe  confidam,  quôd  eas  in  Phyficà  proponam  opinio-  i5 
nés,  qucT  longe  melius  quàm  yulgares  cum  Theologià 
confentiant.  Nam  fane  nullibi  unquam,  faltem  quod 
fciam,  docuit  Ecclefia  fpecies  panis  &  vini  rémanentes 
in  Sacramento  Euchariftise  effe  accidentia  qu3edam 

354  realia^',  Iquse,  fublatâ  fubftantiâ  cui  inhaerebant,  mi-    20 
raculofe  fola  fubfiftant. 

Scd',  cùm  forte  primi  Theologi  qui  hanc  quii:flio- 
nem  Philofophico  more  explicare   conati  funt,  tam 

21    i4jyrè5  fublillant.]  Omitto  gulis  obiedionibus  hac  in  matc- 

caitera,quiv  hic  rcquiri  poli'ent,  rià  fieri  Iblitis  latisfaciant.  |  lin 

donec  fufiùs  in  i'ummà  Philofo-  des  Réponses  aux  4"  Objections 

phi;v,quam  piii;  manibus  habco,  dansLi  ["édition.  Ceque  noiisini- 

ea  omnia  cicmonllrem,  exquibus  primons,  p.  25 2,  l.  2 2,  à  p.  256, 

folutiones  deducantur,  quœ  fin-  /.  8,  ne  se  trouve  que  dans  la  2*. 

n.  Voir  t.  IV,  p.  i65,  1.  7,  et  p.  346,  1.  i5. 

b.  Tome  III,  p.  545,  1.  i5. 

c,  Ibid.,  p.  340,  I.  17  ;  p.  349,  1,  4;  p.  416, 1.  5;  p.  449,  1.  12. 


290-292-  QUART.C    ReSPONSIONES.  2ijj 

firmiter  fibi  perfuajderent  accidentia  illa  quse  fenfus 
movent  effe  quid  reale  a  fubftantiâ  diverfum,  ut  ne 
adverterent  quidem  eâ  de  re  pofle  unquam  diibitari, 
fine  ullo  examine  ac  fine  juftâ  ratione  fuppofuerant 
5  fpecies  panis  eife  accidentia  ejufmodi  realia  ;  totique 
•"■  deinde  in  eo  fuerunt,  ut  explicarent  quomodo  ipfa  fine 
fubjedo  effe  poflint.  Quâ  in  re  tôt  difficultates  inve- 
nerunt,  ut  vel  ex  hoc  uno  (quemadmodum  viatores, 
cùm  forte  ad  falebras  &  loca  nullo  modo  pervia  deve- 

10    nerunt)  fe  a  vero  itinere  deflexiffe  judicare  debuiffent. 

In  primis  enim  non  vidcntur  fibi  conftare,  faltem  ii 

qui  omnem  fenfuum  perceptionem  per  contadum  fieri 

concedunt,  cùm  in  objedis  aliquid  aliud,  quàm  ipfo- 

rum  fuperficies  varie  difpofitas,  ad  movendos  fenfus 

1 5  requiri  fupponunt  :  quia  per  fe  notum  eft  ad  contadum 
folam  fuperficiem  fufficerc.  Si  qui  verô  id  non  concé- 
dant, nihil  eà  de  re  afferre  poffunt  quod  ullam  habeat 
fpeciem  veritatis. 

Deinde  non  poteft  humana  mens  cogitare  acciden- 

io  tia  panis  effe  realia  &  tamen  abfque  ejus  fubftantiâ 
exiftere,  quin  fimul  illa  per  modum  fubflantiae  conci- 
piat.  Adeo  ut  implicare  vidcatur,  ut  tota  panis  fub- 
ftantiâ mutetur,  quemadmodum  crédit  Ecclefia,  & 
intérim  ut  aliquid  reale,  quod  prius  erat  in  pane,  re- 

2  5  maneat;  quia  nihil  reale  poteft  intelligi  |  remanere, 
nifi  quod  fubfiftat,  &,  quamvis  verbo  vocetur  accidens, 
concipiatur  tamen  ut  fubftantiâ.  Ideoque  in  re  idem 
eft  ac  fi  diceretur  totam  quidem  panis  fubftantiam 
mutari,  fed  tamen  illam  ejus  fubftantiœ  partem,  quae 

10  Apri's  debuillent,  iioit  à  la  li,^iic  [i"  et  2'  édit.).  —  18  Apres 
veritatis,  même  remurque. 


2^4  OEUVRES  DE  Descartes.  sg^-^gs. 

vocatur  accidens  reale,  remanere  :  quod,  fi  non  in 
verbis,  certe  in  conceptu  contradiélionem  involvit. 

Atque   hœc  praecipua  ratio  efTe  videtur  ob  quam 
nonnulli  hac  in  parte  ab  Ecclefiâ  Romanâ  diflenferunt. 
Quis  autem  neget,  ubi  liberum  efl,  &  nulla  ratio,  nec      5 
Thcologica,  nec  quidem  Philofophica,  cogit  nos  ad 
aliquas  opiniones  ampledendas,  quin  illœ  potiffimum 
fint  eligendœ,  quœ  nullam  aliis  occafionem  nec  prœ- 
textum  dare  poflint  a  veritate  fidei  defledcndi  ?  Quôd 
autem  opinio,  quœ  realia  ponit  accidentia,  cum  Théo-     lo 
logicis  rationibus  non  conveniat,  puto  hî'c  fatis  perf- 
picue  oftendi  ;  quodque  Philofophicis  plane  adver- 
fetur,  fpero  me  in  fummâ  Philofophire,   quam  jam 
habeo  in  manibus,  clare  elî'e  demonftraturum  ;  ibique 
quo  pado  color,  fapor,  gravitas,  &  reliqua  omnia  qute     i5 
fenfus  movent,  a  folâ  extimâ  corporum  fuperficie  de- 
pendeant,  oftendam. 

Denique  non  poilunt  accidentia  realia  fupponi,  quin 
miraculo  tranfubftantiationis,  quod  folum  ex  verbis 
confccrationis  concludi  potcfl,  aliud  novum,  &  quidem  20 
incomprehenfibile,  gratis  |  addatur,  per  quod  acciden- 
tia ifta  realia  abfque  panis  lubftantià  ita  exiftant,  ut 
ipfa  intérim  non  fiant  fubftantiiL^;  quod  non  modo 
pugnat  contra  humanam  rationem,  fed  etiam  contra 
axioma  Theologorum,  qui  dicuntverba  ifla  confccra-  25 
tionis  nihil  efficere  nifi  fuum  fignificatum,  l<;  quiu  pcr 
rationem  naturalem  poffuntexplicari,  miraculo  nolunt 
adfcribi.  Qux  omnes  difiicultatcs  pcr  mcam  hujus  rei 
ôxplicalioncm  plane  tolluniur  :  nam  lantum  abcll  ut 

Apres  involvii.  umi  à  la  lii^iic  [i" et  2'  cdil.'\.  —  17  Après  ollen- 
vlam,  niciih-  reni^ir^juc. 


293-294-  QlART.^^    ReSPONSIONES,  2^^ 

juxta  ipfam  opus  fit  aliquo  miraculo  ad  confervanda 
accidentiapoft  fublatam  fubilantiam,  quin  potius  fine 
novo  miraculo  (per  quod  fcilicet  dimenfiones  muten- 
tur)  toUi  non  poffint.  Hocque  aliquando  contigiffe  me- 
5  moriai  proditum  eft,  cùm,  loco  panis  confecrati,  caro 
vel  puer  in  manibus  facerdotis  apparuit  ;  non  enim  id 
unquam  per  miraculi  ceffationem,  fed  omnino  per 
novum  miraculum,  accidilTe  creditum  eft. 

PrcXtcrea  nihil  eft  incomprehenfibile  aut  difficile  in 

10  eo  quod  Deus  creator  omnium  poffit  unam  fubftantiam 
in  aliam  mutarc,  quôdque  haec  pofterior  fubftantia  lub 
eàdem  plane  fuperficie  remaneat,  fub  quâ  priorconti- 
nebatur.  Nec  etiam  quicquam  rationi  magis  confen- 
bancum  dici  poteft,  nec  vulgo  apud  Philofophos  ma- 

i5  gis  receptum,  quàm  non  modo  omnem  fenfum,  fed 
gencralitcr  omnem  corporis  in  corpus  jadioncm,  fieri 
per  contaclum,  huncque  contaclum  in  folâ  fuperficie 
efle  pofte  :  unde  fequitur  evidenter,  eandem  fuperfi- 
cieni,  quantumvis  fubftantia  quse  fub  eà  eft  mutetur, 

20    eodem  femper  modo  agere  ac  pati  debere. 

Quapropter,  fi  verum  hîc  fine  invidiâ  fcribere  licet, 
aufim  fperare  venturum  tempus  aliquando,  quo  illa 
opinio  qure  ponit  accidentia  realia,  ut  a  ratione  aliéna, 
c^  incomprehenfibilis,  &  parum  tuta  in  fide,  a  Theo- 

25  logis  explodetur,  &  mea  in  ejus  locum  ut  certa  &  in- 
dubitata  recipietur.  Quod  hic  diffimulandum  effe  non 
putavi,  ut,  quantum  in  me  eft,  occurram  illorum  ca- 
lumniis,  qui,  quoniam  aliis  dofliores  videri  volunt, 
nihil  aîgrius  ferunt,  quàm  fi  quid  novi  in  fcientiis, 

3o    quod  fibi  prius  cognitum  fuift'e  fingere  non  poflint, 

8  Api-i's  cil,  lion  à  la  ligne. 


2)' 6  OEuvRES  DE  Descartes.  294-195 

afFeratur.  Et  fcepe  in  illud  eo  acrius  invehuntur,  quo 
verius  &  majoris  momenti  eiïe  putant  ;  quodquc  ratio- 
nibus  refutare  non  valent,  Sacris  Scripturis  ac  veri- 
tatibus  fidei  adverfari  abfque  ullâ  ratione  affirmant. 
Impii  certe  hac  in  parte  quôd  authoritatc  Ecclcfist  uti 
velint  ad  evertendam  veritatem.  Sed  provoco  ab  iftis 
ad  pios  &  orthodoxes  Theologos,  quorum  me  judiciis 
&  cenfurse  libentiflimc  fubmitio. 


355  IIOBJECTIONES  QLINT.t. 

Exi.Mio    VFRO    Renato    Cartesio 
p.    Gasshndus    s.-' 


10 


Vir  Eximie, 

Beavit  me  Merfennus  nojîer,  cùm  luarujn  illarum  fii- 
blimium  de  prima  Philofophià  Mcdilationum  participem 
fccit.  Quippe  argumenti  prœjJantia,  ingenii  pcrfpicacia,  i5 
nilorque  diélionis  miri/ice placuit.  Qiiarc  &  liibens  gratu- 
lor,  quàd  animo  adeo  excelfo  ac  fœlici  aggi-edcris  fcieii- 
tiarum  fmeis  provehere,  &  res  omnibus  rctrd  faxiilis 
356  abjïrufijjimas  emicleare.  Id  mi/ii  fuit  durum,  \  quàd  ii/e 
prceterea  amicitiœ  jure  exegit,  ut  ad  te  perjcribcrem.  fi  20 
quis  fortaj/is  fcrupulus  ingcreretur  fupercjfetrc.  Siqui- 
dem  prœfcnji  nihil  aliud  me,  quam  hcbetudincm  teflalu- 
ruin.  fi  rationibus  tuis  non  acquiejcerem;  vcl polius,  quàm' 
temerilatem,  Ji  tanlillum  cliam  in  oppofuum,  quaji  rcpu- 

a.   Voir  i    111,  p.  T'ù'i-'ifib,  cclairchsemeni.  et  p.  384,  1    i5. 


2:i5-297.  ObJECTIONES    QlUNT/E.  2^7 

gnando,  liifccrc  aiiderem.  Annui  tamen  viro  amico,  ratus 
aliundc  te  non  tam  meum,  quàm  illius,  conjïlium  œqui 
bonique  confulturum  ;\cùm  eo  nempc  candore  Jis,  ut  fa- 
cile putes  nihil  aliud  me.  quàm  nudas  tibi  proponere 
5  vieas  dubitandi  rationes  voluijje.  Tejlor  fane  abunde  fore, 
fi  nias  vel  ad  calccjii  ufque  légère  fufîinueris  :  nam,  quùd 
te  permovere  debeant,  ut  vel  de  luis  ratiociniis  minimum 
dijffidas,  vel  ad  rcfpondendum  tempus  deteras  melioribus 
curis  dejlinaluni,   ipfe  profcclo  Author  non  fum.  Quin- 

lo    etiam  non  audco,  nifi  cum  rubore-,  illas  coram  te  propa- 
lare,  qui  cerlo  fum  certior  nullam  cffe  earum,  quœ  non 
tibi  pluries  inter  meditandum  occurrerit,  &  quam  tamen, 
certo  confilio,  vel  contempferis,  vel  cenfueris  'diffimulan-    357 
dam.  Profero  ergo,  fcd  eâ  mente,  ut  prolatas  duntaxat 

i5  velim  ;  prolatas,  inquam,  non  de  rébus  ipjis,  quas  demon- 
Jîrandas  fufcipis,  fed  de  methodo  ac  vi  demonfirandi.  Prc- 
feélo  enim  &  ler-maximi  Dei  exijîcntiam,  &  animorum 
nofîrorum  immortalitatem,  profiteor ;  ac  hœreo  duntaxat 
circa  cnergiam  illius  ratiocinii,  quo  tu  tam  ijla,  quàm 

20    alia  Metaphyfica  cohcerentia,  probas. 

I  In  Meditationem  I. 
De  lis,  quai  in  dubium  revocari  pofTunt. 

Ac  circa  pr imam  quidem  Meditationem,  non  efl  quàd 
multiim  immorer  :  comprobo  enim  inflitutum,  quo  mentem 
25  tuam  exuere  omni  prœjudicio  voluijli.  Id  unum  non  fatis_ 
percipio  :  quamobrem  fatius  non  duxens,  Jimplicitcr  ac 
paucis  verbis  incerta  habere  quœ  prœnoveras,  ut  ea  deinde 
feligeres,  qux  vera  deprehenderentur .   quàm,    habendo 

ŒuvHKS    II.  33 


2^8  OEuvRES  DE  Descartes.  297-298. 

358  omnia  pro  falfis,  non  tam  vêtus  exuere,  quàm  induere 
novum  prœjudicium.  Et  vide,  ut  neceffe  fuerit,  quo  tibi 
ipji  faceres  fidem,  fingere  Deum  deceptorem,  aut  nefcio 
quem  malum  Geniuin  delujorem  ;  cùm  vifum  fuijjet  fuffi- 
cere,  humanœ  mentis  caliginem,  folamve  naturœ  imbecil-  5 
lilatem,  caujfari .  Fingis  prœterea  te  fomniare,  ut  m 
dubium  omnia  revoces,  &  quicquid  rerum  agitur,  pro 
ludijicatwne  diicas ;  fed  an  propterea  a  te  extorques,  ut 
non  vigilare  te  credas,  &  inccrta  falfaque  iiabcas,  quœ 
coram  te  funt  aut  gerunlur  ?  Quicquid  dixeris,  ncmo  10 
erit,  qui  perfuadcatur  te  ejfe  perfuafum,  nihil  ejfe  verum 
ex  lis  omnibus  quce  cognoveris  ;  ac  tibi  perpétua  vel  fen- 
fum,  vel  fomnium,  vcl  Deum,   vel  cacodœmonem  impo- 

J'itijfd-  An  non  futurum  fuijjet  magis  & philofophico  can- 
dore  &  veritatis  amorc  dignum,  res,  ut  fe  habenl,  &  bond     i5 

Jide  ac  Jimpliciter  enunciare,  quàm,  quod  objiccre  quif- 
piam  pojfet,  recurrcre  ad  machinam,  captare  prxjligias, 

feélari  ambages?  Qiianquam,  quia  tibi  ita  ejî  vifum,  no- 
lim  amplius  contcndere. 


^^^  In  Meditationem  II.  20 

De  naturà  Mentis  humanjc;  quôd  ipfa  fit  notior, 

quàm  corpus. 

Circa  fecundam,  video  le  adhuc  in  ludificatione  per- 
Jlare,  &  nihilominus  animadvertcre,  faltem  te  eue,  qui 
ludijicaris;  alque  idcirco  ftatuere  iilud  pronunciatum  :     25 
Ego  fum,  Ego  cxifto,  quoties  a  te  profertur,  vel  mente 

> 

7  quicquid  1  quidquid  (i!   ijjil.,. 


298-Î99-  Objectiones  QuiNT^t:.  2^9 

concipitur,  effe  verum^  Attaincn  non  video  tihi  opus 
fuijfe  tante  apparatu,  quando  aliundc  certus  cras,  &  vc- 
rum  erat,  te  ejfe  ;  poterafque  idem  vel  ex  quâvis  aliâ  liij 
aélione  eolligere,  cùm  luminc  nalurali  notiim  fit,  quic- 

5    quidagit,  ejfe. 

Subdis,  te  non  propterea  fatis  intelligere  quid  fis^\ 
Hoc  autemferio  accipitur,  &  ulird  conceditnr  ;  id  ipj uni- 
que opus  ac  labor.  Nempe  id  ahfquc  ambagibus  totàque 
illâ  fuppofitione  videtur  fuiffc  requirenduni. 

lo        Meditari  ris  confequentcr,  qualcm  te  efTe  credideris, 

ut,  fubtradis  dubiis,  id  folum  remaneat,  quod  cer- 

tum  fit  &  inconcufTum'.  Hoc  veri)  nemine  \  non  probante    3co 

'  faciès.  Rem  aggreffus,  &  cùm  te  pularis  e[fe  hominem. 

quceris,  quid  fit  homo  ;  &  dimiffà  confultd  dcfmilionc 

i3  vulgari,  feligis  ea,  qusc  prima  frontc  tibi  occurrcbant, 
ut  habere  te  vultum,  manus,  &  CcCtera  membra,  qiicC 
nomine  corporis  defignabas  ;  itemque,  te  nutriri,  in- 
cedere,  fentire,  cogitare,  qua;  refercbas  ad  animam^'. 
Hoc  porro  eflo,  modo  caveamus  difinélionem  liiam  inler 

20  animam  &  corpus.  Dicis  te  tune  non  advcrtille  quid 
elTet  anima,  fed  imaginatum  folùmaliquid  inftarvcnti, 
ignis,  vel  cTetheris,  quod  craffioribus  tui  corporis  par- 
tibus  effet  infufum  "'.  Ifudmemorabile  cf.  De  corpore, 
non  dubitaffe  naturam  ejus  in  co  effe,  ut  fit  quid 

25    aptum  figurari,  circumfcribi,  fpatiuni  replere,  &  c.\ 

5  Après  elle,  i!0)i  à  la  ligne       (i»''  êdil.).  —  9  Après  rcquiicn- 
[i"  édit.),   intervalle   en    blanc        âum,  nicnie  rcniai\]ue. 

a.  Page  25,  1.  i  i-i  ?. 
h.  Ibid.,  1.  14. 

c.  Ibiii.,  1.  21-24. 

d.  Page  25,  1.  2G  et  1.  ?i,  à  p.  2(3,  1.  S. 
c.  Page  26,  1.  8-1 1, 


200  OEi'VREs  DE  Descartes.  209- ?ot. 

eo  omne  aliud  corpus  excludere;  tadu,  vifu,  auditu, 
odoratu.  guflu  percipi,  0^  pluribus  modis  moveri '. 
Potes  vero  hœc  eliam  hodie  jttribucrc  corporihus,  dum- 
modo  non  omnibus  oninia  : Jiquideni  vcntiis  corpus  cjl,  & 
non  pcrcipitur  tamen  vifu  ;  ncque  cxcludas  adjuncla  alia  :  5 
nam  ventus,  ignis,  &  phi\ra  viovent.  Qitod Juhjicis  autctti, 

331    ncgafje  te  corpori  vim  feipjfum  movendi'',  non  apparct 
qui  tueri  jcim  pojjis  :  quafi  corpus  ovine  clje  dcbeat  fudple 
nalurâ  immobile,  omnifque  ejus  motus  a  principio  incorpo- 
reo  procedere  ;  &  ncque  aqua  /lucre,  neque  animal  ince-     10 
dere,Jine  incorporeo  motore,  ccnfcatur. 

2.  Exploras  deinde,  num,  luppolitù  adhuc  decep- 
tione,  affirmare  poiïis  elle  in  te  aliquid  e.\  iis,quae  per- 
tinere  cenfuifti  ad  naturam  corporis.  i!l',  attcntiflimo 
examine  faélo,  dicis  te  nihil  taie  in  le  lepcrirc-.  Hoc  i5 
jam  loco  non  fpcclas  te  quafi  liomineiii  integrum,  fed  quafi 
interiorem  occultioremve  parlem,  qualem  cogi taras  c/J'e 
animam.  Quœfo  le  ergo,  ô  Anima,  feu  quocumque  relis 
nomine  cenferi  :  emendajline  haclenus  eam  cogitationem, 
quâprius  imaginabaris  te  c[Je  quidpiam  in/lar  vcnti  (imi-  20 
lifve  rei  his  membris  infufa;?  lYon  fcci/li  fane.  Cur  non 
poj/is  igilur  ejfe  adhuc  ventus,  vel  potius  lenuijfimus  fpi- 
riius,  qui  calorc  cordis  ex  purijjimo  fanguine,  aliundeve, 
aut  ab  aliâ  cauffâ  exciteris.  ferveris,  &  fuj'us  per  mcmbra 

368     vitam  illis  tribuas,  &  cum  oculo  videas,  cum  aure  i  audiax,     2  5 
cum   cercbro  cogites,   cœtcraque,   qucc   vulgo    tibi  îri- 
buuntur,  munia  exfcquaris?  Id  Ji  ila  fil,  cur  non  habeas 
eandem  Jiguram,  quam  totum  hoc  cor\pus,  uli  acr  ean- 

a.   I\ige  26,  1.  11-18. 

l>.  Ibid.,  1.  20. 

c.  Page  26,  I.  24.  à  p.  27,  1.  2. 


3oi-3oi.  Objectiones  Quint^e.  261 

dem  quam  vas  continens  ?  Cur  non  cenfearis  circuni- 
fcribi  ab  eodem  atnbiente,  quo  corpus,  aut  a  corporis 
epidermide?  Cur  non  replere  fpatium,  Jlve  parteis  fpatii, 
quas  craffuvi  corpus  feu  partes  ipjius  non  replent  ?  Qiiippe 

5  corpus  crajjum  habet  porulos,  per  quos  ipfa  diffundaris  ; 
adeo  ut,  ubi partes  tuœfuerint,  partes  illius  non  fuit  :  eo- 
dem modo,  quo  in  vïno  &  aquâmiflis,  ubi funt partes  unius, 
non  funt  partes  alterius,  quantumcumque  vifus  difcernere 
nequeat.  Cur  non  excludere  corpus  aliud  ab  eodem  fpatio  ? 

1 0    ciim  in  quibufcunque  fpatiolis  fueris,  partes  corporis  craf 

fïoris  effe  fimul.nequeant.  Cur  non  moveri  pluribus  mo- 

tibus?  Cùm  tu  enim  plureis  ipfis  membris  tribuas,  quo  • 

modo  id  poffis,  quin  movearis  ipfa?  Certe  neque  moves 

immota,  cùm  opus  contentione  fît;  neque  potes  non  mo- 

i5    veri  ad  ipfius  corporis  motum.  Si  luvc  igitur  ita  fint,  cur 
\dicas  in  te  nihil  clTc  corum,  quœ  ad  naturam  corporis    363 
fpedant  ? 

■).  Pergis,  neque  efle  in  te  ex  iis,  quae  animre  tri- 
buuntur,   nutriri,   vel   inccdere  ".   At  primiim,  potefî 

ao  aliquid  effe  corpus,  nec  tamen  nutriri.  Deinde,  fï  taie  fis 
corpus,  qualcm  fpiritum  diximus,  cur,  ciim  craffiora  illa 
membra  crafjiore  fubflantiâ  nutriuntur,  non  poffis  ipfa  te- 
nuior  tenuiore  quoque  nu\triri?  Et  nonne,  illo  corpore, 
cujus  ece  funt  partes,  adolefcenle,  ipfa  adolefcis?  &  dum 

25     illud  dcbilitatur,  dcbilitaris  quoque   ipfa?  Ad  ince[fum 

quod attinet,  cùm  membra  inccdant per  te,  &  in  îocum  nul- 

lum  concédant,  nifi  agcnte  &  ferenlc  te,  quomodo  id  fiât 

fine  tuo  inccflu?  Quandoquidcm,  inquis,  jam  corpus 

non  habeo,  hcec  nihil  funt,  ni(i  figmenta^\  Verùm,fcu 

a.  Page  27,  1.  2-3. 
h,  Ibïd.,l.  3-5. 


202  OEuVRES    DE    DeSCARTES.  3o5-?"3 

nos  bidis,  feu  ipfa  deluderis,  nihil  nobis  morandum.  Sin 
loqueris  ferio,  probanduni  ejl  tibi,  neque  te  habere  ullum 
corpus  quod  informes,  neque  le  effe  ejufmodi,  quod  unh 
nutriri  incedereque  valeal. 

Pergis  adhuc,  neque  te  fentire",  At  ipfa  profedo  es,      ^ 

364  quœ  vides  colores,  audis  fonos,  &c.  Hoc,  inquis,  |  non  fit 
fine  corpore.  Credo  equidem  ;  fed  primum  adefî  tibi  cor- 
pus, ipfaque  es  intra  oculum,  qui  non  videt  fane  abfque 
te  ;  ac  votes  deindc  effe  tenue  corpus,  quod  per  organum 
fenfûs  opereris.  Permulta,  inquis,  vifa  fiim  fentire  in  lo 
fomnis,  quse  me  non  fenliffe  poftea  animadverti.  Enim- 
vero  tametfifallaris,  quàd  non  utcns  oculo  videaris  fentire 
quod  fine  oculo  non  fentitur,  non  es  tamen  femper  cxperta 
eandem  falfitatein,  neque  non  ufa  es  oculo,  per  quem  fcn- 
feris,  imaginefquc  hauferis,  quibus  jam  fine  oculo  uti  i5 
pofjis. 

Deprehendis  tandem  te  cogitare'\  Id  verà  abnuendum 
non  ejl;  fed  probandum  fuperefî  tibi,  vim  cogitandi  ita 
effe  fupra  naturam  corpoream,  ut  neque  fpiritus,  neque 
aliud  corpus  agile,  purum,  tenue,  ullâ  difpofîtione  para-  20 
bile  fit,  quàd  cogitationis  efficiatur  capax.  Probandum  fi- 
mul  animas  brutorum  effe  incorporeas,  videlicet  quœ  cogi- 
tent, feu,  prœter  funéïiones  fenfuum  externorum,  aliquid 
interne,  non  vigilando  modo,  fed fomniando  etiam,  cognof- 
cant.  Probandum  rurfus  craffum  hoc  corpus  ad  cogitatio-    25 

365  ncm  luam  j  nihil pror fus  conferre  {ciim  abfque  illo  tamen 
nunquam  fueris,  neque  ab  illo  fe/uncla  aliquid  huc-ufquc 

4  Après  valeat,  non  à  la  ligne  {1"  et  2'  édit.).  —  lô  Apres  pollis, 
même  remarque. 

a.   I>ai;c  27,  1.  5-/. 
L>,  Ibli..  1.  7. 


3o3-3o4.  ObJECTIONES    Ql'INT.i:.  lÔ} 

cogitaveris)^  ac  te  idcirco  independenter  ah  eo  cogitarc  : 
adeo  ut  nequè  impediri,  neque  turbari  valeas  a  vaporibus 
Jive  fumis  tœtris  crajjifque,  qui  tain  maie  cerebrum  inter- 
dum  afficiunt. 
5  4.  Concludis  :  Sum  igitur  prsecife  Res  cogitans,  id 
eft  Mens,  five  animus,  intelledus,  ratio".  Heic  ego 
agnofco  me  hallucinatum.  Exijîimabam  enim  me  alloqui 
animam  humanam,  feu  internum  illud  principium,  quo 
homo  vivil,  fentit,  loco  movetur,  inlelligit;  &  alloqucbar 

10     tamen  folam  mentem,  quippe  quœ  non  modo  corpus  exuit, 

fed  exuit quoque  animam  ipfam.  Anne  idfacis,  vir  eximie, 

antiquorum  illorum   injlar,  qui,  ciim  putarent  animam 

diffufam  tolo  corpore,  principem  tamen  parlem  to  rr^t- 

(xovizov  habere  fedem  opinabantur  in  determinalâ  parte 

i5     corporis,  ut  in  cerebro,  aut  in  corde?  Non  quàd cenfcrcnt 

animam  quoque  in  eâ  parte  non  reperiri,  fed  quàd  crcdc- 

rent  animœ  illeic  exifîenti  mentem  veluti fuperaddi,   coa-    366 

dunarique,  &  unà  cum  illâpartem  infonnare.  El  debebam 

fane  id  commemini/fe  ex  difputatis  in  illâ  tua  Differiationc 

20  de  Methodo  :  vifus  enim  es  in  eâ  velle  munia  luvc  omnia, 
quœ  animœ  tam  végétative  quàm  fenfitivœ  tribuuntur,  non 
dependere  a  rationali,  pojfeque  etiam  exerceri,  antequam 
illa  adveniat,  ut  exercentur  quoque  in  hrutis,  in  quibiis 
rationis  niliil  ejje  contcndis.  Sed  nefcio  quo  paélo  oblilus 

25  id  fueram,  nifi  quia  dubius  remanferam,  illudnc  princi- 
pium, quo  tam  nos  quàm  bruta  vegelamur  alque  fenti- 
mus,  non  velles  dici  animam,  fed  animam  propriè  effe 
nofîram  mentem  :  cùm  tamen  illud  principium  dicalur 
propriè  animare,  mens  nihil  aliud prœjlet,  quàm  ui  cogi- 

3o    temus,  quod  tu  quidem  fieri  ajjeris.    Utcumquc  id  fue~ 
a.  Page  27,  1.  13-14. 


264  OEuvRES  DE  Descartes.  3o4.?o5. 

rit,  diçare  jam  Mens,  atque  ejîo  Res  cogitans  prœcife. 
Subdis  folam  cogitaiionem  non  poffe  divelli  a  te^ 
Hoc  vero  non  eji  cur  tibi  negetur,  fi  prœferlim  fis  fola 
Mens,  &  nolis  tuam  fubfiantiam  a  fubfiantiâ  animœ  plus 
quàm  confideratione  difiinéîam.  Quanquam  hœreo,  an,  cùm      S 

867  dicis  non  poffe  cogitatiojnem  divelli  a  te,  intelligas  te, 
quandiu  |  es,  indcfinenter  cogitare.  Idfane  conforme  effato 
Philofophorum  celebrium,  qui  immortalitatem  tuamproba- 
turi afifumpfere  tîperpetuo  moveri,feu,  ut  ego  quidem  inter- 
pretor,  cogitare  perpétua  ;  vcriim  ii  non  perfuadcbuntur,  10 
qui  non  capient  quo  modo  pojfis  aut  per  foporem  lethargi- 
cum,  aut  in  utero  etiam,  cogitare.  Quo  îoco  hœreo  prx- 
terea,  an  exifiimes  te  in  corpus  illiufve  partem,  intra  ute- 
rum,  aut  ab  exortu,  ejfe  'nfufam.  Sed  nolo  molefiius  id 
inquirere,  neque  cogitare,  an  reminifcaris  quid  in  utero,  i5 
primifve  ab  exortu  diebus,  menfibus,  aut  annis,  cogitaveris, 
neque,fiidfis  refponfura,  quamobrem  oblita  omnium fueris. 
Infinuo  duntaxat,  utmemineris,  quàm  ob/cura,  quàm  tenuis, 
quàm  pêne  nulla  efi'e  potuerit  temporibus  illis  tua  cogitatio. 

Pergis,  te  non  effe  compagem  membrorum,  quse    20 
corpus  humanum  appc     :.ur  ^'   Id  verd  admitlendum  cfi, 
quia  fpeclans foliim  ui  res  cogitans,  &  pars  humani  com- 
pofiti,  ab  hac  exteric.  j  crajfwreque  difiiuch.  Non  fum 

86Î    etiam,  inquis,  tenuis  aliquis|aër  iftis  membris  infufus, 
non  ventus,  non  ignis.  non  vapor,  non  halitus,  non     2^ 
quicquid  mihi  fingo.  Suppofui  enim   illa  nihil  cffc  ; 

i  Apri's  praiài'ii,  iioiut  la  ligne        —   m  .[près  co^'ii^wiu,  non  .»  Li 
[i"el2'édit.).  —  iDcogitarc   iiiol        lipnc    i'  el  :i-  ddit.^. 
suspect.  Faut' il  lire  :  agitarc  ? 

a.  Page  27,  1.  H. 

b.  Ibid.,  1.  18-19. 


3o5-3o7.  ObJECTIONES    QuINT^.  26^ 

maneat  pofitio^  Heicautem  confijlc,  à  Mens,  &pofitiones, 
feu  potius  fiéliones  illœ,  tandem  facejjant .  Non  fum,  in- 
quis,  aër,  aut  aliquid  taie  :  at  Ji  anima  tota  taie  \  quid- 
piam  ejl,  quorfum  tu,  quœ  cenferi  potes  pars  animœ  nobi- 

5     lijfima,  non  cenfearis  quoque  ejjfe   quafi  flos,  feu  portio 

fubtiliffima,  puriffima,  aéîuofiffimaque  illius  ?  Fortaflis, 

inquis,  haec,  quae  fuppono  nihil  effe,  funt  aliquid,  neque 

diverfum  ab  eo  me  quem  novi;  nefcio  tamen,  nec  de 

hoc  jam  difputo  ^.  Sedfi  nefcis,fi  non  difputas,  cur  te  nihil 

10  ejfe  ifîorum  affumis?  Novi,  inquis,  me  exiftere  ;  hujus 
autem  rei  notitia  praecife  non  poteft  pendere  ab  eo, 
quod  non  novi''.  Hoc efîo ; fed memineris  te  nondumfidem 
feciffe,  quod  non  fis  aé'r,  non  vapor,  non  alia. 

^.  Defcribis  confequenter  quid fit,  quod  imaginationem 

i5    appellas.  Dicis  quippe,  imaginari  nihil  efle  aliud,  quàm 
contemplari  figuram  imaginemve  rei  corporese'^;  vide- 
licet,  ut  inferas  te  aliâ  cogitationis  fpecie,  quàm.,  imagina- 
tione,  \cognofcere  naturam  tuam.Attamen,  cum  tibipro  tuo    369 
arbitratu  imaginationem  definire  liceat,  quœfo  te,  fi  cor - 

jo  poreajis,  ut  nondum  probajîi  oppofitum,  cur  non  contem- 
plari te  pofjis  fub  figura  imagineve  corporeâ  ?  El  quœfo 
te,  dum  contemplaris,  quidnam  experiris  tibi  obverfari, 
prœter  fubfîantiam  quandam  puram,  perfpicuam,  tenucm, 
infîar  aurœ  univerfum  corpus  vel  cerebrum  certc  illiufve 

2  3  partcm  pervadentis,  animantis,  funcîiones  tuas  illeic  ob- 
cuntis?  Cognoico,  inquis,  nijhil  eorum,  quiu  poirum 
imaginationis  ope  comprehendere,  ad  hanc,  quam  de 

a.  Page  27,  I.  20-23.  —  Var.  :  «  manei  politio  »  (Disqtiisitio  etc.}. 
h.  Ibid.,  1.  24-27. 

c.  IbU.,  1.  28,  à  p,  28,  1.  I. 

d.  Page  28.  1.  4-5 

ŒuvKEs.  H.  34 


206  Œuvres  de  Descartes.  307-308. 

me  habeo,  notitiam  pertinere".  Verùm,  quomodo  co- 
gnbfcas,  nondicis;  &  cùm  paulô  ante  Jiatuijjes  ne/cire  te 
adhuc  ijlane  ad  te  pertinerent,  undenam,  quœfo,  id  jam 
concludis  ? 

6.  Pergis:  Mentem  effe  ab  iflis  diligentiffime  evocan-  ^ 
dam,  ut  fuam  ipfa  naturam  quàm  diftincliflime  perci- 
piat*^.  Id  recle  moncs ;  fed pojîquàm  ipfa  te  diligentijjhne 
avocajli,  renuncia,  quœfo,  quàm  dijlincîc  naturam  tuam 
370  perceperis.  Nam  dicere  folùm  te  effe  Rem  |  cogitantem, 
operationem  mcmoras,  quam  omnes  prius  tenebamus  ;  fed  'o 
operantem  fubjîantiam,  qualis  nempefit,  quomodo  cohœ- 
reat,  quomodo  ad  agendum  tam  varia  tam  varie  fefe 
comparet,  ac  hujufmodi  cœtera  prius  ignorala  nobis  non 
déclaras. 

Dicis,  percipi  intelleclu,  quod  imaginaiione  (quam     '5 
idem  cj]e  Jlatuis  cum  fenfu  communi)  non  poteft^  Sed, 
ô  bona  Mens,  docerene  potes  plureis  intus  e[]e,  &  non  uni- 
cani  fimplicemve  facultatem,  quâ  quidvis  demutn  cognof- 
camus  ?   Ciim  ego  Salem  oculis  apertis  intucor.  mani- 
fefla  efî  fenjio.   Cùm  deinde  oculis  clau/is  Salem   apud    20 
me  cagito,  manifcfla  efl  interna  cognitio.  At  quomodo 
tandem  difcernere  valeam,  me  fenfu  communi,  feu  facul^ 
ta  te  imaginatrice,  non  verà  mente,  feu  intelle  du  perci- 
pere  Salem,  adeo  ut  pofjim  pro  libitu,  nunc  intclleclionc, 
quœ  non  fit  imagina tio,  nunc  imaginatione,  quœ  non  fit     ^5 
mtellcclio,  Solem  comprehenderc  ?  Sane,  fi  cerebro  tur- 

5-6  evocandamj  avocandam,        14  Apri'S  déclaras,  non  à  la  limite 
besc.  ;  et  cp.  l.  cV,  avocasti.  —       [i"  édit.),  bLxuc  \2'  édit.). 

a    Page  28,  1.  iS-j;. 

H.  Ibid,,  1.  17-19. 

c.  Page  34,  \.  \-?i.  Ci  p.  32,  1.  18-19. 


:-io8-3o9.  ObJECTIONES    QuiNTiE.  267 

bato,  &  imaginatrice  lœfâ,  intelleûus  conjîaret,  qui  fun- 
éliones  proprias  purajque  obiret,  tum  pajifet  in  telledio  tam     371 
dici  dijîingiii  ab  nnaginatione,  quàm  imaginatio  afenjione 
externâ;  at  quia  fecus  cjje  contingit,  facile  profeéîo  non 
5     ejî  appojitum  Jîatuere  difcrimcn. 

Dicere  certe,  ut  tu  facis,  imaginationem  tune  e^e^ 
cùm  rei  corporeae  contemplamur  imagincm",  vides, 
cùm  non  aliâ  ratione  contemplari  corpora  liceat,  fore  igi- 
tur  corpora  imaginatione foliim  cognofcenda ;  aut  ita  certe, 

10    ut  facultas  alia  cognofcens  difcerni  non  valeat. 

Dicis  fieri  adhuc  non  pofle,  quin  putes  res  eorpo- 
reas,  quarum  imagines  eogitatione  formantur,  explo- 
ranturque  fenfibus,  diftindius  agnofci,  quàm  iflud 
nefeio  quid  tuî,  quod  in  imaginationem  non  cadit  :  ut 

1 5  mirum  fit  res  dubias  e^  a  te  aliénas  diftindius  cognofci 
atque  comprehendi''.  Sed priniùm,  peroptime  facis,  ciim 
dicis,  illud  nefeio  quid  tuî  :  reve?-a  enim  nefcis  quid  fit, 
feu  quœ  natura  ejus  fit  ;  nec  proindc  potes  certior  fieri, 
idne  hujufmodi  fit,  quod  in  imaginationem  cadere  non 

20    poffit.  Deinde  omnis  nofîra  notitia  videtur  plane  ducere 
originem  a  fenfibus  ;  |  &  quamvis  tu  neges,  quiequid  efl 
in  intelledu,  praejelTe  debere  in  fenfu,  videtur  id  effe    372 
nihilominus  verum,  ciim  nifi  folâ  incurfonc,  /.axà  Tieci- 
TTTco^tv,  ut  loquuntur,  fat,  perficiatur  tamen  analogiâ, 

2  3  compofitione ,  divifione,  ampliatione,  extenuatione,  aliifque 
fimilibus  modis,  quos  commemorare  nihil  efî  neceffe.  Ni  lui 
proinde  mirum,  fi  ea,  quœ  per  fe  incurrunt  &  percellunt 

3  Après  difcrimen,  non  à  la       blanc   {2'  édit.).  —    10  Après 
ligne   [i"  édit.),    intervalle    en       valeat,  mente  remarque. 

a    Page  28,  1.  4-5. 
h    Page  29,  1,  20-28. 


268  Œuvres  de  Descartes.  309-310. 

fenfum,  imprejfwnem  vehenientiorem  in  animo  faciant, 
quàm  qux  animus,  accepta  folùm  occajione,  ex  rébus  in 
fenfum  incidentibusfibi  ipfafingit  atque  comprehendit.  Et 
vocas  lu  quidcm  dubias  res  corporeas ;  fedfi  vcnirti  fateri 
vii,  non  minus  certa  es  exifîere  corpus,  intra  quod  verfaris,  5 
&  ifîa  omnia,  quœ  te  circumfîant,  quàm  exifîere  teipfim. 
Et  ciim  ipfa  te  tibi  ipfîfolâ  operatione,  quœ  cogitatio  di- 
citur,  manifefîas,  quid  hoc  efi,  refpeclu  manifcjhtionis 
hujufmodi  rerum  ?  Quippe  non  modo  manifejîantur  variis 
operationibus,  fed  &  aliis  prceterea  multis  evidentifjimis  10 
accidentibus,  magnitudine,  figura,  foliditate,  colore, fapore 
&c.,  adeo  ut,  quamvis  extra  te  fini,  nihil  mirum,  fi  ipfas 
373  di\flinclius,  quàm  te,  cognofcas  comprehendafque .  At  quo- 
nam  modo  fier  i  potefl,  ut  rem  alienam  mclius  quàm  icip- 
fam  intelligas  ?  Qiio  nempe  modo  oculus  videt  cœtera,  non  i5 
videt  feipfum . 

j  7.  Sed,  inquis,  quid  fum  igitur  ?  Res  cogitans.  Quid 
ell  hoc?  Nempe  dubitans,  intelligens,  affirmans,  ne- 
gans,  volens,  nolens,  imaginans  quoque,  &  fentiens". 
Multa  heic  dicis,  in  quibus  fingulis  non  hœreo  :  in  hoc  uno  20 
hœreo,  quod  te  rem  fentientem  dicis.  Id  nempe  mirum, 
ciim  jam  an  te  afferueris  oppofitum.  An  dicere  forte  vo- 
luifli,  effe  prœtcr  te  facultatem  corpoream  rcfidentem  in 
oculo,  aure,  cœtcrifquc  organis,  quœ,  fpccics  rerum  fenfi- 
lium  excipienSjfcnfwnem  ita  inchoet,  ut  tu  dcinde pci-ficias,  25 
ipfique fis,  quœ  rêvera  videas,  audias,  &  cœlera  fentias? 
Hac  nempe  de  caufâ,  ut  puto,  tam  ipfam  fcnfionem,  quàm 
ctiam  imaginationem,  cogitationis  fpeciem  facis.  Id porro 

3   ipfa]  lire  ipfc.  —  8  nianifcrtes  {errata,  j"  édit.)  :  manifclbs 
a.  Page  28, 1.  20-2Z. 


3io-3it.  Objectiones  Quinte.  269 

cjio  :  fedvîde  tamen,  an  non  quœ  fenjio  in  brutis  eji,  cùm 
non  fit  tuœ  ahfimilis,  cogitatio  quoque  dici  valeat,  (îcque 
in  ipjis  etiam  brutis  mens  Jït  non  dij/imilis  îuî.  374 

Ego,  inquies,  arcem  in  cerebro  tenens,  excipio  quic- 

•5  quid  per  fpiritus  nervis  tradudos  renunciatur;  ficque 
apud  me  peragitur  fenfio,  quse  dicitur  fieri  toto  cor- 
pore.  E/lo  :  fedfunt  in  brutis  nervi,  funt  fpiritus,  ejî  cere- 
bruvi,  eJî  in  cerebro  principium  cognofcens,  quod  renun- 
ciata  per  fpiritus  pari  modo  excipiat, fenjîoncmque  pcrjiciat. 

10  Dices  illud  principium  in  brutorum  cerebro  non  eiïe 
aliud  quàm  Phanta|(iam,  five  facultatem  imaginatri- 
cem.  Ai  lu  ojlende  te  aliud  in  cerebro  effe,  quàm  Phanta- 
fiam,  imaginatricemve  humanam .  Quœrebam  mox  antè 
critérium,  quo  te  probares  aliam  ;  at  non  es,  opinor,  illud 

i5  allatura.  Afjeres  fane  operationcs  longe  prœjlantiores, 
quàm qUiV eliciuntur a  brutis. -at  quemadmodum,  licet  Homo 
fit pr œ fiant ifjimum  animalium,  non  eximitur  tamen  ex  ani- 
malium  numéro,  ita,  quamvis  tu  cxinde  proberis  imagina- 
tricum  five  Phantafiarum  prœflantifjima,  non  eximêre  ta- 

20     men  ex  numéro  earum.  Nam  &  qudd  te  mentem  fpecialiter 
voces,  nomen  effe  potefl  dignioris,  fed  non  diverfœ  propte- 
rea,  na\turœ.  Sane,  ut  te  effe  diverfœ  [hoc  efî,  ut  contendis,    376 
incorporer)  naturœ  probares,  deberes  quandam  operatio- 
nem  aliâ  ratione  exferere,  quàm  exferant  bruta,ac  nifi  ex~ 

2  5  ira  cerebrum,faltem  independenter  a  cerebro  :  quod  tamen 
nonfacis.  Siquidcm  illoperturbatoperturbaris  ipfa,  eodem 
oppreffo  opprimeris,  &fî  quœ  rcrum  fpecies  ex  eo  excidant, 
non  rétines  ipfa  ullius  vefligium.  Fiunt  omnia,  inquis,  in 
brutis  impulfione  c?ecâ  fpirituum  ca.'terorumque  orga- 

3  Apres  tui,  non  à  la  ligne       natricum  lue]  imaginari,cùm fis 
il"  et  2' édit.).  —  18-19  iniiigi-       \Disquisitio),  mauvaise  leçon. 


270  OEuvREs  DE  Descartes.  :<m-3i3. 

norum  :  co  modo,  quo  in  horologio  machinàve  aliâ  pe- 
raguntur  motus.  Sed,  utcunquc  id  verum  fit  circa  funélio- 
nes  cœteras,  ut  niilritionis,  pulfationis  arteriaruvi,  &  Jimi- 
leis,quœ  ipfœ qiioque  pari  ra  tione  peraguntur  in  hoinine  ; 
ajfcri?ie  potejî  rcl  aclioncs  fenfuum,  vel  quas  pajjiones  5 
animœ  diciint,  ex/cri  in  brutis  cœco  itnpetu,  non  cxferi  verà 
in  nobis?  Emittil  ojj'a  in  ociiluni  canis  fui  fpecicm,  qiiœ, 
in  cerebrmn  ufque  trajecla,  quibujdam  quafi  hamulis  hœret 
aniinœ ;  ipfaquc  anima proinde,  &  cohœrens  ipfi  totum  cor- 

376  pus,  quibujdain  quafi  catcnulis  fuhtilijjimis  rapitur  ad  10 
offam.  Eviiltiteliam  lapis  intentatus  fuî  fpeciem,  quœveclis 
injiar  animant  propellal,  coipufque  unà  abigat,feu  fugere 
cogat.  Sed  nonne  hœc  eadcm  in  homine  Jiunt?  Niji  for- 
tajfis  alius-  cjî  modus,  quo  fie  ri  ijia  conçipis,  quemque  fi 
doceas,  valdc  obftringas.  1 5 

Ego,  inquis,  libéra  fum,  clique  in  meâ  poteftate,  ut 
hominem  x^que  a  fugâ  &  profequutionc  avertam.  Sed 
nempc  facit  idem  m  brulo  cognofcens  illud  principium;  & 
licct canis,  nihil  interdum  minas  iclufquc  rcveritus,  in  offam 
confpedam profiliat ,  quàm  facit  homofœpcfimilia  !  Latrat,  20 
inquis,  canis  mero  impetu,  &  non  ex  delcdu,  ut  loqui- 
tur  homo.  Sed  &  caujjœ  homini  funt,  ut  loqui  cenfcatur  ex 
impetu  ;  nam  &  quod  tribuis  deleclui,  ex  Jtiajore  impetu 
ejl,  &  fuus  quoque  bruto  efi  delcclus,  ubi  major  ejî  itnpe- 
tus.  Vidi  certe  canem  fie  lalratum  fuum  attemperantem  25 
ad  lituiim,  ut  omneis  foni  acuti,  gravis,  lenti,  céleris  mu- 
tationes  imitarctur  :  quantumcumquc  ilLv,  pro  lubitu  &  ex 
inopinato,aut  crcbrefcerent,  aut  producerentur.  Ratione, 

377     inquis,   carent  bruta.      Sed   nimirum  carent   humanà, 

I  5  Apri's  obllringas,  non  à  la  ligne  (/"  cl  2'  édit.].  —  iG  inquics 
!•'  édit.). 


3i3-3i4.  ObJECTIONES    QuINT^.  27 1 

non  fuâ  ;  adeo  proinde  ut  non  videantur  a/oya,  dicenda, 
nijî  compai'ata  ad  nos,  feu  ad  nojiram  fpeciem,  cùm 
alioquin  lôyoc,  feu  Ratio  tam  videatur  effe  generalis, 
pcffeque  illis  attribui,  quàm  facultas  cognofcens,  fenfufve 
5  internus.  Dicis  ea  non  ratiocinari.  Verùm,  cùm  non  ra- 
tiocinentur  tam  perfeéle,  deque  tôt  rébus,  ac  homines,  & 
ratiocinantur  tamen,  &  nihil  videtur  difcriminis ,  nifi 
fecundùm  magis  &  minus.  Dicis  ea  non  loqui.  Scd,  ciim 
non  proférant  voces  humanas  [fcilicct  homines  non  funt), 

10    proferunt  tamen  proprias,  iifque,  ut  nos  nojîris,  pcrinde 

utuntur.  Poteft,  inquis,  etiam  delirus  plureis  voces  con- 

texere  ad  aliquid  fignificandum  ;  cùm  nihilominus  id 

non  poffit  brutorum  fapientiflimum.  Sed  vide,  an  fis 

fatis  œquus,  qui  voces  humanas  exigis  in  bruto,  nec  attendis 

i5    ad  proprias.  Veriim  hœc  longioris  funt  difquifitionis. 

8.  Adfers  deinde  exemplum  ceraj,  ac  circa  illud  plu- 
rima  habes,  ut  fignifices  aliud  elle,  quai  vocant  acci- 
dentia  cerae,  aliud  ipfam  ceram  ejufve  fuhftantiam; 
ac  I  opus  effe  folius  mentis  five  intelledûs,  non  verô    378 

20  fenfûs  aut  imagina  tionis,  ipfammet  ceram  ejufve  fub- 
ftanliam  diftinde  percipere  '■"  At prima,  illud  ipfum  ejl, 
quod  omnes  vulgo  profitentur,  abjhahi  pojfe  conccptum 
cerœ  fubflantiœve  ejus  a  conceptibus  accidentium .  An 
verô  propterea  ipfa  fubfîantia  feu  natura  cerœ  difîincle 

2$  concipilur?  Concipvnus  quidem  prêter  colorem,  ftguram, 
liquabilitatem  &c.,  ejfe  aliquid,  quod  fit  fubjeclum  acci- 
dentium, mutationumque  obfervatarum  ;  fed  quidnam  aul 
quale  illud  fit,  nefcimus.  Qiiippe  latcl  femper,  &  folùm. 
quafî  conjiciendo,  fubeffe  debcre  aliquid  putatur..  Heine 

3o    miror  qui  dicas  te,  peraclâ   illâ  detraclionc  formaruw 

a.  Page  3o,  1.  3, a  p.  -M,  )    28.  (A.  p.  3.|,  1.  i-3 


272  Œuvres  de  Descartes.  314-Î15. 

quaji  vejlium,  perfeflius  atque  évident ius  percipere  quid 
cera  fit.  Nam  percipis  quidem  ceram  ejnfve  fiibjîantiam 
debcre  cjjfe  aliquid  prceter  cjufmodi formas  ;  at  quid  illud 
fit,  non  percipis,  nifi  nos  fallis.  Ncqiie  eniin  id  tibi  reve- 
latur,  ut  revelari  potef  homo,  eu  jus  priiis  vefeis  pi-  5 
leumquc  foliim  confpcximus,  dum  if  a  illi  detrahimus,  ut 

379  quis,  dut  qualis  ft,  nof\catur.  Deinde,  ciim  putes  id  te 
quomodocujuq  ne  percipere,  quomodo,  quœfo,  percipis  ?  An- 
non  ut  aliqutJ  fufum  extenfumque?  Ncque  enitn  tanquani 
punclum  concipis,  tainetfi  hujnfmodi  ft,  ut  nunc  latius,  10 
niinc  conlracUus  cxlendatur.  Et  cùm  hu/ufmodi  extenfo 
infini  ta  nonft,  habeatquc  tcrmi\num,  an  non  illud  etiam 
concipis  quadam  rationc  (igural::m  ?  Et  ciini  videaris  tibi 
illud  quaf  videre,  nonne  illi  prœterea  nefcio  quem,  ta- 
melf  confulum,  colorcm  afingis  ?  Habcs  id  certe,  ut  cor-  i5 
pulcntius,  iia  vifbiliiis,  quàm  merum  inane.  Quarc  &  tua 
intcllcclio  imaginât io  quœdam  e/i.  Si  dicas  te  abfque  ulld 
extenfonc,  figura,  colorcquc  conciperc,  die.  bond  fide  : 
qualenam  ergo? 

Illud,  quod  habes  de  hominibus  vilis,  feu  mente  20 
perceptis,  quorum  tamen  non  nifi  pileos,  aut  vefteis, 
con(picimus%  non  arguit  mentem potius  effcquàm  imagi- 
nalricem,  quœ  dijudiccl,  Certe  &  canis,  in  quo  parem  tibi 
mentem  non  admittis,  fimili  modo  dijudicat,  ciim  non 
herum  fuum.  fed  pileuvi  foliim  aut  vefeis  vide  t.  Quid,     2  5 

380  qudd  tametf  lierus  flet,  fedeal,  !  cubet,  reclinetur,  contra^- 
hatur,  ejfundatur,  agnofcit  tamen  femper  herum,  qui  fub 
omnibus  il  lis  for  mis  e/fe  potef,  cùm  tamen  non  fub  iinâ 

II)  Apres  ergo,  n<>n  a  la  ligue    1  '  et  -j'  édit.  1. 
•1.   l'aL'c  32,  1.  6-to, 


3i5-3i6.  ObJECTIONES    QuINT^-.  27 J 

potius  quàm  fub  aliâ,  fit  eâdem  proportione,  quâ  ccra  ? 
Et  cùm  leporem  currentem  venatur,  integrumquc  &  mor- 
tuum,  ac  pojiea  cxcoriatuin  difcerptumque  in  frujîa, 
videt,  putas,  non  exijlimat  eundcm  femper  leporem  ejfe  ? 
5  Quod proinde  dicis,  perceptionem  coloris,  duritiei,  & 
fimilium,  efTe  non  vifionem,  non  tadionem,  fed  folius 
mentis  infpedionem-';  ejîo  :  dummodo  mens  non  diffé- 
rât ab  imagina\trice  reipfâ.  Ciim  verà  addis,  eam  in- 
fpedionem  efle  poffe  imperfedam  &  confufam,  vel 

10  perfedam  &  diftindam,  prout  minus  vel  magis  ad 
illa,  ex  quibus  conftat  cera,  attenditur  *"  ;  id  fane  ar- 
guit,  non  infpeélionem  mente  faéîam  illius  nefcio  cujus 
rei  quœ  eji  prœter  omneis  formas,  ejje  claram  dijiin- 
clamque  cognitionem  cerœ,  fed  infpeélionem  per  fcnfus 

i5    faéîam  omnium,  quantum  fîeri  potejî,  accidentium  muta- 
tionumque,  quarum  cera  efi  capax.  Ex  his  certe  concipere 
&  explicare  poterimus,  quid\  nomine  cerœ  intelligamus  ;    381 
al  nudam  illam  vel  potius  occultatam  fubjlantiam,  neque 
ipf  concipere,  neque  explicare  aliis  valemus. 

20  9-  Subdis  confequenter  :  Quid  autem  dicam  de  hac 
ipfâ  mente,  five  de  meipfo  ?  Nihildum  enim  aliud  ad- 
mitto  in  me  effe  prseter  mentem.  Quid,  inquam,  ego, 
qui  hanc  ceram  videor  tam  diftinde  percipere  ?  Nun- 
quid  meipfum  non  tantùm  multo  verius,  multo  cer- 

25  tius,  fed  etiam  multo  diftindius  evidentiufque  co- 
gnofco  ?  Nam,  fi  judico  ceram  exiftere,  ex  eo  ipfo 
quôd  hanc  videam,  quantè  magis  me?  Fieri  enim 
poteft,  ut  hoc  quod  video  vere  non  fit  cera.  Fieri 
poteft,  ut  nequidem  oculos  habeam,   quibus  quic- 

a.  Page  3i,  1.  23-25. 

b.  /è.",  1.  25-28. 

Œuvres.  II.  35 


274  OEuvRES  DE  Descartes.  315.317. 

quam  videam.  Sed  fieri  plane  non  poteft,  cùm  vidcam, 
five  (quod  jam  non  diftinguo)  cùm  cogitem  me  videre, 
ut  iple  ego  cogitans  non  aliquid  fim.  Simili  ratione, 
fi  judico  I  ceram  efle,  ex  eo  quôd  hanc  tangam,  idem 
rurfus  efficietur,  me  effe.  Si  ex  eo  quôd  imaginer,  5 
vel  quàvis  alià  ex  cauiTà,  idem  plane.  Sed  &  hoc 
ipfum,  quod  de  cerâ  animadverto,  ad  reliqua  omnia, 
382  quou  funt  extra  me  pofita,  licet  applicare  ^.  Tôt  tua 
funt  verba,  quœ  ideo  \  î'epono,  ut  aniinadvertas  demon- 
Jlrare  illa  quidcm  te  dijîinéle  cognofcere  quod  exijîas,  ex  10 
co  quôd  dijlinéle  videas  cognofcafve  exijiere  ceram  illaque 
ejus  accident ia,  al  non  probare  le  propterea  cognofcere 
quœ  aul  qualis  Jis,  nec  dijîincle,  nec  indijîinéle;  quod 
operœ  pretiutn  tamen  fueral  :  nam,  quôd  exi/îas,  non  du- 
bitalur.  Vide  intérim,  ut  lieic  non  injîjfam,  ut  neque  prius  i5 
inflili  circa  id,  qudd,  ciim  nihil  in  te  admittas prœter  folam 
mentcm,  atque  idcirco  oculos,  manus,  cœleraque  organa 
corporea  excludas,  nihilominus  loqueris  de  cerâ  ejufque 
accidentibus,  quœ  videas,  quœ  tangas,  &c.  ;  quœ  pro- 
feélo  neque  videre  Jine  oculis,  neque  tangere  Jînc  manibus  20 
{feu,  ut  tecum  loquar,  cogitare  te  videre  &  tangere) 
potes. 

Pcrgis  :  Si  magis  diftinda  vifa  fit  cerse  perceptio, 
poftquàm  mihi,  non  ex  folo  vifu  vel  tadu,  fed  pluri- 
bus  ex  caufis  innotuit,  quanto  diftindius  meipfum  a    25 
me  nunc  cognofci  fatendum  eft  :  quandoquidem  nul  lai 
rationes  vel  ad  cerse,  vel  ad  cujufpiam  corporis  per- 

11)  Troisième  quiu  {leco\i  de  la  lig-tie  (i"  et  2'  e'dit.).  —  23 
la  DilqLiilitio,)]  &  qua-  i/"  et  diilindaj  di(tindè(/"(?^»7.);  cor- 
2'' e'dit.), —  22  Après  potes,  non  à        rigé  à  /'errata  de  la  2'  édit. 

a.   l^ngc  33,  1.  i-io. 


3i7-3i9.  ObJECTIONES    QuINT^E.  27^ 

ceptionem  poffunt  juvare,  quin  esedem  omnes  mentis 
mese  j  naturam  probent^  ?  )  Verùm,  ut  quœ  de  cerâ  de-  383 
diixijîi,  probant  tantùm  perceptionem  exijîentiœ  mentis, 
non  verd  naturœ  illius,  ita  non  prohabunt  amplius  omnia 
5  alia.  Quàdjî  velis  prœterea  deducere  aliquid  ex  perceptâ 
cerce  aliarumque  reriimfub/îantiâ,  infères folùm,  quemad- 
modum  fubjlantiain  illam  confufe  foliim  &  ut  ncfcio  quid 
concipimus,  ita  menlem  quoque  concipi ;  adeo  ut  vere  re- 
pctere  liceat  quodejl  a  te  diclum,  illud  nefcio  quid  tuî  '^. 

,o  Concludis  :  Atque  ecce  tandem  fponte  fum  reverfus 
eô  que  volebam.  Nam,  cùm  mihi  nunc  notum  fit  ip- 
fam  Mentem  &  corpora,  non  proprie  a  fenfibus  vel 
ab  imaginandi  facultate,  fed  a  folo  intelleclu  percipi, 
ncc  ex  eo  percipi,  quod  tangatur  aut  videatur,  aperte 

i5  coc^nofco  nihil  facilius  aut  evidentius  meâ  mente 
potTe  percipi  ".  Ita  tu  quidem  ;  at  ego  non  video,  undenam 
deducas,  aut  aperte  cognofcas,  aliud  poffc  percipi  de  tua 
Mente,  quàvi  quod  exijîat.  Unde  6^'  quod  fueral  ipfo  litulo 
Mcdilalionis  promijjujii,  fore  ut  per  ipjain  meiis  humana 

20    efficeretur  corpore  notior,  non  video  qui  prœjlitum  fit. 

Neque  enim  tuum  injîitutum  \  fuit,  probare  e[[e  mentem     384 
humanam,  ejufve  exiflentiam  e/Je  exiftentiâ  corporis  notio- 
rem,ciim  faltem,  anjitexijlatve,  controvertalur  a  nemine; 
fed  voluijîi  haud-dubie  facere   illius  naturam  notiorem 

2  5  naturâ  corporeâ,  &  hoc  tamen  non  prœfîitifli.  De  naturâ 
certc  I  corporeâ  recenfuifîi  ipfa,  o  Mens,  quàm   mulla 

9  Après  tuî,  nuit  à  la  ligne  [i"  el  2'  edit'.). 

a.  Page  3'.\  1.  19-26. 

h.  Page  29,  1-  2^-24. 

c.  Page  33,  I.  :^o,  à  p.  34,  1.  6.  —  Gassend  a  ajouté  Mentem  (1.  12),  lisant 
ipfam  i-  sorpora,  tandis  que  Descartes  n'avait  parlé  que  des  corps  : 
ipj'amel  corpora. 


276  Œuvres  de  Descartes.  319-320. 

nofcamus,  cxtenfwnem,  figurant,  occupationem  fpatii,  &c. 
De  te  vero  ecquidnam  tandem  ?  Non  es  compages  cor- 
porea,  non  aér,  non  ventus,  non  res  incedens,  nonfcnticns, 
non  alla.  Hœc  ut  concedantur  {quorum  tamen  quœdam  tu 
quoque  refellifii),  non  ea  funt  tamen,  qucv  cxpcûamus.  5 
Scilicet  negationes  funt,  &  non  po/iulatur  quid  non  fis, 
fed  quid  tandem  fis.  Itaque  refers  nobis  ad  fummum  te 
effe  Rem  cogitantem,  id  eft  dubitantem,  affirmantem, 
&c.  Sed  dicere  primùm  te  effe  Rem,  efi  nihil  notum 
dicere.  Hœc  enim  vox  efi  generalis,  indifcreta,  vaga,  10 
&  te  non  magis  attinens,  quàm  quicquid  in  toto  efi 
inundo,  quàm  quicquid  non  efi  prorfus  nihil.  Tu  es 
Res?  id  efi,  nihil  non  es;  feu,  quod  efi  idem,  aliquid 
385  es.  Sed  la\pis  etiam  nihil  non  efi,  feu  aliquid  efi,  &  mufca 
fimiliter,  &  cœtera  omnia.  Dcinde,  quàd  te  cogitantcm  i5 
dicis,  rem  quidem  notam  dicis,  fed  tamen  non  prius  igno- 
tam,  nequc  requifitam  a  te.  Quis  dubitel  enim  quin  fis 
cogitans  ?  Quod  nos  latct,  quod  quœritur,  intima  tua  fub- 
fiantia  efi,  cujus  proprium  efi  cogitare.  Quocirca,  ut 
inquirerc,  fie  concludere  oporteret,  non  quàd  fis  res  cogi-  20 
tans,  fed qualis fis  res,quœes  cogitans.  An-non, fi quxralur 
ex  te  Vini  notitia  fupra  vulgarem,  non  fatis  erit  tibi 
dicere:  Vinum  efi  res\  liquida,  ex  uvis  exprejja,  alba  vcl 
rubra,  dulcis,  inebrians,  &c.  ;  fed  conabcre  explorarc 
declarareque,  utcumque  intei'nam  ejusfubfiantiam,  prout  25 
contexta  obfervatur,  ex  fpiritu,  phicgmate,  tartaro,  cœtc- 
rifquc  partibus,  hac  aliâve  quantitatc  temperationeque 
inter  fe  commifiis?  Pari  ergo  modo,  ciim  tui  notitia  fupra 
vulgarem,  hoc  efi  haélenus  habitam,  quœratur,  vides  haud 

7  quid]  quis  \^i"  ëdit.),  corrige  en  quid  {voir  errata),  non  corrigé 
(s'  édit.). 


320-321,  Objectiones  Quint^.  277 

dubie  non  fa  lis  efjc,  Ji  nobia  renuncies  te  effe  rem  cogi- 
tantem,  dubilantem,  intelligcnlem,  &c.  ;  fed  incumbere 
tibi,  ut  laborc  \  quodam  qiiafi  chymico  tcipfain  ita  exami-  386 
nés,  ut  inteniam  tuam  fubjianliam  &  detegere  &  demon- 
5  Jlrare  nobis  pojjis.  Hoc  certc  fi  prœjlileris,  explorabi- 
mus  ipjimel,  fis-ne  ipfo  corpore  notior,  quod  anatotnia, 
quod  chymia,  quod  tôt  aliœ  artes,  tôt  fenfus,  tôt  expéri- 
menta, cujufmodi  fit,  multum  manifefîant. 


In  Méditation em  III. 
10  De  Deo,  quôd  exiftat. 

I .  Circa  tertiam,  ex  eo  quôd  agnoveris  claram  di/îin- 
cîamque  notitiam  illius  propofitionis,  Ego  fum  res  cogi- 
tans,  j  caufim  effe  certitudinis,  quam  de  illâ  habes,  in- 
fers te  pofje  flatuere  generalem  hanc  Regulam  :  illud 

i5  omne  verum  efl,  quod  valde  clare  &  diflinde  perci- 
pio  ^.  Cœteriim,  licet  haclenus  Régula  nulla  melior  in 
tantâ  rerum  caligine  inveniri  potuerit  :  ciim  videamus 
tamen  ingénia  îam  magna,  quœ  videntur  debuiffe  tam 
clare  tamque  diflincle  plurima  pcrcipere,  cenfuiffe  rerum 

20    I  veritatem  vel  in  Deo  vel  in  puteo  effe  abfconfam  :  an-non     387 
fufpicari  par  efl  Regulam  forte  effe  fallacem  ?  Et  certe, 
cùm  tibi  ignota  Scepticorum  argumenta  non  fnt,  quid  efl, 
quod  poffimus  verum  inferre,  tanquam  clare  &  diflincle 
perceptum,  nifi  apparere  id,  quod  cuique  apparet  ?  Ego 

2  5  faporem  peponis  gratum  clare  diflinclequc  pcrcipio  : 
ilaquc  verum  efl  peponis  faporem  apparere  mihi  hujufce- 

a.  Page  35,  1.  14-15. 


2-8  CEuvRES  DE  Descartes.  32i-:<;3. 

modi.  At  ijudd  proplcrcj  verum  Jil  lalcm  in  ipfo  pepone 
ejfe,  quomodo  mihi  pcrfuadcam?  cpii,  puer  cinn  cffcm  ac 
bcnc  valcrem,  Jcciis  judicavi,  nimiriim  clarc  dijlinclcquc 
aliiim  in  pepone  faporem  percipienx.  Video  &  multis  lio- 
minibus  fecus  videri ;  video  &  multis  animalihus,  qucv  5 
gujiu  pollent,  optimeguc  valent.  An  ergo  verum  vero  ré- 
pugnât? An  potius,  non  ex  co  qudd  aliquid  clarc  dijlin- 
clcquc percipitur,  id  fecundiim  fe  verum  ejl,  fed  verum 
folummodo  ejl,  qudd  clarc  diftincîeque  taie  per\cipiatur? 
Idem  pêne  cjl  dicendum  de  iis,  quœ  ad  mentem  fpe-  \o 
clant.  Jurajfcm  alias  non  pojfe  a  minore  quantitate  ad 

388  major  cm  tranfiri,  niji  tranfeundo  per  œqualem;  non  pojfc 
item  duas  Imcas,  ad  fcfc  continuo  magis  acccdcntcis,  Jî 
producerentur  infinité,  non  tandem  concurrerc.  Ncmpc 
videbar  mihi  ijla  adeo  clare  diflinclequc  pcrcipere,  ut  pro  i5 
axiomatibus  vcrijjimis  mdubitalijfimijquc  habcrem  :  & 
pojlea  tamen  fuçrc  argumenta,  quœ  oppojitum  fua/eriut, 
vcluli  pcrccptum  clarius  dijlincliufquc.  Nunc  vcro  rurfus 
ambigo,  ciim  ad  Mathemalicarum  Juppofitionum  naturam 
altcndo.  Quare  &  dici  quidem  potejl  verum  ejje  me  talcis  20 
taleifque  propojitiones  agnofcerc,  prout  quantitalcni.  li- 
neas,  &  Jimilia,  hoc  fe  habere  modo  fuppono  aut  concipio: 

at  qudd  illœ  proptcrea  verœ  fecundum  fe  fnt,  pronunciari 
tulà  non  potcf.  Et  quicquid  fit  de  rébus  Malhcmaticis, 
quœfo  te,  qudd  ad  cœteras,  de  quibusjam  qiiœritur,Jpeclal,  25 
cur-nam  tôt  tamque  varice  f un t  inler  homines  opinioncs? 
Putal  unujquifquc  fc  clarc  difinclcquc  cam  percipcrc, 
quam   défendit.   Et   ne  dicas  plerojquc  aut  hcurerc,  aut 

389  fngcrc,  funt  ecce,  qui  pro  iis,  quas  |  habent,  opinionibus 

etiam  morlem  oppctant,  tametfi  videant  alios  pro  oppofitis     3o 
oppctcnlcis  :  nif  vcro putas\tum    demum  a  pcclorc  imo 


323-324.  ObJECTIONES    QuINT^.  279 

veî'as  voces  non  ejici.  Et  attingis  quidem  ipfc  difficultatem, 
quèd  prius  multa  ut  jomnino  certa  ac  manifefla  ad- 
miferis,  quce  poftea^deprehenderis  dubia'\  Verùm  hoc 
loco  neque  folvis,  neque  Jïnnas  Regulam  ;  fed  occajionem 
5  folùm  captas  dijjerendi  de  Ideis,  quibus  deludi potueris,  ut 
reprœfcnlantibus  quidpiam  extra  le,  quod  extra  te  tamen 
fortajjis  nonfucrit,  iterumque  traéïas  de  Deo  deceptore,  a 
quo  fa  m  potueris  circa  il  las  propoji  lianes  :  duo  &  tria 
funt  quinque,  quadratum  non  habet  plura  latera  quàm 

10  quatuor  *";  quo  nempc  ïnnuas  expecîandam  confirmatio- 
ne^i  Rcgulœ,  doncc  Deum  ejfe  ojlenderis,  qui  non  pojjit 
ejjc  dcceptor.  Quanquam,  ut  hoc  prœmoneam,  non  tam  ejî. 
tibi  laborandum,  ut  confirmes  hanc  Regulam,  ex  quâ  pro- 
clivc  adeù  ejl  falfum  pro  vero  admittere,  quàm  ut  propo- 

i5  nas  Mclhodum,  dirigcntem  nos,  ac  docentem  quando  fal- 
lamur  aul  non  fallamur,  quoties  exijlimamus  nos  clare 
dijiinélcque  aliquid  pcrcipere. 

1.   Dijlinguis  confequenler  Ideas  [quas  vis  ejje  cogi- 
laliones,proulfunl  lanquam  imagines)  in  innatas,  adven- 

20    titias,  faditias.  Et  primi  quidem  generis  Jîatuis,  quèd 

intclligas  quid  fit  res,  quid  veritas,  quid  cogitatio  ; 

fecundi,  quod  flrepitum  audias,  folem  videas,  ignem 

fentias;  lertii,  quôd  Sirenas  &  Hippogryjphes  fingas. 

Ac  fubdis  polTe  forte  omneis  efle  adventitias,  vel  om- 

25  neis  innatas,  vel  omneis  fadas,  quatenus  nondum  ori- 
ginem  illarum  clare  perfpexifti''.  Porrà,  ne  aliqua  in- 
terea,  donecperfpexeris,fallaciafubrepat,  adnotare  placet 
videri  omneis  Ideas  ejfe  adventitias,  procedereve  a  rébus 

a.  Page  35,1.  16-18. 

b.  Page  36,  1.  2. 

c.  Page  37,  1.  29,  à  p.  38,  1.  10. 


390 


28o  Œuvres  df;  Descartes.  ?s4-323. 

extra  ipfam  mcntem  exijîentihus,  &  cadcntibus  in  aliquem 
fenfuin.  Videlicet  mens  faculîatem  habel  (vel  ipfa  potius 
facultas  ejï)  non  pcrfpiciendi  modo  ipf<.is  Idcas  adventitias, 
feu  quas  ex  rébus per  fenfus  trajecïas  accipit,  perfpiciendi, 

inquam,  nudas  &  dijlinclas,  &omnino  qualei.s  in  Je  rccipit  :      5 
fed  prœterea  illas  varie  componcndi,  dividendi,  contra^ 

391  hendi,  ampliandi,  com\parandi,  &  id  genus  fimilia\ 

Heine  tertium  faltem  Idearum  genus  dijlinclum  non  ejî 
a  fecundo  :  nam  Idea  chimœrce  alia  non  eji,  quàm  Idea 
capitis  leonis,  venlris  caprœ,  caudœ  ferpentis,  ex  quibus  lo 
mens  unam  componit,cùm  illœfeorfim,JiveJingulœ,adven- 
titiœ  Jint.  Sic  Idea  Gigantis,  hominifve  injïar  mentis  aut 
mundi  totius  concepti,  non  alia  eJî,  quàm  adventitia:  Idea 
puta  hominis  magnitudinis  vulgaris,  quant  mens  ampliat 
pro  libitu,  tametji  tantà  confujiits,  quanta  ampliiis  concipit  '5 
illam.  Sic  Idea  Pyramidis,  urbis,  aut  alterius  rei  nunquam 
vifœ,  non  \  alia  ej\,  quàm  adventitia  vifce  antea  Pyramidis, 
urbis,  aut  alterius  rei,  non  nihildcformata,  ac proinde  con- 
fufâ  aliquâ  ratione  multiplicata  comparataque. 

Quod  fpeclat  adfpecies,  quasdicis  innatas,  cœ  profeclù    ao 
nullœ  videntur,  &  quœcunque  dicuntur  talcs,  videntur  ori- 
ginem  quoque  habere  adventitiam.  Habeo,  inquis,  a  meâ 
naturâ,  quôd  intelligam  quid  fit  Res'\  Nonputo  verà  te 
velle  loqui  de  ipfâ  vi  intelligendi,  de  quâ  nec  dubium,  nec 

392  quœjlio  ejl ;  fed  potius  de  Idea  Rei.   Non  loqueris  etiam    2  5 
de  Idea  alicujus  Rei  particularis  :  nam   Sol,  hic  lapis, 
omnia  fingularia,  funt  Res,  quarum  effe  Idcas  innatas  non 
dicis.  Loqueris  crgo  de  Idcd  Rei  univerfc  confidcratœ,  & 

a.  La  I"  et  la  2»  édition  ne  mettent  point  à  la  ligne  dans  tout  le  cours 
de  ce  paragraphe  2. 

b.  Page  ?8,  1.  1-4. 


325-336.  ObJECTIONES    QuINT^.  28 1 

prout  cum  ente fynonyma  ejl,  ac  tam  late  quant  illudpatet. 

Quœfo  te  verd,  hœc  Idea  qiiomodo  ejje potejl  in  mente,  nijî 

Jiniul  Jint  tôt  resjîngulares,  illarumque  gênera,  ex  quibus 

mens  abjîrahat  formetque  conceplum,  qui  nullius  fingU' 

J     larium proprius  Jît,  &  omnibus  tamen  conveniat  ?  Profcélo 

fi  Idea  Rei  innata  ejl,  innata  quoque  erit  Idea  animalis, 

plantœ,  lapidis,  omnium  univerfalium .  Nihilque  erit  opus, 

ut  nos  faligemus  ad  internofccndum  plura  Jingularia,  quo 

refeéîis  variis  difcriminibus,  id  folum  retineamus,  quod 

10  videbitur  omnibus  commune,  feu,  quod  idem  ejî,  generis 
Idea  m . 

Dicis  I  quoque  te  habere  a  tua  naturâ,  ut  intelligas 
quid  fit  Veritas, y^«,  ut  ego  interpretor,  Ideam  veritatis. 
Porrd,Ji  veritas  nihil  aliud  eJî,  quàm  conformitas  judicii 

1 5  cum  re,  de  quâferturjudicium,  veritas  eji  quœdam  relatio, 
ac proinde  nihil  dijiinklum  ab  ipjîs  re  Ideâque  ad  fe  rela- 
tis,fcu,  quod  idem  ejl,  ab  ipfâ  rei  Idea  :  quippe  quœ  &  fe 
&  rem,  qualis  efl,  reprœfentat .  Quare  &  non  alia  efl  veri- 
tatis Idea,  quàm  Idea  rei,  quatcnus  rei  conformis  efl,  feu 

20  quatcnus  ipfam  reprœfentat  cujufmodi  ejl  :  adeo  proinde, 
ut,  f  Idea  rei  non  innata,  fed  adventitia  fit,  Idea  quoque 
veritatis  adventitia  fit,  non  innata.  Et  citm  id  de  quâlibet 
veritate  fingulari  intelligatur,  intelligi  etiam  potefl  uni- 
verfe  de  veritate,  ciijus  notio,  feu  Idea  [ut  jam  diclum  ejl 

2  5    de  idea  rei)  ex  notionibus  feu  Ideis  fïngularium  eruitur. 

Dicis  rurfus  te  liabere  a  tuà  naturà,  ut  intelligas 

quid  fit  cogitatio  [interpretor  fempcr  Ideam  cogitatio- 

nis).  Veriim,  ut  mens  ex  Idea  unius  iirbisfingit  Ideam 

alterius,  ita  ex  Idea  unius  aélionis,  ut  vifionis,  vel  gujla- 

3o  lionis,  fingere  potejl  Ideam  alterius,  ipfius  puta  cogitatio- 
nis.  Nçmpe  analogia  agnofcitur  quœdam  inter  facultates 

ŒuvRKs.  II.  36 


393 


282  Œuvres  de  Descartes.  ue-itu. 

cognofccnteis,  unaque  ad  aherius  notitiam  facile  deducit, 
Quanquam  de  Ideâ  cogitationis  laborandum  non  ejl,  fed  de 

394  Ided  poliiis  j  ipjius  mcn\tis,  atque  adeo  anirnce,  qiiamfi  in- 
natam  dedcrimus,  nihil  erit  incoinmodi  admiltere  quoque 
Ideam  cogitationis  innatam.  Quare  &  exfpeclandum  ejl,       5 
donec  probata  res  fuerit  de  ipfâ  mente,  feu  anima. 

3.    Videris  pojîea  vertere  in   diibiiim   non   tantùni 
utrum  Ideae  aliqua.^  procédant  ex  rébus  externis,  fed 
etiam  utrum  omninô  fint  externat  res  aliquae.  Vidcrif- 
que  proinde  inferre  :  quamvis  fint  in  te  Ideae  rerum,     10 
quae  dicuntur  externse,  non  tamen  Ideas  arguere,  quôd 
res  fint,  quoniam  non  ab  ipfis  necelTario  procédant, 
fed  poiïint  vel  a  te,  vel  modo  alio  nefcio  quo  efle.  Hac 
puto  de  caufâ  ante  diccbas  :  te  non  pcrcepilTe  prius  ter- 
ram,  cœlum,  fidera,  fed  terrai,  cœli,  fiderum  Ideas,  a     i5 
quibus  poffet  effe  delufio.  Itaqiie,/i  nondum  credis  ter- 
rain, cœlum,  fidera,  &  cœtera  ejj'e,  cur,  quœfo,  Jiipra  ter- 
rant ambulas,  promovcfve  corpus,  ut  refpecles  Solem  ?  Cur 
ducis  ad  ignem,  ul  calorcm  fentias?  Cur  ad  mcnfam,  aui 
cibujn,  ut  famcm  cxfalics?  Cur  movcs  linguam,  ul  laqua-     20 
ris,  aut  manum.  ut  hœc  ad  nos  fer i bas?  Certe  ijla  quidem 

395  aut  dici,  aut  âxcogilari  fubtililcr  poffunt:  at  negolium 
nihil promovcnl.  Et  ciim  rêvera  non  dubiles,  quin  res  ijlœ 
extra  te  fini,  againusfcriù  ac  bond  fide,  &  ut  res  funt,  ita 
loquamur.  Sin,  j  fuppofilà  exijlentiâ  rerum  externarum,  25 
putas  abunde  dcmonjlralum  non  poffe.  nos  ex  illis  mutuari 
quas  habemus  ipfarum  Ideas.  jolrenda'  tibi  rationcs  funt, 
non  modù  quas  ipfc  libi  objicis,  jed  quiZ'  pra.'lerea  objici 
pojjfunf. 

i\.   Pour  ce  para};raplic  3.  ks  deux    prciiiii.rcs  cdiiions  iic  lioiiiKni  au- 
cune division  d'alincas. 


338-329-  Objectiones  Quint.î:,  28 j 

Scilicet  ita  accipis,  quafi  ideœ  admittantur  provenire 
ex  rébus,  quia  ita  videmur  doéli  a  naturâ,  &  quia  ex- 
perimur  illas  a  nobis  noftrâve  voluntate  non  pen- 
dere".  Verùm,  ut  nihil  neque  de  ralionibus,  neque  de  folii- 
5  îionibus  dicamus,  opponendum  quoque  &  folvendum  erat 
inter  ccetera,  quamobrem  in  cœco  nato  nullajit  idea  coloris, 
aut  in  fur  do  vocis.-  niji  quia  ijlœ  res  externœ  non  potue- 
runt  ex  Je  immittere  in  infœlicis  illius  mcntern  ullam  fui 
fpeciem  :  quôd  fores  a  nativitate  conclufœ,  obiccfque  illis 

10     trajiciendis  fuerint  perpetuo  pofiîi . 

Urges  poflea  exémplum  Solis,  cujus  cùm  dua^  fint 
idese,  una  haufta  ex  fenfibus,  ut  puta  quâ  parvus  appa- 
ret  ;   altéra  ex  ra|tionibus  Aflronomicis,  quà  ingens    396 
effe  concipitur  :  illa  fimilior  ac  verior  eft,  quse  non  ex 

i5  fenfibus  duda  eft,  fed  ex  notionibus  innatis  elicita, 
vel  quâcumque  aliâ  ratione  cffeda'\  Eniinverà  gcminj; 
illœ  Solis  idece  fimiles  funt,  &  verce,  feu  Soli  conformes  : 
fed  una  inagis,  alia  minus.  Eodemmodo,  quo  duœ  ejufdcm 
hominis  idea',  una  emiffa  ex  decimo  paffu,  alia  ex  cente- 

20    fîmo,  aut  millefimo,  fimiles,  &  verce,  feu  conformes  funl  : 
fed  illa  magis,  ijla  minus,  co  quôd  illa,  quœ propior  rcnit, 
deteritur  minus,  quœ  longius,  magis,  ut  explicaretur,  fi 
liceret,  paucis,  neque  tu  ipfe  fatis  caperes. 

Quôd  autem  mente  folâ percipiamus  vafîam  illam  idcam 

25    folis,  non  ea  propterea  clicitur  ex  innatd  quàdam  îwtionc  ; 

fed  ea,  quœ per fenfum  incurrit,  quatenus  expericntia pro- 

bat  &  ratio  illi  innixa  confirmât  res  dijlanleis  apparere 

minores  feipfis  vicinis,  tantum  ampliatur  ipfd  vi  mentis, 

10  Fuerint  (/"■  e/  2' édit.)\  îucTunt  i Disqtiisitio  Metiiphj-sica). 

a.   Page  38, 1.  i3-i6. 
b    Page  39,  1.  i8-25. 


284  Œuvres  de  Descartes.  229-330. 

quantum  confiât  Soient  a  nobis  difiare,  excequarique  dia- 
metrofuâ  tôt  illis  terrenis  feniidiametris . 

Et  capere  vis  hujufce  ideœ  nihil  a  naturâ  cjfe  infitum  ? 

397  Illam  require  ex  cœco  nato.  Expcn'ere  \primùm  non  ejfe  in 
illius  mente  coloratam  aut  lucidam  ;  experiere  deinde  nequc  5 
eJfe  rotundam,  nifi  quis  illum  monuerit,  ipfeque  prius  cor- 
pus rotundum  manibus  attreélaverit  ;  experiere  denique 
non  ejje  tantam,  nifi  v,el  ratione,  vel  authoritate  motus 
prœaccepîam  ampliaverit . 

Quanquam,  ut  ifiud  interjiciam,  quœfo  te:  nos  ipfii,  qui    10 
loties  Soient  confpeximus,  qui  toties  apparentent  ejus  dia- 
metrum  obfervavimus,  qui  toties  de  verâ  ratiocinatifumus, 
quœfo  tCy  inquam,  habemufne  aliam,  quant  vulgarem  ima- 
ginent Solis?  Colligimus  quidcm  ratione  e[fe  Solem  ma- 
jorem   terra  centum  fexaginta    &  pluribus  vicibus  :  at    i5 
pro\plerea  ideamne  tant  vafii  cotporis  habemus?  Amplia- 
mus  liane  fime  fenfibus  acceptant,  quantum  pojjumus ;  con- 
tendimus  mcntem,  quantum poffumus.  Al  nihil  tamen  aliud, 
quàm  icnebras  nieras  nobis  facimus;  &  quoties  liabere 
difiinclam  de  Sole  cogitationem  volutnus,  oportet  mens    20 
redeat  adfpcciem,  quant  inlercedenle  oculo  accepit.  Suffî- 

398  cil  illi,fi  non  abnual,  quin  Sol  reverâ  [major  fit,  quin,fi 
oculus propius  admoveatur,  ampliorem  ideam  adepturafit  ; 
&  inlcrea  tamen  quantam  obtinel,  ad  tantam  attcndat. 

4.  Agno/cens  deinde  inœqualitatem  &  direrfitatem  idea-  25 
runi  :  Procul  dubio,  inquis,  illse  quae  fubftantiam  mihi 
exhibent,  majus  aliquid  funt,  atque,  ut  ita  loquar, 
plus  rcalitatis  objeâiva;  in  fe  continent,  quàm  illa^, 
quic  lanuirn  niodos  live  accidentia  rcpntfentant.  Et 
rurfus  il  la,  pcr  quam  fummum  aliqucm  Deum,  aeter-  io 
num.  intinilum,  omnipotentem,  rerum  omnium,  quse 


330-331.  ObJECTIONES    QuiNTiE.  285 

praeter  ipfum  funt,  creatorem  intelligo,  plus  profedo 
realitatis  objedivae  in  fe  habet,  quàm  illee  per  quas 
finitse  fubftantise  exhibentur".  Incedis  porrà  lieic  pajju 
grandi  ;  quare  nonnihil  Jijîenda  es.  Ac  non  hœrco  qnidcin 

5  circa  id,  quod  vocas  realitem  objedivam.  Saîù  ejl,  qiiàd, 
cùm.vulgo  dicant  res  externas  effe fubjeélive feu  formalitcr 
in  feipjis,  objeélive  autem  feu  idealiter  in  intel\lcclu, 
videaris  tu  nihil  aliud  velle,  quàm  dcbere  ideam  confor- 
mari  rei,   cujus  cfî  idea  :  adeo  ut  reprœfentativc  nihil 

10    contineat,  quod  ipfo  faéîo  non  fit  in  ipfàmet  re,  &\  tanlo    399 
plus  reprœfentct  realitatis,  quanto  res  reprœfentata  plus 
realitatis  in  feipfâ  habucrit.  Diflinguis  certe  flatim  pdfl 
realitatem  objeélivam   a  formali,  quœ,   ut   inierprctor, 
fit  ipfa  idea,  non  ut  reprœfentans,  fcd  ut  entitas  aliqua. 

1 5  Cœtcriim  confiât  feu  ideam,  feu  realitatem  objeélivam  ejus 
non  effe  menfurandam  pênes  totam  realilatem  formaient 
rei,  feu  quam  res  ipfa  habet  in  fe  ;  fed  pênes  eam  duntaxat 
partem,  cujus  intellcclus  notitiatn  accepil,  feu,  quod  ejl 
idem,  pênes  notitiam,  quam  intellcclus  habet  de  re.  Sic 

20  nempe  effe  in  te  dicetur  idea  perfecla  ejus  hominis,  quem 
attente  &  fœpiiis  &  in  omnem  faciem  circumfpcxeris;  at 
illius,  quem  in  tranfcurfu,  quem  femel,  quem  ex  parte  J'o" 
liim  vider  is,  erit  profeclb  imper  fecla.  Quod  fi  non  ipj'um 
Itominem,  fed  larvam  faciei  obduclam,  &  vcflcis  corpus 

2S  undequaque  contegenteis  adjpexcris  :  aut  dicendum  ejl  non 
effe  in  te  illius  ideam,  aut  fi  efl  aliqua,  illam  effe  imper" 
fecliffim  a  m  fu  m  me  que  con  fufa  m  ^ 

Ex  quo  dico  habcri  quidem  ideam  dijlinclam  germanam- 
que  accidentium  ;  |  atj'ubflanticefub  iis  latentis  non  niji  con-    400 

a.  Page  40, 1.  12-20. 

h.  iVIéme  remarque  que  pour  le  paragraphe  lî  (page  282.  nu-ic  a 


286  OEuvRES  DE  Descartes.  331.333. 

fufnm  ficlamque  ad fummum .  Adeo\  ut,  cùm  dicis  plus  effe 
realiuitjs  objeclivœ  in  ideà  fubftantiae,  quàm  in  ideâ 
accidentium,jpr/7;n'//«  negandumjlt fuhjîantiœ  ejfeveram 
ideam  feu  rcprcefcntalionern ,  atque  idcirco  ullam  ipjius 
realiuilcin  nhjeclivam  ;  ac  deinde,  ubi  fuerit  aliqua  con-  5 
cejj\i,  ncgandum  quoque  Jit  eam  ejfe  majorem,  quàm  fit  in 
ideis  accident ium,  ciim  quicquid  realitatis  hujufmodi  habct, 
Ihiheal  ex  ideiy  eorum  accideniium,  fub  quibus  vel  quorum 
in  lia}-  concipi  fubjîanliam  Jupra  diximus,  déclarantes  illam 
concipi  lion  pojfe,  nifi  ni  extenfum,  Jîguratiim,  coloratum  10 
aliqjtid. 

Circa  id,  quod  fubdis  de  Ideâ  Dei,  quœfo  te,  ciim  tibi 
iwndum  conjîet  an  Jit  Deux,  quomodo  nojîi  Deum  reprœ- 
ftnlari  perfuî  ideam,  fummum,  cCternum,  infinitum, 
omnipotentem,  omnium  creatorem  ?  Annon  ex pr^vcon-  i5 
ccplà  de  Deo  notitiâ,  quatenus  audiijh  illa  attributa  de 
Deo  eniinciari?  Qiiippe  fi  nihil  taie  haclenus  audiijfes, 
itanc  defcriberes?  Dices  hoc  jamfoliim  afferri  in  exem- 
401  pluin,  abfque  eo,  qudd  quidpiani  adhuc  definiatur.  Eflo  : 
l'fd  ride  ne  pojîea  id  habeas  quafi  prœjudicatum.  20 

Dicis  effc  in  ideà  Dei  infiniti  plus  realitatis  objedi- 
v;v,  quàm  in  ideà  rei  finit^e^  Sed  primo,  cùm  humanus 
inlcUeclus  non  Jït  concipiendœ  in/iuitatis  capax,  ideo  nequc 
hahcl  nequc  rcfpicit  ideam  injinita'  rei  repra.'fentatricem. 
I  Quarc  &  qui  infinitum  quid  dicil,  allribuit  rei.  quam  25 
non  capil,  nomen  quod  non  intclligil  ;  quoniam,  ut  res 
cxlcnditur  ultra  omncm  illius  captum,  ita  finis  negalio 
exlen/ioni  illi  attributa,  ab  eo  non  intelligitur,  cujus  intel- 
ligentiafinc  aliquo  fempcr  coé'rcelur. 

Deinde,  cùm  maximœ  quœquc  perfccliones  foleanl  Deo     3o 

a.   Pnt;c  40,  I.  10-20. 


335-334.  Ob.IECTIONES    QuINT/E.  287 

attrihiii,  vidcntur  cœ  omnes  defumptœ  ex  rcbus,  quas  viilgo 
miramur  in  nobis,  cujufmodi  funl  diuturnitas ,  potcntia, 
fcienlia,  boniias,  beatitudo  &c.,  quœ  quantum  pojfumus  am- 
pliantes,  pronunciamus  Dcum  œternum,  oiwnipotcntem, 
5  omnifcium,  optimum,  beatijjîmum,  &c.  Quœ  idca  porro 
hcec  omnia  reprœfenlat,  non  habet  proplcrea  plus  reali- 
tatis  objcclivœ,  quàm  habeant  res  finitce  Jimul fumplœ,  ex 
quarum  ideïs  idea  illa  compaéla  ejî,  ac  deinde  modo  jam  402 
diélo  adauéla.  Natn  nequc  qui  dicit  œternum,  compleclilur 

10  propterca  mente  lotam  extcnjionem  ejus  durationis,  quœ 
nunquam  cœpit,  &  nunquam  dejitura  ejî  ;  neque  qui  omni- 
potentem,  totam  multitudinem  effeclorum  poJfibHiufn  ;  at- 
que  ita  de  cœteris. 

Pojîremd,  ecquis  dici  potejl  habere  ideam  de  Deo  ger- 

i5  manam,  feu  quœ  reprœfentet  Dcum  qualis  ejl?  Quj?n 
pufilla  res  c[j'et  Deus,  niji  cjfet  alius,  haberetque  alia,  quàm 
nojîra  hœc  quanlillacumque!  Annon  cenfenda ejl ejje minor 
perfeclionum  \  proporlio  inter  Deum  &  hominem,  quhm 
inter  elephantem  &  mtercutaneum  ammalculum  acari? 

20    An  ergo,  Ji   quis,    ex  ob/en\itis    acari  perfcclionibus, 

ejformarel  m  /c  ideam,  quam  -clcphantis  diccret,  germa- 

namque  aJfcYcrarcl,  meplijjimus  liaberetur,  &/ibi plaudel, 

Jî  quis  ex  vijis  hominis  perfeclionibus   ideam  effonnet, 

quam  &  Dci  e/fe,   &  germanam  ejfe  contendal?  Quœfo 

25     etiam,  pauculas  ijlas,  quas  in  nobis  eJfe  depreliendimus, 
quomodo  in  Deo  agnofcimus  eJfe?  El  ubi  agnoverimu\. 
\^qualemnam  licebit  praptcrea  ejus  e[Jentiam  imaginari?    403 
EJI  projeclo  Deus  fupra  o/iinem   captum  infinitis  inler- 
vallis ;  (S»  cum  mens  no/ira  ad  illius  contemplationem  com- 

■2u  Acaii  (errata,  de  la  i'  édil.  et  Disquis.  Met,  i:  ciiipararaiil    in 
acari. 


288  OEuvRES  DE  Descartes.  334-333. 

paratur,  non  modo  caligat,  fed  &  nulla  ejl.  Quare  nequc 
ejî,  cur  dicanius  germanam  iillam  cjje  l'deam,  quœ  Deum 
reprcefentet;  abundeque  ejî,ji,  ex  analogiâ  harum  rerum 
nojîratium,  qiialemcumque  &  ad  itfum  nojlrum  ehciamus 
formemiifque  ideam,  quœ  captum  humanum  non  fupcrct,  5 
neque  realitatem  contineat,  quam  in  rébus  cœteris,  cœle- 
rarumve  rerutn  occajione,  non  percipiamus . 

5 .  Ajjumis  confequenter  manifeftum  efTe  naturali  lu- 
mine  tantumdem  ad  minimum  debere  elle  in  caufà 
efficiente  &  totali,  quantum  in  effedu  eft '.  Idque  ut  \o 
inféras,  tantumdem  |  faltem  efle  debere  realitatis  for- 
malis  in  caufà  idece,  quantum  objedivœ  in  ideâ  eft'\ 
PaJJus  nempe  hîc  etiam  grandis,  &  in  quo  nonnihil  conji- 
Jîcndum  Jit. 

Primo,  vulgare  illud  diclum,  nihil  efle  in  effedu, quod     1 5 
non  fit  in  caufà,  videtur  debere  potius  de  materià,  quàm 
404    de  efficiente  intelligi.  Quip\pe  effïciens  externum  eft,  & 
diverfœ  pleruinque  naturœ  ab  effeclu.  Et  quamvis  cffeclus 
dicatur  habere  realitatem  ab  efficiente,  habet  tamen,  non 
quam  effïciens  habeat  neceffario  in  Je,  fed  quaiu  mutuari    20 
aliunde  poffit.  Patet  res  perfpicue  in  effeclu  artis.  Nam. 
quamvis  domus  habeat  tota?n  fuam  realitatem  ab  artifice, 
artifex  tamen  illam  non  a  Je,  fed  aliunde  acceptant  tri- 
buit.  Idem  facit  Sol,  ciim  materiam  inferiorem  varie  com- 
mutât, variaque  animalia  procréât.   Imô  etiam  parens,  a     2 5 
quo  licet  proies  habeat  materice  aliquid,  illud  tamen  non 
ut  a  principio  efficiente,  fed  ut  a  materiali  habet.  Quod 
objicis,  efTe  effedûs  debere  vel  formaliter  vel  eminen- 

14  Après  (it  HOU  à  la  ligue  i  /"'  et  2'  edit.]. 

a.  Pape  40,  1.  22-24. 

b.  Page  41,1.  22-23. 


335-336.  Objection  ES  Quinte.  289 

ter  contineri  in  caulâ,  nihil  amplius  arguit,  quàm  ef- 
feélum  aliquando  habere  formam  Jimilem  formœ  fuœ 
caufa\  aliquando  dijfimilem  &  imperfeéîiorem  quidem, 
adeo    ut  forma   caufœ  fupra   illam    emineat.    Sed  non 

5    fequitur  ut  propterea  vel  cminens  caufa  det  aliquid  de 

fuo  ejje,  vel  quœ  continet  \formaliter,  partiatur  fuam 

formam  cum  effeclu  ;  nam  &  quamvis  id  fieri  vi\deatur    *05 

in  generatione  viventium,  quœ  efi  ex  femine,  non  dices 

tamen,   opinor,  patrem ,   ciim  générât  filium,   refecare 

10  dareque  il  H  rationalis  animœ  partcm.  Uno  ver  ho,  caufa 
efficiens  non  aliâ  ratione  continet  effeclum,  quàm  quatenus 
illum  ex  certâ  materiâ  adumbrarc  poteft  ac  perfîcerc. 

Deinde  circa  illud,  quod  infers  de  realitate  objedivà, 
exemplum  ufurpo  imaginis  meœ,  quœ  fpeclari  potefl,  vel 

i5  in  fpeculo  cui  me  objicio,  vel  in  tabula  quam  piclor 
adornat.  Ut  enim  ego  ipfefum  caufa  imaginis  in  fpeculo, 
quatenus  ex  me  emitto  meî  fpeciem  in  fpcculum,  &  piclor 
caufa  imaginis,  quœ  cxhibetur  in  tabula  :  ita,  cum  'idca 
vel  imago  meî  fit  in  te  vel  quovis  alio  intelleclu,  quœri 

20    potejî,  an  ego  ipfe  fini  caufa  illius,  quatenus  emitto  meî 

fpeciem  in  oculum,  &  intcrcedcnte  oculo  in  ipfum  ufque 

intellcclum  ;  an  verà  fit  caufa  quœpiam  alia,  quœ  illam 

quodam  quafi penicillofîylove  in  intelleclu  delirieet.  Vide- 

tur  porrà  non  alia  caufa prœter  me  effc  rcquirenda;  nam  & 

25     quamvis  pojlea  intelleclus  meî  \  ideam  ampliare,  minuere,     406 
componere,  aliâ  ratione  traclarc  poffil,  ipfe  fum   tamen 
caufa  primaria  totius  realitalis,   quam  illa  habet  in  fe. 

7  et  24  :  &  [sic,  r'  el  2'c\iit..  p.  2C)(j,  l.  -jS...  Quare  ^c  fu- 

ainsi  que  Disqiiis.  Met.i  paraît  tura   p.  So-j,  l.  3-4\. ..  —  ■i\  ^ 

iuiidlc.  (U'peiida)il  ou  trouve  de  'hisquis.  Ivlet.]]  &c.   [faute,  i" 

même  ci -après  :  Certc    6c    nili  et  u'édit.}. 

(Kl  VKi-i    11.  3/ 


290  Œuvres  de  Descartes.  336-3^8. 

Et  quod  heic  dicitur  de  me,  idem  intelli\gendum  ejl  de 
quolibet  ohjeùlo  externo. 

Jam  realitas  il  la  ideœ  dijlinguitur  duplex  per  te  ;  & 
formalis  quidem  alia  ejjfe  non  poteji,  quàm   tenuis   illa 
fubjlantia,  quce  ex   me  effluxit,  &  in  intelleclu  recepta,      5 
inque  ideam  conformata  ejl.  [Niji  velis  autem  fpeciem  ex 
objeélo  procedentem  effluxionem  ejje  fubjîantialem ,  fac 
quodcumque  lubuerit,  realitatem  fempcr  imminues.)  Ob- 
jecliva  autem  nihil  ejJe  poteji  prœter  reprœfentationem 
feu  Jimilitudinem  mcî,  quam  gerit  idea,  aut  certe  prœter     10 
fymmetriam,  quâ  partes  ideœ  ita  difponuntur,  ut  me  réfé- 
rant. Quocumque  modo  acceperis,  nihil  ejfe  quidem  reale 
videtur  ;  quoniam  ejï  fola  relatio  partium  inter  Je  &  ad 
me,  vel  modus  realitalis  formalis,  quatenus  hoc  modo  con- 
formata ejl.  Sed  nihil  rcfert  :  dicatur,  quia  placet,  rea-     i5 
litas  objectiva. 

Hoc pofito,  vidcreris  tu  quidem  debere  comparare  rca- 
407  litatemfor\malem  ideœ  cum  realitate  mcâ  formali  feu  cum 
meâ  fubflantiâ,  &  realitatem  objeclivam  ideœ  cum  fym- 
metriâ  partium  mei  feu  delineatione  &  forma  externâ  ;  20 
at  placet  tamen  tibi  comparare  realitatem  objcclivam 
ideœ  cum  realitate  meâ  formali. 

Porrà  quicquid  fit  de  explicatione  fuperioris  axioma- 
tis,  patet  non  modo  effe  in  me  tantumdem  realitatis  for- 
malis, quantum  efl  objeclivœ  in  mei  idcâ,fed  rea\litatem  25 
etiam  formalem  ideœ  nihil  pêne  effe,  rcj'pcclu  meœ  for- 
malis, feu  totius  meœ  fubjlantiœ.  Quocirca  &  tibi  concc- 
dendum  effe  tantumdem  faltem  elle  debere  realitatis 
formalis  in  caufà  idex,   quantum  objediva}  in   ideà 

2  Aprè.t  cxtcrno,  intu  ,1  Li  ligne        j/Zhc'it.s"  xidiuiiils,  Jusqu'au  para- 
it" el  2  édit.  ).  I)e  même  pmn-  les       graphe  6. 


338-339-  ObJECTIONES    QuINT^.  29I 

eft^,  quando  totum  quicquid  in  ided  cjl.   niliil  pêne  eft 
comparatione  ipjius  caufœ. 

6.  Subfumis  :  fi  in  te  fit  idea,  cujus  realitas  objediva 
fit  tanta,  ut  nec  eminenter  nec  formaliter  illam  con- 
5    tinueris,  atque  adeô  illius  caufa  efi"e  non  potueris, 
tum  demum  fequi  neceffariô,  exiftere  aliquid  prceter 
te  in  mundo  :   cùm  feciis   careas    argumente,   quo 
certus  reddaris  efife  aliquid^'.   Verùm  ex  jam  dicîis  tu 
caufa  non  es  \  realitaiis   idearum,  fed  ipfœmet  res  per    408 
10     ideas  reprœfentatœ,  quatenus  emittunt  imagines  fuî  in  te 
ut  in  fpeculum  ;  licet  tu  ex  ipjis   occajionem  pojfis  ali- 
quando  fumer e  chimœrarum   depingendarum.    Sed,  feu 
ipfa  fis  caufa,  feu  non,  an  propterea  incerta  es,  effe  ali- 
quid prœter  te  in  mundo  ?  Bona  verba,  quœfo  ;  nam  opus 
i5     non  efî,  ut,  quicquid  de  ideis  fit,  aigumenta  ad  id  quœ- 
ramus. 

Percurris  deinceps  ideas,  qua'  in  te  funt,  ac,  prœter 
ideam  tuî,  numeras  ideas  Dei,  rerum  corporearum 
inanimatarumque,  angelorum,  animalium ,  homi- 
20  num  :  idque,  ut,  cùm  de  ideâ  tuî  difficultatem  non  effe 
dicas,  inferas  ideas  hominum,  animalium,  angelo- 
rum, I  componi  poffe  ex  iis,  quas  habes  tui,  Dei, 
rerum  corporalium,  &  ideas  rerum  corporalium  po- 
tuiffe  quoque  a  te  proficifci  ^  Hoc  verà  loco  mirari 
25  fubit,  qui  dicaris  habere  ideam  tuî  [&  fœcundam  adeo,  ut 
ex  illâ  poffis  tôt  alias  depromere)^  ac  rem  carere  difficul- 

if)-i6  Après  quœramus,  no7i  à  la  li^ne.  Aucun  alinéa  araiil  le 
paragraphe  7  [1"  et  2'  ddit.]. 

a.  Page  41, 1.  23-24. 

b.  Page  42,  1.  18-26. 

c.  Page  42,  1.  29,  à  p.  43,  1.  9. 


292  Œuvres  de  Descartes.  339-340. 

taie  ;  cùtn  rêvera  tamen  aut  ideam  tuî  nullam  habeas,  aut 
illam  admodum  confufam  atque  imperfeéîam,  prout  jam 

409  obfervavimus  in  fuperiorem  Medita\tionem.  Et  inferebas 
tu  in  illâ,  nihil po/fe facilius  atque  evidentius  a  tepercipi, 
quàm  te  ipfam.  Quid,Ji,  ciim  non  habeas  nec  habere  pof-      5 
Jis  tuî  ideam,  dicaris  pojje  quidvis  aliud  facilius  atque 
evidentius  quàm  teipfam  percipere? 

Cogitanti  certe  mihi  quorjum  fieri pojfit,  ut  neque  vifus 

feipfum  videat,  neque  intelleclus  feipfum  intelligat,  illud 
in  mentem  fubiit,  quàd  nihil  agat  in  feipfum  :  quippe  nec     10 
manus  {aut  in  ipfâ  digitus  fummus)  fe  verberat,  nec  pes 

Jîbi  calcem  impingit.  Ciim  aliundc  verà,  ad  notitiam  ali- 
cujus  rei  eliciendam,  neceffe  fit  rem  agere  in  ficultatem 
cognofcentem,  immittere  nempe  in  illam  fui  fpeciem,  five 

fui  fpecie  illam  informare  :  perfpicuum   videtur   ipfam     i5 
facultatem,  ciim  extra  fcipfam  non  fit,  non  poffe  illam  fui 

fpeciem  in  feipfam  tranfmittere,  neque  fui  notitiam  con- 
fequcnter  elicere,five,  quod  idem  cfl,  percipere  |  feipfam. 
El  quarc,  puUis,  oculus,  ciim  fe  in  feipfo  non  videat,  videt 
tamen  in  fpcculo  ?  Nempe  quia  inter  oculum  fpeculumquc     20 

410  eft  inlerfiitium,  &  oculus  ita  agit  infpeculum,  immit\tens 
in  illud  fui  fpeciem,  ut  fpeculum  in  ipfum  reagat,  pro- 
priam  ejus  fpeciem  in  illum  remittens.  Dato  mihi  porrà 
fpeculum,  in  quod  ipfa  perinde  agas  :  fpondeo  fore  ut,  eo 
refleéîente  in  teipfam  tuî  fpeciem,  tum  demum  te,  non  2  5 
direélâ  quidem,  fed  reflexâ  tamen,  cognitione  percipias  ; 
quoufque  aulem  non  dederis,  fpes  non  cfl,  ut  te  ipfam 
nôris. 

Poffem  heic  quoque  infîflere  :  qui  dicaris  habere  ideam 
Dei?  ni f  forte  qualem,   &  quo  modo  jam  diximus.  Qui    3o 
Angelorum?  de  quibus,  niji  aliquid  audiiffes,  nefcio  an 


Ho-hi.  Objectiones  QuiNTiE,  29) 

unquam  cogilajfes .   Qui  aniynalium,   cœterarumque  re- 

rum  ?  quarum ,  fi  in  fenfus  non  incidijfcnt,  pêne  certus 

Juin  te  nullas  idcas  fuijfe  habituram  :  ut  &  nullam  habes 

innumcrarum  rerum,  quarum  ad  te  neque  adfpeclus,  neque 

5    fa?na  pervenit.  Sed  his  diniijfis,  illud  admitto,  ideas  diver- 

Jarum  rerum  in  mente  exijîentei.s  ita  pojfe  componi,   ut 

plures  aliarum  formes  cooriantur,  tametjî  quas  enumeras, 

non  videantur  fufficere  ad  ijîam  tantam  diverjîtatem,  imà 

neque  ad  dijlinclam   delerminatamque  certœ  cujufpiam 

'o     rei  I  ideam.  *i^ 

Hœreo  autemfolùm  circa  ideas  rerum  corporearum, 

I  qudd  difficuUas  non  parvajit,  quomodo  ex  folâ  tuî  ideà, 

dum  le  pro  inco^poreâ  geris,  teque  ut  talem  conjideras, 

eas  deducere  ex  te  po£îs'\  Nam,  Ji  folam  fubjîantiam 

i5     incorpoream  nojli,  quomodo  Jîeri  poteji,  ut  capias  prœ- 

terea  fubjîantiam  corpoream  ?  EJl-ne  aliqua  inter  hanc 

&  illam  analogia  ?  Dicis  utramque  convenire  in  eo,  quàd 

fît  apta  exijlere  ;  al  ijîa  convenientia  non   intelligitur, 

niji prius  res  utraque,  quœ  convenit,  intelligatur.  Notio- 

20     nem  quippe  communem  facis,  quce  priufquam  fonnetur, 

oportet  particularia  intelligi.   Profeéîo,  Ji  ex  intelleélâ 

Jubjtantiâ  incorporeâ  poteji  intelleéîus  Jormare   ideam 

Jubjlanliœ  corporcœ,  non  ejl  cur  dubitemus  quin  cœcus, 

vel  qui  a  nativitate  detentus  Juerit  in  denfijjimis  tenebris, 

25  Jormare  apud  Je  ideam  &  lucis  &  colorum  pojjit.  Dicis 
poJfe  conjequenter  haberi  ideas  extenûonis,  figurse,  mo- 
tus'', aliorumque  fenjibilium  communium  ;  Jed  Jacile  ni- 
mirum  dicis.  Id  mirum  :  cur  non  lucem,  colorem,  alia,Jaci- 

22  Formare  {2'  édit.,  cl  Disquis.  Met.)]  formam  [faute,  i"édit.), 

a.  Page  44,  1.  18-20. 

b.  Pajie  45,  1.  4. 


294  OEuvRES  DE  Descartes,  341-342. 

412  litate  pari  dcducas  ?  Verùm  immorandum  in  ijîis  non  eji. 

j.  Concludis  :  Itaque  fola  reftat  idea  Dei,  in  quâ 
confiderandum  eft,  an  aliquid  fit,  quod  a  meipfo  non 
potuerit  proficifci.  Dei  nomine  intelligo  fubftantiam 
quandam  indefinitam,  independentem,  fumme  intel-  5 
ligentem,  fumme  potentem,  &  a  quà  lum  ego  ipfe, 
tum  aliud  |  omne,  fi  quid  aliud  exilât,  quodcumque 
exftat,  eft  creatum.  Quœ  fane  omnia  talia  funt,  ut, 
quo  diligentius  attendo,  tanto  minus  a  me  folo  pro- 
feda  elfe  pofTe  vidcantur  ;  ideoque  ex  antedidis,  'o 
Deum  necelfanô  exiftere,  eft  concludendum '.  Scilicet 
hue  cjî,  quo  tcndebas.  Ego  verà,  ut  conclujionevi  am- 
plcclor,  ita  non  video  qui  fie  coneludas.  Dicis  ifia,  qu3e 
de  Deo  intelligis,  hujufmodi  effe,  ut  proficifci  a  te 
folo  non  potuerint  :  id  nempc  intendens,  ut  debuerint  i5 
ab  ipfo  Deo  proficifci.  Sed  pritnitjn,  nihil  verius  efi, 
quàm  quod  a  te  folo  profeéla  non  fuerint,  feu  quàd  illo- 
runi  intelligentiam  a  te  vel  per  te  duntaxat  non  habue- 
ris  ;  funt  enim  profeéla  habitaque  a  rébus,  a  parentibus, 

413  a  magifiris,  a  docloribus,  a  focietatc  hominum,  |  in  quâ  jo 
es  verfatus.  Ai  mens  fola  fum,  inquies  ;  nihil  admitto  extra 
jne,  ne  aures  quidem  quibus  audieriîn,  neque  homines  me- 
cum  colloquutos.  Hœc  dicere  potes  ;  fed  dieerefne,  nifi 
auribus  nos  audires,  ac  nifi  effcnt  homines,  a  quibus  verba 
accipcres?  Loquamur  ferid.  &  die  bonâfide  :  Voees  illas,  ^5 
quas  de  Deo  cjjers,  nonne  habcs  a  foeietate  hominum, 

b  indefinitam  (/"^'c/  -j'  édit.)]  i5  intendens  (/"  édit.,  et  Dis- 

intinitam    {Disqiiis.    Met.).    —  qtiis.  Met.)]  intendes  (2'  édit., 

a  exilât]  exilkt  {faille,  2'  édit.,  errata  :  intendis). 
corrigée  à  t'errala  :  extat).  — 

a.  Page  45,  1.  8-17. 


342-344-  ObJECTIONES    QuINTvE.  2915 

quibus  convixifli?  Et  cùm  ab  illis  voces  habeas,  nonne  & 
notiones  fubjeéîas  defignatafque  vocibus?  Igitur  non  Jint 
a  te  folo,  videntur  tamen  non  propterea  a  Deo,fed  aliunde 
ejje.  Deinde,  quid\nam  in  illis  ejî.  quod,  accepta  primiim  a 

5  rébus  occajione,  habere  ex  te  ipfe  deinceps  non  potueris  ? 
Anne  propterea  aliquid  capis,  quod  Jît  fupra  humanum 
captum  ?  Sane  fi  intelligeres  Deum,  cujufmodi  ejl,  effet 
cur  a  Deo  te  docîum  putares  ;  hœc  verà  omnia,  quœ  Deo 
attribuisj  nihil  aliudfunt,  quàm  obfervatœ  aliquœ  in  homi- 

10  nibus  aliifque  rébus perfeûiones,  quas  mens  humana  valeat 
intelligere,  colligere  &  amplificare,  ut  aliquoties  diôlum 
jam  ejl. 

\Dicis  :  cùm  ex  te  poffit  efle  idea  fubftantiae,  quia    4i4 
fubftantia  es,  non  polîe  tamen  ideam  fubftantise  infi- 

i5  nitse,  quia  infinitus  non  es  ".  Verum  nulla  ejl  propterea 
in  te  infinitœ  fubftantiœ  idea,  nijî  notuine  tenus,  &  qua- 
tenus  homines  comprehendere  [quod  ejl  rêvera  non  com- 
prehendere)  injinitum  diciinlur.  Adeo  ut  nccejjfe  proinde 
non  fit,  talem  ideam  a  fubflantiâ  infinitâ  proficifci  :  ea 

20  nempe  fieri  componendo  ampliandoque  potefl,  quemad- 
modujnjam  diélum  ejl.  Nifi,  ciim  prifci  Philofophi  ex  com- 
prehenfo  hoc  vifibili  f patio,  hoc  unico  mundo,  his  paucis 
principiis,  ipforum  ideasfc  infc  habucrunt,  ut  illas  am- 
p liantes  ideas  efformaverint  infini ti  univeifi,  infini torum 

25  mundorum,  infinitorum principiorum  :  diélurusfis  illos  non 
efformaffe  faleis  ideas  \  ex  vi  fuœ  mentis,  fed  eas  procefjijje 
in  mentem  ex  infinito  univerfo,  infinitis  mundis,  infmitis 
principiis.  Quod  défendis  autem,  te  percipere  infinitum 
per  veram  \<ie3.m^.,fane,  fi  illa  effet  vera,  reprœfentaret 

a.  Page  45, 1.  19-21. 

b.  Ib.,  1.  23-24. 


296  Œuvres  de  Descartes.  34a-h^- 

infinitum  cujufmodi  ejî,  ac  proinde  perciperes  quoi  ejl  in 

415  ipfo  prœcipuujn,  &  \  de  quo  nunc  agitur,  videlicet  infinila- 
îem.  Verùm  cogitatio  tuafemper  ierminaturadfinituni  ali- 
qu{d,folùmque  infinitum  dicis,  quia  non  percipis  quod  eJî 
ultra  tuam  perceptionem,  ut  proinde  non  maie  cenfearis  5 
percipcre  injînitum  per  negationem  Jiniti.  Neque  fufficit 
dicere  percipere  te  plus  realitatis  in  infinitâ  fubflantiâ 
quàm  infinitâ".  Oporteret  enim  te  percipere  realitatetn  in- 

Jînitam,  quod  tamen  non  facis.  Quinetiam  rêvera  non  plus 
percipis,  quoniam  Jînitam  foliirn  amplias,ac  deinde  imagi-  10 
naris  effe  amplius  realitatis  in  eo  quod  dilatatum  ejl,  quàm 
in  eodem,  dum  ejl contraélum.  Nijivelis quoque  Philofophos 
illos  plus  percepi[le  realitatis,  quœ  rêvera  ejfet,  ciim  plureis 
mundos  conciperent,  quàm  dum  unicum  in  mente  haberent. 
Ex  quo  obiter  adnoto  caujfam,  cur  mens  nojlra  tantb  magis  1 5 
confundatur,  quanta  aliquamfpeciem  fivc  Ideatn  magis  am- 
pliat,  ex  eo  ejje  videri,  quod  hujufmodi  fpeciem  a  fuo  Jitu 
dijirahit,  dijlinélionem  partium  illiadimit,ac  ila  totam  atte- 

416  nuat,  ut  ta}i\dem  evanidaJîat.\Ne  memorem  mentemperinde 
confundi  ob  caufam  oppofitam,  cùm  nimis  contrahit  Idcam.     20 

Dicis,  non  obftare  quôd  non  comprehendas  infini- 
lum  aut  omnia  quee  in  illo  funt,  fed  fufficere  ut  pauca 
qujedam  intelligas,  quo  veram  &  maxime  claram  di- 
ftindamque  ideam  habere  dicaris''.  Imo  verà  non  habes 
veram  ideam  injiniti,  fed  Jiniti  foliim,fi  non  comprehendas    25 

4  dicis  [i"  édit.  et  Disqiiis.  21  comprehendas  {1"  et  2' édit.)] 

Met.)]  dicit,  à  tort  {2' édi t.).  —  appréhendas    {Disqitis.    Met.), 

20  oh  {j"  et  2' édit.)]  ad  {Distjitis.  leçon  fautive  {voir   ci -dessous, 

Met.),  corrigé  à  l'errata  :  ob.  —  /.  2S  :  comprehendas). 

a.  Page  45,  1.  26-27. 

b.  Page  46,  1.  18-28. 


345-346.  Objectiones  QyiNT^E.  297 

infînitum,  fed  finitum  dumtaxat.  Die i  pôles  ad  fummum 
eognofeere  partem  infiniti,  at  non  propterea  ipfum  infî- 
nitum :  ut  ille  qui,  nunqiiam  egrejfus  fpeeuin  fubterra- 
neam,  diei  quidem  potejî  eognofeere  partem  mundi,  at  non 
5  propterea  ipfum  mundum  ;  adeo  ut  propterea  ineptus  eva- 
furus  fit,  fi  tam  angujïœ  partis  ideam  eenfeat  ejfe  ideam 
veram  germanamque  lotius  ?nundi.  At,  inquis,  de  ratione 
infiniti  efl,  ut  a  te,  qui  finitus  es,  non  comprehenda- 
tur".  Credo  equidem;  at  non  eji  de  ratione  verœ  ideœ  rei 

10    injînitœ,  ut  illius  tantiim  partem  minimam,  Jive  potius 
nullam  ob  nullam  eum  toto  proportionem,  reprœfentet. 
Sufficere  ais,  ut  pauca  haec  a  te  clajre  percepta  intel-    417 
ligas.  Sed  nempe,  ut  fufficit  vider e  extremum  eapillum 
ejus  hominis,  eujus  vis  habere  germanam  Ideam.  Annon 

i5  ejjet  meî  egregia  effigies ,  Ji  pielor  unum  jnei  eapillum 
ejufve  extremum  duntaxal  depinge\ret?  At  minor,  non 
dico  longe,  aut  longiffime,fed  infinité  etiam,  ejl  proportio 
eorum  omnium  quœ  de  infinito  feu  de  Deo  cognofcimus, 
quàm  unius  mei  capilli  apicifve  ejus  ad  meipfum  totum. 

20  Uno  verbo,  hœc  de  Deo  nihil  probant,  quod  non  probent 
etiam  de  infinitis  illis  mundis ;  ac  tantà  magis,  quanta 
illi potuerunt  elarius  ex  hoc  uno  clare  perfpeelo  intelligi, 
quàm  Deus  vel  ens  infinitum  ex  tuâfubfîantid,  quœ  cujuf- 
modi  fit,  nondum  tibi  confiât. 

45  8.  Argumentaris  aliunde  fie  :  Quâ  enim  ratione  in- 
telligerem  me  dubitare,  me  cupere,  hoc  eft  aliquid 
mihi  deeffe,  &  me  non  elle  omninô  perfeclum,  fi  nulla 
idca  entis  perfedioris  in  me  effet,  ex  cujus  compara- 
tione  defeélus  meos  agnofcerem  ^  ?  Veriim,  fi  de  re  ali- 

a.  Page  46, 1.  21-2  3. 

b.  Page  45,  1.  3o,  à  p.  46,  1.  4. 

ŒnVRRs.  II.  38 


298  OEuvRES  DE  Descartes.  346-347. 

quâ  dubitas,  Ji  aliquani  cupis,  fi  agnofcis  quidpiam  tibi 
*18  dceffe,  quid  mirum,  cùm  non  nôris  om\nia,  cùm  non  fis 
omnia,  cùm  non  habeas  omnia  ?  Agnofcis  te  non  efle 
proinde  omnino  perfedum  ?  Et  hoc  profeélo  verum  ejî, 
dicique  citra  invidiam  potejî.  Ergo  intelligis  efle  aliquid  5 
te  perfe6lius  ?  Quidni?  tametjî  quicquid  cupis,  non  Jit 
femper  te,  quâcumque  ratione,  perfeclius.  Quippe,  cùm 
panem  dejideras,  non  eJî  panis  te  vel  corpore  tuo  unde- 
quaque perfeélior ;  fed perfeéîior folùm  eâ  inanitate,  |  quœ 
injlomacho  tuo  ejl.  Quomodo  ergo  colligas  ejfe  aliquid  te  10 
perfeclius  ?  Nempe  quatenus  vides  univerftatem  rerum, 
quœ  &  te,  &  panem,  &  cœtera  compleclitur  :  adeo  ut,  cùm 
fngulœ  partes  univerfi  aliquid  perfeclionis  habcant,  & 
aliœ  aliis  inferviant,  advenireque  valeant,  facile  fit  intel- 
ligere  plus  perfeclionis  effe  in  toto,  quàm  in  parte;  ac  i5 
proinde  te,  cùm  fis  folùm  pars,  debere  agnofccre  quidpiam 
te  perfeclius.  Hoc  igitur  modo  eJfe  potefi  in  te  idea  enti^ 
perfeélioris,  ex  cujus  comparatione  defeélus  agnofcas.  Ut 
prœteream  pojfe  quoque  parteis  alias  perfecliores  efje,  te 
419  cupere  quod  illœ  habent,  &  ex  iifdem  \  tecum  comparatis  20 
poffe  tuos  defeélus  agnofci.  Quippe  cognofcere  potuifii 
hominem,  qui  foret  fanior,  robufiior,  pulcrior,  doclior, 
moderatior,  ac  proinde  perfeélior  ;  neque  fuit  tibi  difficile 
concipere  illius  ideam,  &  ex  illius  comparatione  intelligerc 
non  effc  in  te  gradum  fanitatis,  roboris,  aliarumque  pcr-  z^ 
fe<fîionum,  quœ  in  illo  forent. 

Objicis  tibi po/l-modum  :  Sed  forte  majus  aliquid  fum, 
quàm  ipfa  intelligam,  omncfque  illse  perfecliones, 
quas  Deo  tribuo,  potentià  quàdam  in  me  funt,  etiamfi 
nondum  ad  adum  reducantur,  ut  fieri  potefl:,  fi  mea    3o 

28  ipfa  {2'  édit.  et  Disquis.  Met.)]  ipfe  (/"  édit.  et  Desc). 


?47-349-  ObJECTIONES    QuINT^E.  299 

cognitio  magis  magifque  augeatur  in  infinitum^  Ref- 
pondes  autem  :  Ut  verum  fit  meam  cognitio|nem  gra- 
datim  augeri,  &  multa  effe  in  me  potentiâ,  quae  adu 
nondum  funt,  iiihil  tamen  horum  ad  ideam  Dei  per- 
5  tinet,  in  quâ  nihil  efl;  potentiale  :  namque  hoc  ipfum, 
gradatim  augeri,  certiflimum  eft  imperfedionis  argu- 
mentum''.  Porrà  vérum  quidem  ejî  illa,  quœ  in  ideâ  per- 
cipis,  ejje  aûu  in  ipfâ  ideâ;  at  non  funt  tamen  propterea 
aéîu  in  ipfâmet  re,  cujus  eji  idea.  Architeclus  quippefibi 

10   Jingit  ideam  domûs,  quœ  \  idea  aélu  confiât  ex  defignatis    420 
parietibus,  tabulatis,  teelis,  feneflris  &c.,  &  tamen  domus 
illa  ipfiufque  partes  nondwn  adu  funt,  fed  potentiâ  tantiim. 
Sic  illa  Philofophorum  idea  continetaclu  infinitos  mundos ; 
at  non  dices  propterea  illos  infini tos  aélu  effe.  Quare,  fïve 

i5  quid  in  te  fit,  fine  non  fît  potentiâ,  fatis  efl,  quàd  idea  vel 
cognitio  tua  gradatim  augeri  ampliarive  pofjit ;  neque 
propterea  inferri  débet,  quod  per  eam  reprœfentatur 
cognofciturve,  aûu  effe.  Quod  agnofcis  deinde,  cognitio- 
nem  tuam  nunquam  fore  infinitam  ""j  ultro  accipitur ; 

20  fed  nempe  agnofcere  debes  neque  fore  in  te  unquam  veram 
germanamque  Dei  ideam,  de  quo  femper  amplius  {inià 
infinité)  cognofccndum  reflet,  quàm  de  liomine,  cujus  vi- 
der is  extremum  duntaxat  capillum.  Certe  &  nifî  hominem 
illum  totum  videris,  vidifli  tamen  alium,  ex  cujus  compa- 

25  ralione  aliquam  facere  de  illo  conje\cluram  valeas ;  at  ali- 
quid  fimile  Deo  illiufque  immenfitali  nunquam  efl  datum 
cognofcere. 

Dicis  te  judicare  Deum  adu  infinitum,  ]  ut  nihil  per-    421 

a.  Page  46,  1.  29,  à  p.  47.  1.  4. 

b.  Page  47,  1.  9-14. 

c.  ïb.,  1.  16-17. 


joo  OEuvRES  DE  Descartes.  349-350. 

fedioni  ejus  addi  valcat-'.  Scd  judicas  nempe  quoi  igno- 
ras, &  ex  prœfumptione  folùm  judicas,  ut  judicahant  Phi- 
lof  ophi  infiniios  mundos,  infinita  principia,  ac  infini tum 
univcrfum,  cujus  ivimenfitati  nihil  addi pojjet.  Quodfub- 
Jicis-:  eiïe  objedivum  iderc  non  pendere  abeffe  poten-  5 
tiali,  fed  ab  acluali'',  vide  qui  pojfit  ejje  verum,Jî  verwn 
fit,  quod  jain  diximus  de  ideâ  Architecli  &  antiquorum 
Philofop/wrum  ;  acprœfertim,  ubi  memineris  hujufcemodi 
ideas  conflatas  effe  ex  aliis,  quas  intelleclus  prœhabueril 
ab  exijlentibus  aclu  caiifis.  10 

9.  Quœris  deinceps,  an  jam  habens  idcam  entis  te 
perfedioris,  effe  ipfapoiïes,  li  taie  ens  nullum  exifte- 
ret  ?  Et  refpondes  :  Nempe  a  quo  eiTem  ?  a  me  fcilicet  r 
vel  a  parentibus  ?  vel  ab  aliis  quibuflibet  Deo  minus 
perfeclis*^  ?  Probas  confcquentcr,  te  non  ei^Q  a  te''  \  fed  i5 
hoc  niJnl  nccejfc.  Rationein  cliam  reddis,  cur  non  femper 
fucris'^  ;  fed  id  quoque  fuperfluuni,  nifi  quatenus  vis  fimul 
inferre  habere  te  caufain  tui  non  produclricem  modo,  fed 
422  &  confervatricem.  Nempe,  ex  eo  |  quôd  tempus  vitœ  tuœ 
plureis  parteis  habet,  infers  te  creari  debere  in  parti-  20 
bus  fmgulis,  ob  mujtuam  iilarum  a  fe  independen- 
tiam.  Sed  vide  qui  id  intelligi  poffit.  Nam  funt  nonnulli 
quidem  effeclus,  qui  ut  perfeverent,  neque  momento  quo- 
libet deficiant,  indigent  prœfentiâ  continudque  efficientid 
caufœ,per  quam  primiim  efje  cœperunt  :  cujufmodi  efî  folis  25 
lux  (quanquam  hujufmodi  effeclus  non  tam  iidem  reipfâ 
funt,  quàm  xquivalenter,  ut  de  fluminis  aqud  dicitur).  At 

a.  Pasjc  47,  1.  10-2(1. 

h.  Ib.,  1.  2(1-2'^. 

c.  Patîc  48,  1.  1-^. 

il.  Ib\  1.  7-24. 

e.  //>.,  1.  2  5  Cl  Si]. 


350-351.  ObJECTIONES    QuINT.E.  JOI 

videmus  alios,  qui  perfeverent,  non  modo  eâ  caufâ,  quam 
agnofcunt,  non  amplius  agente,  fed,  fi  velis,  etiam  cor- 
ruptâ  reduélâque  in  nihilum  :  hujus  generis  funt  tôt  res 
genitœ  faéîœque,  ut  recenfere  pigeât,  fufficitque  te  ejfe 
5  unam  ex  illis,  quœcunque  tandem  tuî  caufa  fit.  At  partes 
tui  temporis  non  dépendent  alise  ab  aliis.  Heic  infiari 
pojjet,  quœnam  fit  excogitabilis  res,  cujus  partes  fint  a 
fe  inviceîH  infeparabilcs  magis  ?  inter  cujus  parteis  fit 
inviolabilior  ferics  &  connexio?  cujus  quœ  funt  partes 

lo    pofieriores ,  pofjint  minus  averti,  magis  cohœrerc,  magis 
delpendere  a  prioribus  ?  Sed  ne  hœc  urgeamus,  quid prop-    423 
terea  facit  hœc  feu  depcndentia  feu  independentia  par- 
tium  temporis,  quœ  extcrnœ  funt,  fuccejffivœ  funt,  aclivœ 
non  funt,  ad  tuî  producîioncm  reproduclionemve  ?  Pro- 

i5  feclà  nihil  magis,  quam  fluxus  ac  pertranfitio  partium 
aquœ,  ad  producîioncm  rcprodu\clioncmve  alicujus  rupis, 
quam  fuvius  prœterfluit.  At,  ex  eo  quôd  paulô  ante 
fueris,  non  feqiiitur  te  nunc  eiïe  debere.  Credo  fane  : 
veriim  non  ex  eo  quàd  caufa  requiratur,  quœ  te  de  novo 

20  creet,  fed  quàd  non  teneatur  abcffc  caufa,  quœ  te  pofifit 
deftruere,  vel  tu  non  debeas  in  te  habere  imbccillitatcm, 
quâ  tandem  deficias. 

Dicis  proinde  efle  manifeflum  naturali  lumine,  con- 
fervationem  a  creatione  non-nifi  ratione  difterre-'.  Sed 

25  quomodo  efi  manifefium,  nifi forte  in  ipfâ  luce,  effcélibufve 
fimilibus?  Subdis  non  efle  in  te  vim,  per  quam  paulo 
poft  fis  futura,  quôd  confcia  illius  non  fis,  cùm  fis 
tamen  res  cogitans  ^\  Veriim  efi  in  te  aliqua  vis,  quâ pofiis 
cxifiimare  te  quoque  paulo  pofi  futuram  :  non  tamen  neccf 

a.  Page  49,  1.  9-10. 

b.  Jb.,  1.  12-18. 


^02  OEUVRES  DE  Descartes.  351-352. 

424    farid  \  aul  indiibie,  quia  illa  tua  vis  feu  naturalis  conjliîu- 
tio,  quœcumque  ca  fil,  eb  non  extenditur,  ut  omneni  caufani 
corrumpentem,  feu  internam^feu  externam,  arceat.  Quare 
&  futur  a  es,  quod  vim  habeas,  non  quœ  te  de  nova  produ- 
cat, fedquœ,  ut  perfeveres,  prœfiare  fufficiat,  nifi  corrum-      ^ 
pens  caufa  fupcrvenial.  Quod  autem  colligis,  dependere 
te  ab  aliquo  ente  diverfo  a  te^,  bene  colligis,  non  tamen 
quafi  de  novo  ab  eo  producaris,fed  quafi producla  ab  ipfo 
olini  fueris.  Pergis  taie  ens  non  efle  parentes  aliafve 
caii|fas  quaflibet.  Sed  quarc parentes  nonfint,  a  quibus  ri-     10 
deris  adeo  manifefie  unà  cum  corpore  producla  ?  ne  aliquid 
dicam  de  Sole  cœterifque  caufis  concurrentibus.  At  ego, 
inquis,  fum  res  cogitans,  ideamque  Dei  in  me  habens. 
Veriim  nonne  parentes  tui  mentefve  illorum  fuere  quoque 
res  cogitantes  habentefque  ideam  Dci  ?  Ut  propterca  hcic     i5 
urgeri  non  debeat  effatum  illud,  de  quo  jam  an t e  :\:a.ntum- 
dem  ad  minimum  efle  debere  in  caulîa,  quantum  in 
efTedu^\  Si  fit  alia,  inquis,  prieter  Deum  caufa,  quaeri 
425    potcft,  an  fit  a  fe,  vel  ab  alià  ?  j  Nam  fi  a  fe,  erit  Deus  ; 
fi  ab  alià,  toties  quîeretur,  donec  ad  illam  perveniatur,     20 
quœ  fit  a  fe,  &  fit  Deus,  cùm  in  infinitum  progredi  non 
liceat'.  Verùm,  (i  caufa  fuere  parentes,  ea  potuit  cffe, 
non  a  fe,  fed  ab  alià;  illaque  rurfus  ab  aliâ,  atque  ita  in 
infinitum.  Neque  abfurdiim  probaveris progreffum  i/lum 
infinitum,  nifi fimul probes  cœpiffe  aliquando  mundum,  ac     zS 
ideà  fuifj'e  parentem  primum,  cuj'us  parens  non  fucrit. 
Infinitus  certe  progreffus  videtur  duntaxat  abfurdus  in 
caufis  ita  inter  fe  conncxis  fubordinatifquc,  ut  inferior 

a.  Page  45,  1.  ii)-20. 
11.  Pai^c  49,  1.  24-25. 
c.  Page  40,  ).  29,  à  p.  ?o,  I.  10. 


352-354.  Objectiones  Quint^.  joj 

agere  fine  fuperiore  rnovente  nonpo£ït  :  ut,  dum  lapis  qiiid- 
piam  impellit,  impulfus  a  baculo,  quetn  impellit  m  anus  ; 
vel  cùm  infimus  annulus  catenœ  pondus  trahit,  traclus  ipfe 
a  fuperiore,  &  ijie  ah  alio  ;  fc  enim  per\veniendum  ejî  ad 
5  ununi  movens,  quod primum  moveat.  At  in  caufis  ita  ordi- 
natis,  ut,  priore  defruclâ,  ea  quœ  ab  illâ  pendel,  fuperfit 
poffitquc  agere,  non  videtur  effe perinde  abfurdum.  Heine, 
citni  dicis  :  fatis  apertum ,  progreffum  heic  infinitum 
non  dari",  vide  an  fuerit  adeà  apertum  Arijîoteli,  qui 

10    perfuafus  tantopere  fuit  nullum  fuiffe  parentem  primum.     ^26 
Pergis  :  nec  plureis  caufas  partialeis  ad  te  efficien- 
dum  conveniiïe,  ex  quibus  ideas  variarum  perfedio- 
num  Deo  attributarum  acceperis  ;  cùm  illœ  reperiri 
non  poffint,  nifi  in  uno  ac  folo  Deo,  cujus  unitas  feu 

i5  fimplicitas  cft  praecipua  pcrfedio'\  Verumtamcn,  feu 
una,feu plures  tuî  caufœ  fuerint,  non  ejï propterea  neceffe, 
ut  illœ  in  te  imprejferint  fuarum perfeélionum  ideas,  quas 
adunare potueris.  Interea  verd  occajïonem  facis  quœrendi  a 
te,  cur,  nif  plures  tuîcaufœ,faltem  res plures  effe potuerint, 

20  quarum perfecliones  mirata,  beatam  illam  rem  duxeris,  in 
quâ  exijîerent  omnesfmul.  Nojli  ut  Pandoram  Poetœ  def 
cribant.  Quidni  tu,  mirata  in  hoininibus  variis  eminentem 
quandam  fcientia?n,  fapientiam,  jufitiam,  conjlantiam, 
potentiam,  fanitatem,  pulchritudinem,  beatitudinem,  diu- 

2  5  turnitatem,  &  alia,  componere  hœc  oninia  non  potuijîi,  & 
fifpiciendum  exijlimare,fi  quis  omnia  fimul  haberet  ?  Cur 
non  deinceps  omneis  per\feéliones  variis  gradibus  adau- 

I  agere]  agens  (inédit.),  cor-        éiHt.).  —  2?  non  {i"  et  2"  ddit.), 
rigé  à  l'errata,  non  corrigé  {2'        omis  (Disqtiis.  Mel.K 

a.  Page  5o,  1.  7-8. 

b.  Ib.,\.  II,  etc. 


jO/\  OEuvRES  DE  Descartes.  354-355. 

427  gère,  donec  ille  magis  viderctur  fufpicien\diis,  fi  ejusfcien- 
tiœ,  potentiœ,  durationi  &  cœteris  nihil  deejfet,  addive 
pojfet,  ficque  foret  ovinifcius,  omnipotens,  œternus,  &  cœ- 
tera  omnia  ?  Et  cùm  videres  taies  perfeéliones  in  huma- 
nam  naturam  cadere  non  pojjfe,  car  non  potuifii  exi/limare  5 
beatatn  fore  illam  naturam,  fi  oui  ifia  competerent?  Cur 
non  dignimi  putare  invefiigatione^  talifne  effet  aliqua, 
an-non  ?  Cur  non  argumentas  quibufdam  induci,  ut  con- 
fenianeum  magis  videretur  effe,  quàm  non  ejfe  ?  Cur  non 
confequenter  ipfi  adimere  corporeitatem,  limitationem,  &  10 
cœtera  omnia,  quœ  imperfeélioncm  quandam  connotarent? 

ha profeéld proccfiiffe plurimi  videntur  ;  ciim,  exi/îentibus 
tamen  variis  ratiocinationis  modis  gradibufque,  aliqui  cor- 
poreum  rcliquerint  Deum,  aliqui  membra  humana  haben- 
tem,  aliqui  non  unu?n,fed  îuultiplicem,  &  quœ  funt  alia  i5 
nimis  vulgaria.  Circa  illud,  de  perfedione  unitatis,  nihil 
répugnât  omncis  perfeéliones  Deo  attributas  concipere  ut 
intime  juncîas  &  infeparabileis  ;  tamctfi  idea,  quam  habes 

428  illarum,  non  ab  ipfo  \  fueril  in  te  pofita,  fed  a  te  haufia 

ex  rébus  perfpeclis,  ampliataque,  ut  diclum  efi.  Sic  certe  20 
depingunt  non  modo  Pandoram,  omnibus  donis  perfeclio- 
nibuf\que  ornatam  deam,  fed  perfeclam  etiam  Rempu- 
blicam,  perfeéluni  Oralorem,  Se.  Denique,  ex  eo  quôd 
exiftas,  entifquc  perfedilîimi  idcam  in  te  habeas, 
concludis,  demonllrari  evidentiflime  exiftere  Deum.  25 
At,  ciim  conclufio  vera  fil,  Deum  nempe  exiftere,  iion 
apparet  tamen  ex  diclis,  eam  effe  a  le  evidentiffime  dc- 
monfiratam. 

10.  Supcreft,  inquis,  ut  examincm,  quâ  ratione  idcam 
iftam  a  Deo  accepi  :  neque  enim  illam  a  fenfibus  haufi  ;     3o 
ncc  etiam  a  me  effida  e(l  (nam  nihil  ab  illà  detrahere, 


335-356.  Ob.IECTIONES    QuINT/K.  ^O^ 

nihil  illi  fuperaddere  phine  polTum"- ;  ac  proinde  fu- 
pereft,  ut  mihi  lit  innata,  quemadmodum  eiiam  mihi 
efl  innata  idea  meî  ipfius'.  Enimvero,  iit  illam  pai-tim 
haiirire  a  fenfibus,  pcirtim  ejffîngere  potuen's.  aliquotie.s 
5  jam  dicliim  cjh  Quod  autcm  dicis  te  nihil  poiTe  illi  ad- 
dere,  aut  detrahere,  cogita  ul  initio  non  œque  perfcclam 
habucris.  Cogita  ut  pojfint  ejje  homincs,  vel  Angcli.  aut 
aliœ  I  naturœ  te  dotliores,  a  quibus  aliqua  moneri  de  Deo  429 
ralea.y.  quœ  nonduni  novijîi.  Cogita  po[fe  faltcni  Dcum  te 

lo  fie  erudire,  eâquc  claritate.  fwe  in  hae  ritâ,  Jive  in  a  lia 
perficerc,  ut  reputari  ni/iiluni.  quicquid  de  illo  jam  no/li. 
pojfit.  Quicquid  denium  fit.  cogita,  ut  ex  perfeelionibus 
l'cruin  crcalarum  Jieri  afcenfus  valeat  ad  eognitionem 
pe?-fcélinnuni   Dei,    (!"'•   ul   ilLv  omne.s  non  uno  niomenlto 

iS  nofcunlur.  pojfuntque  &  plurex  &  plures  in  dies  detegi, 
ita  poffe  idcam  Dei  non  uno  moinento  haberi  perfeelani, 
fcd  magis  viagifque  in  dies  perfeeliorcni .  Pergis  :  Et 
lane  non  miriim  efl  Deum  in  creando,  ideam  illam 
mihi  indidille,  m  clfet  tanqiiam  nota  artificis  operi 

20  fuo  impreHa.  Nec  opiis  cil.  ut  nota  illa  fit  aliqua 
res  ab  opère  ipfo  diverfa:  fcd  ex  hoc  uno  quod  Deus 
me  creavit,  valde  credibilc  cft  me  quodammodo  ad 
ima^inem  &  fimilitudinem  ejus  fadum  elle;  illam- 
quc  limilitudinem,  in  quà  idea  Dei  continetur.  a  me 

2  5     percipi  per  eandem  facultatem,  quâ  ego  ipfe  a  me  per- 
cipior  :  h.  e..  dum  meipfum  intelligo,  non  modo  intcl- 
ligo  me  elle  rem  incompletam  li-  abîaliodependcniem.     /,:io 
remque  ad  majora  iive  meliora  indemnité  afpirantem. 
led  limul  etiam  intelligo  illiim.  a  quo  pendeo,  majora 

3o     ifta  omnia,  non  indelinilc  iS.'  potentià  tantùm,  fcd  re- 

a.   Page  5i,  1.  6-\:\. 

(FUVRES.    II.  3q 


jo6  OEuvRES  DE  Descartes.  336-357. 

ipfà  infinité,  in  fe  habere,  atque  ita  Deum  el^e^  Ac 
lu  fpeciofc  quidcm  hœc  omnù,  ipfcquc  tion  c[Jc  vera  non 
objicio  :  fcd  qiuvjîcriin  Uimcn  undenani  probentiir?  Ut 
anledicla  cnim  prœteream  :  Si  idea  Dei  eft  in  te,  ut 
nota  artificis  operi  imprefTa,  quifnam  e/I  rnodiis  impref-  5 
Jionis?  Qiiœnàm  e/l  forma  ijîius  nolcc?  Qiionam  modo 
illam  difcei-nis?  Si  non  eft  aliud  ab  opère  five  a  reipfà, 
lu  ipfa  ergo  es  idea?  Tu  ipfa  niliil  aliud  es,  quàm  cogila- 
lionis\modus?  Tu  ipfa  es  &  nota  imprejfa  & fubjeclum 
imprefjionis?  Credibile  eft,  inquis,  te  fadam  ad  imagi-  10 
nem  &  limilitudinem  Dei.  Credibile  fane  religiofdjîde  ; 
at  ralione  naturali,  qui  liceat  intelligere,  ni  fi  Deum  facias 
hominiformem?  El  in  quonam  confijhre potejî hœc fimili- 
ludo?  An  tu,ciim  fis  pulvis  &  cinis,prœfumere  te  fimilem 
potes  a:lernœ  illi,  incorporer,  immenfi'.  perfeclijfinuv.  i5 
431  glorio/îj/inuv,  j  o"  quod  capul  ejï,  iurifibilijjima.\  incom- 
prchcnfibili[Jimœque  nalurœ?  An  illam  de  facie  novifli, 
ut  te  cum  ipfà  comparans,  affcvcrarc  conformem  poffis  ? 
Credibile  dicis,  ex  eo  qiiôd  creavit.  Sed  ex  eo polius 
incredibile  cjî.  Siquidem  opus  operanli  fimile  non  eji,  nifi  20 
ciim  ab  eo  gênera tur  per  communicationem  naturœ.  Al  tu 
hoc  modo  genita  a  Deo  non  es  :  neque  enim  es  ejus proies, 
nalurœre  ejus  par liceps;  fed  creala  folùm  es,  hoc  cfî  ab  eo 
fada  fecundum  ideam  :  adco  ut  non  poffis  te  dicere  illi 
magis  fimilcm,  quàm  fit  domus  fabro  murario.  Atque  id  25 
quidem,  fuppoftà  lui,  quam  nondum  probajîi,  a  Deo 
creatione.  Percipis,  inquis,  fimilitudincm,  dum  intel- 
lit;is  te  rem  incompletam.  dependcntem.  i^c  ad  majora 

24  fada]  ficla,  corrigé  (/"  cciit.,  errata),  non  corrigé  [2'  édil.K 
.1.   I'at;c  5i .  I.  I  3-2g. 


357?59-  Ob.IECTI0NES    QjJINTyE.  )OJ 

melioraque  afpirantem .  Sed  quare  non  hoc  potius  fit 
dij/îmilitudinïs  argiimentum ,  cùm  Deus  ex  oppojito  fit 
complclijfimm,  independentifiîmus,  fihi Jufficientijfimus , 
qiiippc    maximus   optimufque  ?    Ut  prœteream ,    cùm    te 

5     dcpendcntem  intelligis,  non  propterea  fiatim  intelligerc 
le  id,  a  quo  dépendes,  ejfc  aliud,    quàm  parentes;  vel  fi    432 
aliud  intelligis,  non  fuhefi'e  caufam,  cur  te  ipfii  fiimilem 
putes.   Ut  prœteream  qiioqiic  miriim  ejfe,  cur  non  cœtcri 
/wminu?}i,five  mentium,  idem  quod  tu  mtelligant;  ac  prcv- 

10  fertim,  cùm  non  fil  ratio,  cur  non  crcdatiir  Deum  illis, 
perinde  ac  tibi,  imprefiiffe  ideam  fui.  Profeclà  vel  hoc 
unum  arguil,  non  effe  ideam  a  Dco  imprejfam  ;  quando- 
quidcm,  fi  ita  effet,  &  omnibus,  &  fimul  una  cademquc, 
imprcffa  effet,  hominefque  omnes  conciperent  Deum  fi- 

i5  mili  forma  ac  fpecie,  eadem  illi  tribuerent,  eadem  plane 
de  eo  fentirent;  cùm  oppofitum  tamen  noliffimum  fit .  Sed 
de  his  tamen  mu  lia  jam  nimis. 

In    Meditationem    IV,  433 

De  Vero,  0^  Falfo. 

20  I.   Circa  quartam'\  recenfes  iniiio  quœ putas  in  fupe— 

rioribus  demonfirata,  quibufque  faclam  viam  prœfumis  ad 
progrcdiendum  ulterius.  Ipfe,  ne  remoram  injiciam,  non 
iufi/lam  continua  dcbuiffc  te  illa  firmius  demonfirarc  : 
abunde  crit,  fi  memincris  quid  conceffum  fuerit,  quid  non, 

25     ne  res  trahatur  in  prœjudicium. 

iS  \Y    un  \i"  ddil.i.  —  25  Après  prœjudicium,  non  à  la  ligne 

[i"  et  -2'  ddit.). 

a.   Ci-avani,  p.  52. 


jo8  Œuvres  de  Descartes.  359-360 

Ratiocinaris  confequenter  non  pofle  Deum  fallere  te ', 
&  ut facultatem  fallacem  errorive  obnoxiam,  quam  ab  ipfo 
habes,  excufes,  conjicis  culpam  in  nihilum,  cujus  tibi 
ideam  quandam  obverfari  dicis,  ex  quo  te  ais  parti- 
cipare,  inter  quod  &  Deum  te  médium  ajfuj}iis^\  Ac  5 
pulchra  quidem  ratiocinatio  ;  fed  ut  prœteream  explicari 
non  pojfe,  quomodo  habeatur  aut  qualis  fit  nihili  idea, 
quomodo  participemus  ex  nihilo,  &  alla,  obfervo  folum 
ex  dijiinûione  hac  non  tolli,  quin  Deus  potuerit  dare 
434  homini  facultatem  judi\candi  erroris  immunem.  Nam,  10 
quamvis  non  dedifet  injïnitani,  ejiifmodi  tamen  dare  polc- 
rat,  quœ  errori  non  affentiretur,  adeà  ut,  quœ  nojjet  qui- 
dem, ea  clare  perciperet  ;  quœ  non  noffet,  non  pronuncia- 
rct  effe  hujufmodi,  potius  quàm  alla. 

Id  tibi  objiciens,  non  mirandum  cenfes,  fi  aliqua  a  i5 
Deo  fiant,  quorum  rationem  non  intelligas''.  Et  id 
quidem  reéle  ;  fed  miranduin  tamen,  effe  in  te  ideam  veram, 
quœ  reprœf ente t  Deum  omnifcium,  omnipotentcm,  omnind 
bonum,  &  videre  le  nihilominus  aliqua  ejus  opéra  non  om- 
nind abfoluta  :  adco  ut,  ciim  \faltem  potuerit  perfecliora  20 
conderc,  ncque  tamen  condiderit,  argumenîo  effe  videa- 
tur,  quàd  aut  nefcierit,  aut  non  potuerit,  aut  noluerit.  Ac 
fa  Item  in  eo  impcrfeclus  fuerit,  quàd,  fi  fciens  &  potens 
noluerit,  pojîliabuerit  perfeclionem  imperfeélioni . 

Quôd  autem  a  Phyficà  confideratione  rejicis  ufum     25 
caufarum  finalium'',  alià  fortaffis occafione potuiffes  reéle 

14  Après  aliii,  non  à  la  ligne  { i"  el  2'  c'dit.). 

H.  l'iipc  53,  I.  23-24. 

b.  Page  54, 1.  12-17,  et  I.  21-22. 

c.  l'agc  5  5,  1.  14-16. 

d.  Ibid.,  1.  23-25. 


36o-n6i.  Objectiones  QyiNT.t:.  309 

facere  ;  at  de  Deo  cùm  agitur,  verendum  profeéld  ne  prœ- 
cipuiim  argumentuin  rejicias,  quo  divina  fapientia,  pro- 
vi\dentia,  potentia,  atqiie  adeô  exijlentia  luviine  naturœ    435 
Jîabiliri potcjl.  Quippe,  ut  mundum  univerfum,  ut  cœlum 
5     &  alias  cjiis  prcecipuas  paries  prœteream,  undenavi  aut 
quomodo  melius  argumenlari  valeas,  quàm  ex  ufu  partium 
in  plantis,  in  animalibus,  in  honiinibus,  in  teipfa  (aut  cor- 
pore  luo)  quœ Jimililudineni  Dei geris\^  Vidcmus profeclo 
niagnos  quofqiie  viros  ex  fpeculatione  anatomicd  corporis 
10    humani  non  ajfurgere  mode  ad  Dci  notitiam,  fed  hymnuni 
quoque  ipji  canere,  qudd  onines  partes  ita  conformaverit, 
collocaveritque  ad  ufus,  ut  fit  omninà  propler  folertiam 
atquc  providentiain  incomparabilem  commendandus. 
Dices  Phyjicas  ejje  caufas  hujufmodi  formœ  ac  Jîîûs, 
i3     quœ  invejligari  debcant,   ineptofque  ejjfe,  qui  ad  finem, 
potius  quàm  |  ad  agens  aut  materiam  recurrant.  Sed,  ciini 
nemo  mortalium  poj/ît  inlelligere  necdum  explicare,  quod 
agens  formel  collocetquc,  eo  quo  obfervamus  modo,  val- 
vulas  nias,  quœ  ad  va  forum  orifîcia  in  fnubus  cordis  con- 
20    Jlitutœfunt;  cujus  conditionis,  \aut  unde  mutuetur  mate-    436 
riam,  ex  quâ  il  las  élaborât  ;  quomodo  fefe  ad  agendum 
applicet ;  quibus  utatur  organis,  aut  quomodo  illa  ufurpet; 
quid  opus  illi,   ut  eâ  temperie,  confijientiâ,  cohœrentid, 
flexilitate,  tnagnitudine,  fgurâ,  fitu  illas  perficiat  :  ciim, 
2  5     inquam,  nemo  Phyjïcorum  hœc  &  alia  perfpicere  decla- 
rarcque  valeat,  quid  ejl  cur  non  faltem  miretur  prœflan- 
liffimum   illum  ufum   &  ineffabilem  providentiam ,  quœ 
tam  appofite  ad  illum  taleis  valvulas  concinnavit?  Cur 
non  laudetur,  fi  exinde  primam  quandam  caufam  necef- 
3o    farid  admittendam  agnofcat,  quœ  ifia  cœteraque  omnia 
7  teiplà  [Disquis.  Met.  et  errata  1"  édit.)]  teipfo  {i"  et  2'  édit.). 


jio  OEuvRES  DE  Descartes.  36.-36?. 

fapientiffime  &  ad  fuos  fines  confonanlijjime  difpofuei'it  ? 
Dicis  temeritatem  elTe  inveftigarc  fines  Dei".  Sed, 
cùm  id  pojjït  ejje  verum,  fi  intelligantur  fiines  quos  ipfe 
Deus  occultas  voluit  aut  invefiigari prohibuit,  non  profeéld 
tamen,  fi  illi  quos  quafi  in  propalulo  pofuit,  qiiiquc  non  5 
mullo  laborc  innotejciint,  ac  funt  aliundc  hujiifinodi  iil 
laus  magna  ad  ipfuni  Dcnm,  tanquam  authorcm,  rcfc- 
ralur. 

'»37  Dices  forte  ideam  Dei,  qiiœ  efi  in  unoquoque,  fuffi- 

cere  ad  hahendinn  veram  germanamque  de  Deo  cjufque  lo 
providentiâ  notitiam  :  abfque  co  qiiàd  aut  ad  fines  rerum, 
aut  ad  aliud  quid  omninà  refpiciat.  Veriim  non  funt  omnes 
câ  fœlicitate,  quâ  tu,  ut  ideam  illam  tam  perfeôlam  a  nati- 
vitatc  obtine'ant,  vcl  tantâ  claritate  objeclani  contueantur. 
Quamobrcm,  quibus  Deus  non  dedit  tantam  hanc  perfpi-  i5 
caciam,  invidendum  non  cfi,  qubd  ex  infpeélione  operum 
cognofcere  glorificareque  opificem  pojfinl.  Ne  memorem 
id  non  obfiare,  quominus  ideâ  illâ  uti  liceat,  quœ  etiam 
videtur  omninà  ex  cognitione  rerum  ita  pcrfici,  ut  tu,  fi 
verum  dicere  relis,  huic  cognitioni  non  prorfus  parum,  ne  20 
omnia  pêne  dicam,  debeas.  Quafo  te  enim,  quoufque  tan- 
dem progreffuram  te  fuiffe  putas,  fi  ex  quo  es  infufa  in 
corpus,  manfiffes  hue  ufque  in  eo  claufis  oculis,  obturatis 
auribus,  &  nullo  denique  fenfu  externo  hanc  rerum  univer- 
fitatem  &  quicquid  extra  efi  percepiffes ;  totaque  interea,     25 

438  meditando  apud  te,  volvendoque  &  rerolvendo  cogitatio- 
nes,  œvum  trivi/fes  ?  Die,  boni  fide,  &  defcribe,  quam 
ideam  tui  Deique  te  exifiimas  fuiffe  habituram  ? 

•2.   Solutionem  deinde  ajfcrs,  quôd  creatura,  vifa  im- 
perfeda,  coniiderari  debeat,  non  ut    totum  quid,  fed     3o 

a.  Page  55,  1.  25-26. 


?6''-3r,4.  Objectiones  Q[jinta;.  311 

tanquam  univerli  pars,  quà  latione  perlecla  erir . 
Et  laudanda  fane  dijîinclio  ;  fed  hic  non  agimux  de  im- 
perfecîionc  partis,  ni  pars  cjl  &  cum  integritale  tolius 
confertur,  fcd  ut  in  fe  totiim  quid  ejî  munufque  fpeciale 
5  exercet.  Qiiodcùm  ad  iiniverfum  rctuleris,  difficullasfem- 
per  re/lahil,  annon  rêvera  univerfum  fiituriim  fuijjet  per- 
feclius,Jiomnes  ejus partes perfeela'  ex/liti^ent,  quàm  nunc 
Jint,  partibus  plerifque  imperfcelis  exfijlcntibus.  Sic  enim 
illa  Refpublica  ejî  fulura  perfecïior,  in  quà  cives  otnnes 

10     boni  fuerinl,  quàm  alia,  in  quà  plerique  aut  aliqui  tnali. 

Quare  &  ciim  pojîmodum  dicis  :  majorem  quodam- 

modo    effe   univedîtatis   rerum   perf'edionem ,   quod 

partes  aliquse  illius  fint  errori  obnoxise,  quàm  li  om- 

nes  fimiles  eirent  ^\  perinde  ejl  ac  fi  dicas  majorem  \  quo-     439 

i5  dammodo  ejje  Reipublicœ  perfeclionem,  quàd  aliqui  cives 
mali  fint,  quàm  quàd  omnes  boni.  Ex  quo  fit  ut,  quemad- 
modumvidetur  plane  e[fe  debere  pro  optimi principis  veto, 
liabere  omnes  cives  bonos,  ita  videatur  ejJe  debuijje  pro 
infiiluto   Aut/wris    univer/i,  partes   ejus  omnes   creari 

20  eljeque  erroris  immunes.  Et  quamvis  poj/is  dicerc  perfe- 
clionem earum  quœ  Junt  immunes,  apparerc  majorem  ex 
oppo/ilione  earum  quœ  [uni  obnoxiœ,  illud  tamen  e/l  pcr 
accidens  folùm  :  quem  admodum  rirtus  bonorum,  quamvis 
eluceat  quodammodo  ex  oppofilione  eorum  qui  vitiofi  funt, 

25  eluccl  foliim  ex  accident i.  Adco  ut,  quemadmodum  dcfide- 
randum  non  c/L  ut  aliqui  cives  mali  fini,  quô  boni  fiant 
illu/lriores,   ila  ncque  videatur  fuiffe  committendum,  ut 

iq  univerli  [iJisqtiis.  Met.)'  un'wQri'o,  corrii^-é  en  univerle  [i"i'Jil., 
cr)-ala),  non  coi-rii^c  (-y  édit.). 

;i.  l'aijc  55,  1.  M>,  a  p.  36,  1.  2. 
b.   Pai^c  61.1.  uû  2S. 


JI2  Œuvres  de  Descartes,  364-36.S. 

aliquœ  univerji  partes  forent  errori  obnoxice,  quo  clare- 
rent  magis  qiiœ  forent  immunes. 

Dicis: non  habere  te  jus  conquerendi,  quôd  Deus  te 
eam  in  mundo  fuftinere  perfonam  voluerit,  quse  non 
effet  omnium  prsecipua  &  maxime  perfeda^  Sed  hoc      5 

440  non  I  toi  lit  dubium,  cur  fatis  illi  non  fuerit  fujlinendam 
dare  perfonam,  quœ  ex  perfedis  minima  ejjet,  &  non 
etiam  tibi  dare  imper feclam.  Nam  &  quamvis  principi 
vitio  non  vertatur,  quôd  non  omnes  cives  ad  fublimia  mu- 
nera  vocet,fedaliquos  habeat  in  mediis,  aliquos  in  infimis,  10 
verteretur  tamcn,  fi  non  aliquos  mode  dejîinaret  operibus 
viliffimis,fed  aliquos  etiam  dejîinaret  pravis. 

Dicis  :  te  non  poffe  rationem  afferre,  quà  probes 
Deum  tibi*  majorem  cognofcendi  facultatem,  quàm 
dederit,  dare  debuiffe  ;  atque  quamtumvis  peritum  i5 
artificem  effe  intelligas,  non  ideô  tamen  putare  te 
illum  in  fingulis  operibus  omnes  perfediones  ponere 
debuiffe,  quas  in  aliquibus  potell  ponere ^\  Veriim 
vigetfemper  quodmodà  dicebam;  vidcfque  non  tam  \  dijji- 
cultatem  effe,  cur  Deus  tibi  facultatem  cognofcendi  ma-  20 
jorem  non  dederit,  quàm  cur  dederit  crrantem ;  neque 
controverti  cur  artifex  fiimmus  perfediones  omnes  dare 
nolit  omnibus  operibus.  fed  cur  etiam  aliquibus  tribuere 
relit  inipcrfccliones . 

441  Dicis  :  tametli  non  valeas  ab  erroribus  abftincre     25 
o\  evidenti  perceptione  rerum,  poffe  tamen  ex  infti- 
tulo.  quo  firmiter  tibi   proponas  nulli  rei  affentiri, 
quam  evidcnter  non  perceperis''.  Sed,  ulcumquc  pofjis 

«.  Page  ôi,  1.  2?-26. 
11.  Page  56,  1.  2  1-26. 
c.  Page  61,  I.  27,  à  p.  62,  1.  2. 


365-366.  ObJECTIONES    QuINT^.  jlj 

ed  femper  altentione  e[je,  nonne  J'emper  ejl  imperfeSlio, 
ea,  quœ  dijudicare  ejl  opus,  non  percipere  evidenter,  ac 
errandi  periculo  ejfe  perpétua  obnoxium  ? 

Dicis  :  errorem  ineffe  in  ipfà  operatione,  quatenus  ' 
5  a  te  procedit  &.  privatio  qucedam  eft,  non  in  facultate 
quam  a  Deo  accepifti,  neque  etiam  ab  operatione, 
quatenus  ab  illo  dependet '.  Sed,  non  fit  error  in  facul- 
tate a  Deo  accepta  proximc,  eft  tamen  remote,  quatenus 
cum  eâ  imperfetlione  creata  ejl,  ut  errare  pof[it.  Quare 

10  non  eft  quidem,  ut  ais,  quôd  conquerare  de  Deo,  qui 
rêvera  tibi  nihil  debuit,  cS.:  tamen  illa  bona  tribuit,  ob 
quae  debes  illi  gratias  agere  *";  fed  ejl  femper  quôd  ad- 
miremur,  cur  perfeéliora  non  dederit,  f  fcivit  quidem,  fi 
poluit,  fi  livore  duéîus  non  fuit. 

i5         \Addis  :  neque  effe  cur  conquerare,  quôd  tecum 
concurrat  ad  errandi  adum  :  cùm    adus  omnes  lint    442 
veri  &  boni,  quatenus  a  Deo  dépendent,  majorque 
quodammodo  perfedio  in  te  fit,  elicere  illos  poffe, 
quàm  non  poiTe;  ôi.  privatio,  in  quâ  folà  falfitatis  & 

20  culpae  eft  ratio  formalis,  concurfu  Dei  nullo  indigeat, 
quia  neque  fit  res,  neque  ad  eum  relatai  Veriim,  cùm 
fil  illa  fubtilis  dijlinélio,  non  tamen  plane  fat isfaci t.  Si- 
quidem  non  concurrat  Deux  ad  privationem  quœ  ejl  in 
aclu  falfilafque  &  error  ejl,  concurrit  tamen  ad  aclum  ; 

25  ad  quem  jï  non  concurrerct,  privatio  non  effet.  Et  aliunde 
ipfe  ejl  Author  potentiœ  quœ  fallitur  aut  errât,  atque 
adcà,  ut  ita  dicam,  impotentis  potentiœ.  Sicque  defeclus, 

10  ais  (/"  édit.  et  Disquis.  .Met.)].,  mas,  faute  (2'  édiL). 

a.  Page  60,  1.  7-10. 

b.  Ibid.,  1.  I  i-ii). 

c.  Ibid.,  1.  2G,  à  p.  61,  1.  2. 

Œl'VRES.   II.  40 


}  H  Œuvres  de  Descartes.  ?66 06-. 

qui  cjî  in  aclu,  non  tain  ad  il  la  m,  quœ  impotens  eji,  quam 
ad  Authorem,  qui  impotentem  fecit,  nec  potentem  potcn- 
tioremve,  ciim  pojfet,  voluit  facere,  videtur  ejfe  referen- 
dus.  Certe,  ut  fabro  non  vertitur  vitio,  quàd  aperiendo 
fcriniolo  prœgrandeni  clavim  non  elaboret,  fed  quàd,  pu-  5 
Jîllam  fabricatus,  formam  aperiendo  aut  inhabileni  aut 
difficilem  tribiiat  :  ita  non  ejî  quidem  culpa  in  Deo,  quàd, 

^*3    facultatem  judicatricern  tribuens     homuncioni,  non  tan- 
tam  illi  dedei'it,  quantam  rébus  rel  omnibus  vel  pluri- 
mis  vel  maximis  fuffecluram  arbitraretur  ;  fed  permiruni     10 
eJî,  cur  ad  pauca    illa,  quœ  dijudicari  ab  homme  voluit, 
iîiiparem,  implicitam  incertamque  tribuerit. 

j.  Requiris  proinde  queenam  fit  in  te  falfitatis  vel 
erroris  caufa".  Ac  primiim  quidem  hîc  non  difputo,  cur 
intelledum  voces  folam  facultatem  nofcendi  ideas,/ez/  i5 
res  ipfas  fimpliciter  &  abfque  ullâ  affirma tione  aut  nega- 
tionc  apprehendendi,  voluntatem  verà  ac  liberum  arhi- 
trium  voces  facultatem  judicandi,  cujus  Jit  affirmarc 
aut  negare,  ajfentiri  aut  dijfentire.  Propono  foliim  :  quarc 
voluntas  libertafvc  arbitrii  limitibus  nullis  circumfcri-  20 
batur  pcr  te,  circumfcribatur  intelleélus?  Sane  cniin  ri- 
dentur  hœ  duœ  facultates  œque  late  patere,  &  non  intel- 
leclus  faltem  miniis  quam  voluntas,  cùm  in  nullam  ran 
voluntas  feratur,  quam  intelleclus  non  prœviderit. 

Dixi  non  faltem  minus;  quippc  videtur  intelleclus    25 

444  ctiam  latius  quam  voluntas  patere.  Siquidem  non  modo 
voluntas,  five  arbitrium,  judicium,  &  conjequenter  ele- 
clio,  projequutio,  fuga,  de  nullâ  re  ejl,  quam  non  appre- 
lienderimus,  feu  cujus  idea  perccpta  &  propofita  ab  inlel- 
Icclu  non  fuerit  ;  fed  ctiam  multa  obfcurc  intelligimu.s,  de     io 

a.   l'a^c  5.S.  1.  20. 


367-368.  ObJECTIONES    QuINT^E.  }  I  ) 

quitus  nullum  judicium,  profequutio ,  aut  fuga  cjî.  Et 
facultas  judicandi  ita  fœpe  ejî  anceps,  ut,  paribus  ratio- 
num  momen  lis,  nullifve  exijîentibus,  nullum  fequatur  ju- 
dicium, ciim  intelleûus  intérim  appréhendai  ea  quœ  rcma- 

5     nent  injudicata. 

Quod  porrà  dicis  :  te  polfe  femper  majora  majoraque 
intelligere,  ac  nominalim  facultatem  ipfam  intel- 
ledûs,  cujus  ideam  etiam  infinitam  formare  valeas'', 
hoc  ipfum  arguit  intelleclum  non  ejfe   magis  limitatum 

ro    quàm  volunlalcm,   quando  fefc  cxtendere   ad   ufquc  ob- 

jedum  infinilum  potejî.  Qudd  verà  agnofcis  voluntatem 

tuam  exaequari  voluntati  divinee,  non  extenlive  qui- 

dem,  fed  formaliter'',  vide  quorfum  idem  non  pojfit  de 

intelleélu  quoque  dici,  ubi  formalem  intclleclûs  non  fecus 

i5     atque  voluntalis  nolionem  dcfiniveris.  Sed,  paucis,  die  no-     '^'>^ 
bis,  ad  quidfe  voluntas  cxtendere  pojfit,  quod  intelleclum 
effugiat?  Non  videlur  proinde  error  ex  eo  nalci,   ut 
ajferis,  quôd  voluntas  latius  quàm  intelledus  pateat, 
&  fefe  ad  illa  judicanda  extendat,  quœ  intelledus  non 

20  pei'clph",  fed  ex  eo  qudd,  ciim  œque  late  pateant,  intcl- 
leclûs aliquid  percipit  non  bene,  &  voluntas  judicat  non 
bene. 

Quarc  neque  eji  cur  voluntatem  ultra  fines   intel- 
leélûs  promoveas,  ciim  neque  judicet  de  rébus  quas  in- 

25  telleclus  non  percipit,  &  prave  foliim  judicet  quod  intel- 
leclus  pj-ave  percipiat . 

26  Non  à  la  ligne '[C'  et  2'       autres  alitiéas,  Jusqu'à. •  Demquc 
édit.).   De   même  pour  tous  les       ergo...  \p.  3ij,  t.  6). 

a.  Page  57,  1.  1-6. 

b.  Cf.  p.  57,1.  ri-2i. 

c.  Page  58, 1.  21-23. 


p6  Œuvres  de  Descartes.  368-370. 

Quod  exemplum  de  te  ipfâ^  adfers  circa  ratiocinium 
a  te  faclum  de  rerum  j  exijïenîiâ,  procedit  quidem  reclc, 
quantum  ad  judicium  de  tuî  exijîentiâ  fpeclat ;  fed  quan- 
tum fpeélat  ad  alia,  videtur  non  rede  ajjumptum  :  cùm 
quicquid  dicas,  vel  potius  ludas,  rêvera  non  dubites,  fed  5 
omnino  judices  ejfe  aliquid  prœter  te,  &  a  te  dijîinéîum  ; 
quippe  aliquid  prœter  te,  &  a  te  dijîinclum  prœintelli- 
gens.  Quod  fupponis,  nullam  rationem  occurrere,  quce 
446     unum  perfuadeat  magis  quàm  |  ?diud^\  fupponere  potes  ; 

at  Jimul  debes  fupponere,  nullum  fequuturum  judicium,     1,0 
fed  voluntatem  femper  fore  indifferentem,  neque  Je  ad 
judicandum  determinaturam,  quoufque  intelleélui  major 
aliqua  verijimilitudo  ex  unâ  parte  quàm  ex  alia  occur- 
rerit. 

Quod  proinde  dicis  :  hanc  indifFerentiam  ita  extendi  1 5 
ad  ea,  quse  non  fatis  perfpicue  cognofcuntur,  ut  quan- 
tumvis  probabiles  conjedurae  te  in  unam  partem  tra- 
hant,  fola  cognitio,  quôd  fint  conjedurae,  te  impel- 
lere  ad  contrariam  aflenfionem  poffif^,  id  nullo  modo 
videtur  verum.  Quippe  cognitio  illa,  quàd Jînt  foliim  con-  20 
jeclurœ,  faciet  quidem  ut  judicium  de  eâ  parte,  in  quam 
te  trahunt,  cum  aliqua  formidine  &  hœjitatione  feras ;Jed 
numquam  faciet,  ut  judicium  feras  de  parte  contraria, 
nifi pojlquàm  occurrerint  conjeéîurœ  non  mode  œque pro- 
babiles, veriim  etiam  probabiliores .  2 5 

Quod  fubdis  :  te  id  fuiffe  expertam  his  diebus,  cùm 
falfa  eue  fuppo|fuifti,  quai  maxime  vera  efle  credide- 

I  te  iplà  [errata,  1"  édit.)]  re  ipfà  [i" et  a'  édit.  et  Disqtiis.  Met.). 

a.  Page  58,  1.  26. 

b.  Page  59,  1.  10-12. 

c.  IbiJ..  1.  i5-2?. 


37o-?7'-  Objectiones  Quint^.  JIJ 

ras'',  mémento  id  tibi  non  fuijfe  concejfum.  Neque  enim 
rêvera  Jenfijje  aut  perfuafijje  tibi  potes,   non   vidijfe  te 
fo\lem,  îerram,  homines,  alia,  non  audiijj'efonos,  non  am-    447 
bulajje,  non  comedijje,  nonfcripfijjfe,  non  loquuiam  fuijje 
5     {ufam  fcilicet  corpore  organifve  ejus),  non  alia. 

Denique  ergo  forma  erroris  non  tam  videtur  conji- 
ftere  in  non  redo  ufu  liberi  arbitrii '',y/cw/a//'^m,  quavi 
in  dijjonantïâ  judicii  a  re  judicatâ,  &  ex  eo  quidem  ortâ, 
quàd  intelleclus  illam  rem,  fecus  quàmfefe  habeat,  apprê- 
ta   hcndat.   Quare  &  non  tam  videtur  ejfc  culpa   arbitrii, 
quàd  non  recle  judicet,  quant  intelleclus,  quàd  non  reûe 
demonjîret.  Quippe  ea  videtur  arbitrii  ab  intellecïu  de- 
pcndentia,  ut,  Ji  intelleclus  quidem  aliquid  clare  percipidt 
videaturve  percipere,    arbitrium  ferai  judicium   ratum 
i5     atque  determinatum,  feu  id  reipfâ  ver um  fit,  feu  verum 
e[j'e  exijîimelur  ;  fin  autem  obfcure,  tum  arbitrium  fcrat 
judicium  dubium  ac  formidolofum,  &  pro  tempore  tamen 
lubilum  verius  quàm  oppofitum,  feu  in  re  ipfâ  verilas, 
feu  falfitas  fubfit.  Ex  quo  fit  ut  non  tam  cavere  poffimus 
20    ne  erremus,  quàm  ne  in  errore  pcrfeveremus,  expenda- 

mufquc  propria  judicia,  non  tam  vim  facienles  arbitrio,     448 
quàm  applicantes  intelleclum  ad  cla\riorem  notitiam,  quam 
judicium  fempcr  fecuturum  fit. 

4.  Concludis  fruélum  exaggerando,  quem  ex  hac  Me- 
25  ditatione  potes  confequi,  ac  prœfcribis  quid  lit  agendum, 
ut  aflequaris  veritatem  :  nempe  ailequuturum  te  dicis, 
Il  tantùm  ad  omnia  quce  perfede  intelligis  fatis  at- 
lendas,  atque  illa  a  reliquis,  quai  confulius  c<;  obfcu- 
rius  apprehendis,  fecernas". 


a.  Pa^c  5q,  1.  23-27. 

b.  Ibid.,  \.  28,  etc. 

c.  l'agc  02,  1.  2i-25i 


^i8  OEuvREs  DE  Descartes.  :>7':^:=- 

Hoc  porro  non  mode  éjl  vcrum,  fed  etiam  hujufniodi, 
ut  tota  prœcedens  Méditât io,  fine  quâpotuit  intelligi,  vi- 
deatur  fuijje  fupervacanea.  Attende  tamcn,  eximie  Vir, 
difficultatem  non  vider i  an,  ut  non  fallaniur,  debeamus 
clarc  atque  dijîinéîe  intelligerc  aliquid,  fed  quâ  arte  aut  5 
methodo  difccrnere  liceat,  ita  nos  habere  claram  dijîin- 
elcinique  intelligentiam  ut  ea  vera  fit,  nec  fieri  poffil  ut 
fallaniur.  Quippe  initio  objecimus,  nos  non  rardfalli,  la- 
me tfi  nobis  videamur  aliquid  adeà clarc  di/lincleque  cogno- 
449  fcere,  ut  nihil  pofiit  clarius  &  difiinclius.  Tu  quoque  id  lo 
libi  ipfe  objecifii,  &  expeélamus  tamen  adhuc  ifiam  artem, 
feu  metlwdum,  cui prœcipue  fit  incumbendum. 

In  Meditationem  V. 

De  eflentiâ  rerum  materialîum  ;  &  iterùm  de  Deo, 

quôd  exiftat.  i5 

I.  Circa  quintam,  dicis  primum  le  di /Unifie  imaginari 
quantitatcm,  hoc  eft  extenfionem  in  longum,  latum  & 
protundum;  itemque  numerum,  figuram,  fitum,  mo- 
tum,  durationem".  Ex  lus  omnibus,  quorum  te  ideas  ha- 
berc  dicis,  feligis  figuram,  &  ex  figuris  Iriangulum,  de  20 
quo  hœc  habes  :  etfi  fortaffis  talis  ligura  nullibi  gcn- 
tium  extra  cogitationem  meam  exiftat,  nec  unquam 
extiterit,  eft  tamcn  profedo  determinata  qu^edam 
ejus  natura,  C[ux  a  me  non  effida  eft,  nec  a  mente 
meà  dcpendet,  ut  patet  ex  eo  quôd  demonftrari  pof-     25 

i3  Après  V]  Quie  eil  ajoute  {Disqtiis.  Met.]. 
a.  Page  63,  1.  16-21. 


?72-^73.  Objectiones  QuintvE.  J19 

lint  variée  proprietates  de  ifto  triangulo,  nempe  quôd 
ejiis  très  anguli  lint  ccquales  duobus  rectis,  quôd 
maximo  ejus  angulo  maximum  latus  fubtendatur,  & 
fimiles,  quas,  velim  nolim,  |  clare  nunc  agnofco,  450 
5  etiamfi  de  ils  nullo  modo  ante  cogitaverim,  cùm 
trianguliim  imaginatus  fum,  nec  proinde  a  me  fue- 
rint  effida;".  Et  tantum  habes  de  elJentiâ  rerum  materia- 
lium  ;  nain  cjjuœ  paiicula  fubjicis,  codem  pertinent.  Ac 
hœrerc  quidem   hic  nolo  ;    infmuo  folum   diirum    videri 

10  jlaluerc  aliquam  naturam  immutabilem  &  seternam, 
prœter  Deum  terniaximum . 

Dices  te  proferre  nihil  aliud,  quàm  quod  in  fcholis  effe- 
riinl,  naturas  feu  cjfentias  rerum  ejfe  œternas,Jierique  de 
ipjis  propofitiones  fcmpiternœ  veritatis.  Sed  hoc  duruin 

i3  perinde  ejl,  &  capi  aliunde  non  polcjî  effe  naturam  huma- 
nain,  ciim  nullus  ejl  homo,  aul  dici  rofam  ejje  jlorem,  cùm 
ne  rofa  quidem  ejl. 

Dicunl  aliud  eJfe  loqui  de  e[Jentià,  aliud  de  cxijlenlid 
rerum,  &  non  eJfe  quidem  ab  œterno  exijîentiam  rerum, 

20    fcd  cjfe  lamen  e/fenliam.  Veriim,   ciim  prœcipuum,  quod 
ejl  in  rébus,  fit  effeniia,  ecquidnam  magni  Deus  facit, 
quando  producit  exijlcnliam  ?  Videlicet  non  amplius  facit, 
quàm  dum  fartor  vcjlc   induit  hoviinem.  Quanquam  qui    451 
défendent  effenliam  hominis,  quœ  eft  in  Platone,  effe  œter- 

25  nam  &  independentem  a  Deo  ?  Ut  univerfalis  ejl,  inquient  ? 
At  in  Platone  nihil  ejl,  nifi  fingulare .  Et  folet  quidem  in- 
telleclus  ex  vifs  Platonis,  Socratis,  ac  cœterorum  hominum 
conjimilibus  naturis  abjlrahere  quendam  conceptum  com- 
munem,  in  quo  omnes  conveniant,  &  qui  proinde  cenferi 

3o    poj/it  univerj'alis  natura  effentiave  hominis,  quatenus  omni 

;.l.    P;l,m.'  (14,  1,   I  2-24. 


po  OEuvRES  DE  Descartes.  •^74--^7-^- 

\/iomini  inlelligiîur  convenire;  aï  univerfalem  fuijfe,  ante- 
quam  Plato  &  cœteri  ejjfent  &  intelleclus  abjlraherei,  ex- 
plicari  fane  non  potejî. 

Dices  :  numquid,  homine  etiam  non  exi fiente,  atque 
idcirco  ah  œterno,  vera  propojitio  hœc  ejî,  homo  e(l  5 
animal  ?  Sed  videtur  plane  non  ejjfe,  nifi  eo  fenfii  qiidd. 
quandocumque  fuerit  homo,  futurus  fit  animal.  Certc 
enim,  licet  difcrimen  videatur  inter  duas  illas  propofi- 
tiones  :\iom.o  eft,  &  homo  eft  animal,  quàd  priore  exi- 
Jlentia  diferte  magis  fignijïcetur,  &  pojleriore  ejfcntia.     lo 

452  attamen  neque  ah  il  la  ejjentia  exclu\ditur,  neque  ah  ijlâ 
exijlentia;  fed  ciim  dicitur:  homo  eft,  intelligitur  homo 
animal;  &  ciim  dicitur  :  homo  eft  animal,  intelligitur 
homo  dum  exiftit.  Prœterea  autem,  ciim  hœc  propofi- 

tio  :  homo  eft  animal,  non  fit  major is  necefijitatis  quàni     iS 
ijla  :  Plato  eft  homo,  fore  igitur  etiam  ijlam  fempiternœ 
veritatis,  &  fingularem  cjfentiam  Platonis  non  fore  minus 
independentem  a  Deo,  quàm  univerfalem  hominis;  &  alla 
fimilia,  quœ  profequi  piget.  Et  addo  tamen,  cùm  dicitur 
hominem  ejje  talis  naturœ,  ut  eJjfc  non  pofiit  quin  fit  ani-    20 
mal,  non  eJjfe  propterea  imaginajidum,  talem  naturam  cffe 
aliquid  aut  alicubi  prœter  intelleélum  ;  fed  fenfum  folum- 
modo  effe,  ad  hoc  |  ut  aliquid  fit  homo,  deberc  ipfum  fi- 
mile  effe  cœteris  iis  rébus,  quibus  propter  fimilitudinem 
mutuam  eadem  hominis  denominatio  tributa  efi  ;  fimilitu-     2  5 
dinem,  inquam,   naturarum  fingularium,   ex  quâ   intel- 
leclus  accepit  anfam  efformandi  conceptum  feu  ideam  for- 
mamve    naturœ  communis,  a  quâ  diffidere  non   dcbcat 
quicquid  homo  futurum  efi. 

453  I  Hinc  eadem  de  tuo  triangulo  illiufve  naturâ  dico.     3o 
Nam  Iriangulus  quidem  mentalis  efi  relut i  régula,  quâ 


375-376.  ObJECTIONES    QuiNTiE.  3  2  I 

explores  an  aliquid  mereatur  dici  triangulum  ;  at  non  eji 
propterea  dicendum,  talem  triangulum  ejfe  reale  quid 
veramque  naturam  prœler  intelleéîum,  qui  folus,  vifis 
triangulis  mater lalibus,  illam,  perinde  ac  dicîum  eji  de 

5    naturâ  humanâ,  formavit  &  communem  fecit. 

Unde  neque  eji  exijîimandum,  proprietates  demonjîra- 
tas  de  triangulis  materialibus ,  idcirco  ipfxs  convenire, 
quôd  nias  mutuentur  ab  ideali  triangulo  ;  cùm  ipji potius 
in  fe  habeant,  &  idealis  non  habeat,  niji  quatenus  inlel- 

10    leSlus  ex  ipfis  infpeàlis  eafdem  illi  tribuit,  redditurus  po- 

Jlea  inter  demonjirandum.  Eodem  modo,  quo  proprietates 

naturœ  humanœ  nonfunt  in  Platone  &  Socrdte,  quafi  ipfi 

nias  a  naturâ  univerfali  acceperint,  ciim  potius  natura 

j  univerfalis  ideo  habeat,  quôd  intelleélus  ipJi  eas  tribuit, 

i5  pojiquàm  in  Platone,  Socrate  &  cœteris  animadvertit,  red- 
diturus mis  deinceps,  ciim  \  ratiocinatione  opus  fuerit .  454 

Notum  eji  enim  intelleclum  ex  vifis  Platone,  Socrate  & 
aliis,  omnibus  rationalibus,  collegijje  hanc  univerjalem 
propojitionem  :  omnis  homo  efl  rationalis  ;  ac  deinde, 

20  cùm  vult  probare  Platonem  rationalem  ejje,  illam  pro 
principio  in  Jyllogijmum  induere.  Et  dicis,  tu  quidem,  ô 
Mens  :  habere  te  trianguli  ideam,  habituramque  illam 
fuiffe,  tametfi  nuUam  unquam  in  corporibus  triangu- 
larem  figuram  vidiffes,  quemadmodum  habes  aliarum 

25  figurarum  complurium,  quae  tibi  in  fenfus  nunquam 
incurrerunt  ^ 

Verùm,ji,  utjupra  dicebam,  jlc  juijjes  haéîenus  orbata 
omnibus  jenjuum  junàîionibus,  ut  nunquam  neque  vidijfes, 

21  induere  [i"  et  2'  édit.)]  inducere  {Disqiiis.  Met.). 

a.  Page  64,  1.  25,  à  p.  65, 1.  2. 

Œuvres.  II.  41 


lO 


p2  Œuvres  de  Descartes.  376-377. 

neque  tetigijfes  varias  fuperficies  five  extrema  corporum, 
putas  ideam  trianguli  alteriufve  figiirœ  habere  aut  effor- 
mare  in  te  potuiffes?  Habes  jam  complures  in  te,  quse 
in  te  illapfse  per  fenfus  non  fint".  Sed  nimirum  facile 
habes,  quia  ex  iis,  quœ  illapfœ  funt,  ipfas  effingis,  formaf- 
que  varias,  niodis  fuperius  expofitis. 

455  I  Dicendum  hîc  prœterea  foret  de  f alfa  il  la  |  trianguli 
naturâ,  quœ fuppomtur  conflare  ex  lineis,  quœ  latitudine 
careant,  continere  aream,  quœ  prof unditate,  terminari  ad 
triapunéla,  quœ  omnibus  part  ibus.  Attamen  nimium  eva- 
garemur. 

2.  Aggrederis  confequenter  devionflrare  Dei  exijîen- 
tiam,  vifque  afgumenti  efi  in  illis  verbis  :  Attendenti  fit 
manifeftum,  non  magis  pofle  .exiftentiam  ab  effentiâ 
Dei  feparari,  quàm  ab  efîentiâ  trianguli  magnitudi-  '5 
nem  trium  ejus  angulorum  squalium  duobus  redis, 
live  ab  ideà  montis  ideam  vallis  :  adeo  ut  non  magis 
repugnet  Deum  cogitari  (hoc  eft  ens  fumme  per- 
fedum)  cui  défit  exiftentia  (hoc  eft,  cui  défit  aliqua 
perfedio),  quàm  cogitare  montem,  cui  défit  vallis^'.  20 
Enimverh  adtendendum  efî,  videri  tuam  hujufmodi  com- 
parât ionem  non  fatisjujlam . 

Nam  rite  quidem  comparas  effentiam  cum  effentiâ  : 
veriim  non  comparas  deinde  aut  exiflentiam  cum  exifien- 
tiâ,  aut  proprietatem  cum  proprietate ,  fed  exiflentiam     ^5 

456  cum  proprie\tate.  Hinc  vel  dicendum  fuiffe  videtur,  non 

5  habes]  habet  (2'  édit.),  cor-       2'  édit.),faute  corrigée  [errata, 
rigé  à  l'errata.  —   ipfas]   ipfa        2' édit.). 
(/"  édit.).  —  8  quse]  qua  {/■■'  et 

a.  Page  64,  1.  28-3o. 

b.  Page  66, 1.  7-14. 


377-379-  ObJECTIONES    QuiNTiE.  J2} 

pojife  inagis  fepai-ari  omnipotentiam,  v.  c,  a  Dei  e/fenliâ, 
quàm  ab  ejfentiâ  trianguli  illam  magnitudinis  angulorum 
œqualitatem  ;  vel  certe,  non  pojfe  viagis  feparari  Dei  exi- 
Jlentiani  ab  ejus  ejfentiâ,  quàm  ab  ejfentiâ  trianguli  ej us 

5  exijîentiam.  Sic  enim  bcne  \proceJfiJfet  utravis  comparatio, 
&  non  niodà  prior  Juijfet  concejfa,  veriini  etiam  pojlerior , 
quanquam  non  propterea  evicijfes  Deuni  necejfariàexijîere, 
quia  neque  triangulus  necejfarià  exijîit,  tametfi  illius 
ejfentiâ  exijîentiaque  Jeparari  reipjâ  non  valeant,  quan- 

10  tumcumque  mente  Jeparentur  Jive  Jeorfim  cogitentur,  ut 
cogitari  etiam  ejfentiâ  exijîentiaque  divinapojfunt. 

Deinde  adtendendum  ejl  te  collocare  exijîentiam  inter 
divinas  perjeéliones,  &  non  collocare  tamen  inter  perfe- 
éîiones  trianguli  aut  montis,  ciim  perinde  tamen,  &  Juo 

i5  cujujque  modo,  peijeclio  dicivaleat.  Sed  nimirum,  neque 
in  Deo,  neque  in  ullâ  aliâ  re  exijîentia  perfeélio  ejî,  Jed 
id,  \Jine  quo  non  Junl  perfecliones.  457 

Siquidem  id,  quod  non  exijîit,  neque perfecîionem  neque 
imperjeclionem  habet;  &  quod  exijîit  plurejque  perfe- 

2o  éliones  habet,  non  habet  exijîentiam  ut  perjeéîionem  Jin- 
gularem  unamque  ex  eo  numéro,  Jed  ut  illud,  quo  tant 
ipjum  quàm  perjecîiones  exijîentes  funt,  &  Jine  quo  nec 
ipfujn  habere,  nec  perjecîiones  haberi  dicuntur.  H inc  ne- 
que  exijîentia  perjecîionum  injîar  exijîerc  in  re  dicitur, 

25  neque,  Ji  res  careat  exijîentia,  tam  imperfe\éîa  (Jive pri- 
vata  perfeclione)  dicitur  quàm  nul  la. 

Quamobrem,  ut  enumerando perjecîiones  trianguli  non 
recenjes  exijîentiam,  neque  proindc  concluais  exijlere 
triangulum  :  ila,  enumerando  perfecliones  Dei,  non  de- 

3o  buijîi  in  illis  ponere  exijîentiam.  ut  concluderes  Deum 
exijlere,  niji pnncipium  petcre  vcUes. 


j2/\  OEuvRES  DE  Descartes.  379-380. 

Dicis  :  in  aliis  omnibus  rébus  diftingui  exiftentiam 
ab  efTentiâ,  nonverô  in  Deo.  Sed  quomodo,  quœfo,  exi- 
458  Jîentia  Platonis  &  ejfentia  Platonis  dijîinguuntur  \  inter 
Je,  niji  cogitatione  duntaxat  ?  Fac  enim  Platonem  non  am- 
plius  exijîere  :  ubinam  erit  ejus  ejfentia  ?  Nonne  porrà  in  5 
Deo  pari  modo  ejfentia  &  exijîentia  cogitatione  dijîin- 
guuntur ? 

Objicis  tibi  ipje  :  Forte,  ut  cogitando  montem  cum 
valle,  aut  equum  alatum,  non  fequitur  propterea  aut 
montem,  aut  talem  equum  exiftere;  ita  ex  eo  quôd  10 
cogites  Deum  ut  exiftentem,  non  fequi  illum  exiftere''  : 
ac  tum  latere  Jophijma  arguis.  Verùm  non  Juit  difficile 
Jolvere  Jophijma,  quod  ipJe  finxijîi^  ajjumendo  prœfertim 
id  quod  tam  manijejîe  répugnât,  Deum  exijlentem  non 
exijiere,  neque  perinde  ajfumendo  Jiominem  aut  equum.        i5 

At  Jî  accepijfcs,  ut  montem  cum  valle  &  j  equum  cum 
alis,  ita  Deum  cum  fcientiâ,  potentiâ  attributijve  aliis, 
tum  difficultas  procejfijfet,  explicandumque  tibi  incubuij- 
Jet,  qui  Jîeri pojfit,  ut  mons  declivis,  aut  equus  alatus  co- 
gitari  valeat,  abjque  eo  quôd  exijîat;  Deusjciens  &  potens     20 
cogitari,  abjque  eo  quôd  exijîat,  non  valeat. 
«9        I  Dicis  :  liberum  non  effe  cogitare  Deum  abfque  exi- 
ftentià,  h.  e.  ens  fumme  perfedum   abfque  fummâ 
perfedione,  ut  liberum  eft  equum  cum  alis  vel  fine 
alis  imaginari*".  Sed  nihil  addcndum,  nijî  quôd,  ut  libe-     aS 
rum  ejî  cogitare  equum  non  habentem  alas,  non  cogitatâ 
exijlentid,  qucejî  advenerit,  perjeéîio,  per  te,  in  eojuerit: 
ita  liberum  ejl  cogitare  Deum  habentem  Jcientiam,  poten- 
tiam  &  perjecliones  cœteras,  non  cogitatâ  exijîentia,  quam 

a.  Pa.m.'  66,  1.  i5-20. 

b.  Page  67,  1.  6-9. 


38o-38i.  ObJECTIONES    QuINT/E.  J2Ç 

fi  hahuerit,  tum  conjummatœ  fit  perfeéîionis .  Quare,  ut 
ex  eo  qudd  equus,  cogitatus  perfeéîionem  alarum  habens, 
non  propterea  colligitur  habere  exijîentiam,  perfeélio- 
num,  per  te,  prcecipuam  :  ita  neque  ex  eo  qudd  Deus  cogi- 
5     tatur  habens  fcientiam  perfeéîionefque  cœteras,  colligitur 
propterea  ejus  exijientia,  fed  ea  demiim  probanda  ejl.  Et 
quamvis  dicas  :  tam  exiflentiam  quàm  perfediones  cae- 
teras  in  ideâ  entis  fumme  perfedi  comprehendi%  id 
dicis,  quod  probandum  ejï,  &  conclujionem  pro  principio 
lo    ajfumis.  Nam  etiani  alioquin  j  dicerem  in  ideâ  Pegaji per- 
feéli  contineri,  non  tantiim  perfeéîionem  \  illam,  qudd  ha-     460 
beat  alas,  fed  etiam  illam,  qudd  exi/îat.   Ut  enim  Deus 
cogitatur  perfeélus  in  omni  génère  perfeélionis,  ita  Pega- 
fus  cogitatur  perfeélus  in  fuo  génère  ;  nihilque  hîc  poffe 
1 5     injlari  videtur,  quod,  proport ionefervatâ,  ufurpari  utrim- 
que  non  valeat. 

Dicis.  ut  cogitando  triangulum  non  eft  necefle  cogi- 
tare  quôd  treis  angulos  habeat  pareis  duobus  redis, 
licet  id  minus  verum  non  fit,  ut  attendenti  poftea  pa- 
2o    tet  ;  ita  poffe  quidem  cogitari  alias  Dei  perfediones, 
non  cogitatâ  exiftentiâ,  fed  illam  non  effe  propterea 
minus  veram,  cùm  attenditur  perfedionem  effe^.  At- 
tamen  vides  quid  dici  poffit.  Nempe,  ut  illa  proprie  tas 
attenditur  pojlea  effe  in  triangulo,  quia  demonjlratione 
25    probatur  :  ita,   ut  exijientia  attendatur  effe  in  Deo,  de- 
monjlratione probandam  effe.  Secus  profeélo  quidlibet  in 
quolibet  effe  facile  evincam. 

Dicis  :tQ  attribuentem  Deo  omnes  perfediones,  non 
perinde  facere,  ac  fi  putes  omnes  quadrilateras  figu- 

a.  Cf.  p.  67,  1.  10-26. 

b.  Ibid.,  1.  27-31. 


326  OEuvRES  DE  Descartes.  381-382. 

ras  circule  infcribi  :  quoniam,  ut  heic  falleris,  quia 
deprehendis  poftea  rhombum  non  infcribi,  non  ita 

461  illic  i  falleris,  quia  poflea  exiftentiam  Deo  conyenire 
deprehendis".  Sed perinde prorfusfacere  videris ;  aut,  Ji 
non  facis,  necejfe  ejî  ut  ojîendas  Deo  non  repugnare  exi-  5 
Jlentiam,  quemadmodum  ojîenditur  |  repugnare  rhombo 
circulo  infcribi.  Cœtera  prœtereo,  quœvel  non  explicas,  vel 
non  probas,  vel  ex  jam  allatis  folvuntur,  ut  :  nihil  pofle 
excogitari,  ad  cujus  eiïentiam  exiflentia  pertineat, 
praeter  folum  Deum  ;  non  polTe  duos,  aut  plureis  10 
ejufmodi  Deos  intelligi  ;  talem  Deum  ab  seterno  exfti- 
tifle,  &  in  eeternum  effe  manfurum  ;  percipere  te  multa 
alia  in  Deo,  quibus  nihil  poffit  detrahi,  nec  mutari''. 
Oportere  ijîa  propiùs  infpici,  ac  diligentiiis  invejiigari, 

ut  detegantur,  certaque  habeantur,  &c.  i5 

j.  Déclaras  pojlremd  omnis  fcientiae  certitudinem  & 
veritatem  ab  unâ  veri  Dei  cognitione  ita  pendere,  ut, 
hac  non  habita,  nulla  certitudo  aut  fcientia  vera  ha- 
beri  poffit^  Exempluni  adfers  :  cùm  enim,  inquis,  natU' 
ram  trianguli  confidero,  evidentiffime  quidem  mihi,  20 
uipute  Geomctriae  principiis  imbuto,  apparet  ejus  très 
angulos  œqualeis  effe  duobus  redis;  nec  poffum  non 

462  credere  id  verum  effe,  quandiu  |  ad  ejus  demonftratio- 
nem  attendo.  Sed  ftatim  atque  mentis  aciem  ab  illâ 
deflexi,  quantumvis  adhuc  recorder  me  illam  clarif-     25 
fime  perfpexiffe,  facile  tamen  poteft  accidere,  ut  du- 

14  Oportere, /a»/t'  probable,        effe  (2'  édit.  et  Disquis.  Met.)] 
pour  oporteret.  —  23  id  verum        verum  elle  id  (/"  édit.). 

a.  Page  67,  1.  10-17. 

b.  Page  68,  I.  n-i8. 
<-,  Page  69,  I,  12-14. 


382-Ï84.  Objectiones  QuiNTiî-:.  J27 

bitem  an  fit  vera,  fiquidem  Deum  ignorem.  Poffem 
enim  mihi  perfuadere,  me  talem  a  naturâ  fadum  effe, 
ut  interdum  in  iis  fallar,  quae  me  puto  quàm  eviden- 
tiffime    percipere   :   cùm    praefertim   meminerim   me 

5  multa  pro  veris  &  certis  habuiffe,  quse  poftmodum, 
aliis  rationibus  addudus,  falfa  effe  |  judicavi.  Poft- 
quàm  verô  percepi  Deum  efle,  quia  fimul  intellexi  ccc- 
tera  omnia  ab  eo  pendere,  illumque  non  effe  fallacem, 
atque  inde  coUegi  illa  omnia,  quse  clare  &  diftincle 

10  percipio,  neceffario  effe  vera  :  etiamll  non  attendam 
amplius  ad  rationes,  propter  quas  iftud  verum  effe 
judicavi  :  modo  tamen  recorder  me  clare  &  diftinde 
percepiffe,  nulla  ratio  contraria  afferri  poteft,  quae  me 
ad  dubitandum  impellat  ;  fed  veram  &  certam  de  hoc 

i5  habeo  fcientiam.  Neque  de  hoc  tantùm  ;  fed  &  de 
reliquis  omnibus,  quae  memini  me  aliquando  demon- 
ftraffe,  ut  de  Geometricis,  &  fimilibus^ 

Ad  ijla  porro,  Vir  eximie,  cùm  admittam  te  ferio  loqui,     463 
nihil  aliud  licet  dicere,  nifi  quod  videris  œgre  a  quoquam 

20  fidem  impetraturus,  te,  ante  id  tempus  quo  fuperiora  de 
Deo  es  ratiocinatus,  minus  fuijfe  certum  illanim  Geotne- 
tricarum  demonjîrationum,  quàm  pojîmodum  fueris.  Pro- 
feéîo  enim  eœ  démon jîrationes  ejus  evidentiœ  ac  certitu- 
dinis  videntur,  ut  per  Je  ajffenfum  extorqueant,  &  femel 

25  perceptœ  intelleélum  amplius  hœrere  non  Jinant ;  adeo  ut 
etiam  pravo  illi  Genio  tatn  facile  fit  laqueum  manda- 
turus,  ac  dum  {tametfi  Deo  nondum  cognito)  lam  animofe 
affeverafi  non  poffe  tibi  imponi  circa  il  lam  propofitio- 
nem  illationemve  :  ego  cogito,  itaque  exifto.  Quinetiam 

3o    quantumvis  fit  verum,  uli  nihil  j  verius,  Deum  exiflere, 
a.  Page  69, 1.  25,  à  p.  70,  1.  20. 


p8  Œuvres  de  Descartes.  384-385. 

ejfe  illum  omnium  Authorem,  non  ejfe  fallacem,  quia 
tamen  hœc  ejfe  videntur  minus  evidentia,  quàm  demonjîra- 
tiones  illœ  Geometricœ,  vel  eo  argumento  quàd  Dei  exi- 
jîentiam,  rerum  creationem,  &  alia  de  Deo  multi  contro- 
vertant,   has  demonjirationes  nemo  injîcietur,  ecquis  eft,       5 

464  quem  perfuadeas  ijlas  ab  illis  evidentiam\  certitudinemque 
mutuari?  Et  quis  capiat  Diagoram,  Theodorum,  aut  Ji 
qui Jimiles  funt  athei,  certos  omnino  reddi  non  pojfe  hu- 
jufmodi  demonflrationum?  Et  quotufquifque  credentium 

eji,  quem  Jî  rogaris,  cur  cerlus  Jit  in  triangulo  quadra-  lo 
tum  bafeos  œquale  ejfe  quadratis  crurum,  refponfurus  fit  : 
quia  fcio  Deum  ejfe,  &  Deum  non  poJfe  fallere,  &  ipfum 
ejfe  tam  hujus  rei  quàm  aliorum  omnium  Authorem?  & 
non  rejpondeat  potius  :  quoniam  illud  Jcio,  ac  perjuadeor 
indubitatâ  demonjîratione?  Quanta  magis  id  refponde-  i5 
rent  Pythagoras,  Plato,  Archimedes,  Euclides,  cœteri 
Mathematici,  quorum  nemo  ejfe  videtur  qui  de  Deo  co- 
gitet,  ut  demonjirationum  certijfimus  fiatl  Quanquam, 
quia  forte  non  de  aliis,  Jed  de  teipfo  folo  fpondebis,  id- 
que  aliunde  pium  eJi,  non  ejî  profeélo  quare  contendam.     20 

465  In  Meditationem  VI. 

De  rerum  materialium  exiflentiâ, 

&  reali  mentis  a  corpore 

diftindione. 

I.   Circa  fextam,  id  non  moror  quod  initio  dicis  :  Res     25 
materiales,  ut  funt  objedum  purae  Mathefeos,  poiTe 

10  Après  triangulo]  redangulo  ajouté  {Disquis.  Met.). 


385-386.  ObJECTIONES    QuiNTiE.  JIÇ 

exiflere^;  cùm  tamen  res  mater iales  Jint  objeéïum  mixtœ, 
non  purœ,  maîhefeos  ;  &  objeéïum  purœ  mathefeos,  ut 
punéîum,  linea,  fuperficies,  conjiantiaque  ex  us  indiviji- 
bilia,  indivifibiliterque  fe  habentia,  exijîere  reipfâ  non 
5  pojjint.  In  eofolùm  hœreo,  quàd  heic  iterum  imaginatio- 
nem  ab  intelledione  dijîinguis.  Quippe,  6  Mens,  hœ 
duœ  videntur  unius  ejufdemque  facultatis  aéliones,  ut 
fupra  injinuavimus ;  &,  Ji  quidjit  difcriminis,  idnon  vide- 
tur  amplius  ejjfe,  quàm  fecundùm  magis  &  minus;  &  vide 

lo    ut  illa  inde  jam  probentur. 

Dixijîi  fupra  :  imaginari  nihil  efle  aliud,  quàm  con- 
templari  figuram  imaginemve  |  rei   corporeae.  Heic    <66 
verà  non  abnuis  intelligere  efle  contemplari   Trigo- 
num,   Pentagonum,  Chiliogonum,  Myriogonum,  & 

,5  hujufmodi  cœ\tera,  quœ  figurœ  funt  rerum  corporearum. 
Et  difcrimen  quidem  jam  Jîatuis,  quàd  imaginatio  fit 
cum  quàdam  applicatione  facultatis  cognofcitivae  ad 
corpus,  intelledio  verô  talem  applicationem  feu  con- 
tentionem  non  exigat.  Adeo  ut,  cùm  fimpliciter  &  fine 

2o  labore  percipis  Trigonum  ut  figuram  conllantem  tri- 
bus angulis,  id  intelligere  te  dicas.  Et  cùm  non  fine 
aliquâtuî  contentione  figuram  quafi  praefentem  habes, 
infpicis,  exploras,  diftindeque  &  figillatim  agnofcis, 
difcernifque  treis  angulos,  id  te  dicas  imaginari.  Ac 

2  5  proinde,  cùm  percipias  quidem  abfque  labore  Chilio- 
gonum  efle  figuram  mille  angulorum,  neque  tamen, 
applicando  &  contendendo  teipfam,  difcernere  poflis, 

x^CMxWogonum  [i" et 2' édit.)]  riagonum  {Disquis.  Met.).  De 
Chiliagonum  {Dis>jnis.  Met.). —  même  ci-après,  p.  33o,  l.  3,  &c. 
Miriofionum  (/"•'  el  ::'  édit.)]  Mi- 

■1.  Page  71,1.  14-15. 

ŒuvuEs.  II.  42 


}  }o  Œuvres  de  Descartes.  386-387. 

&  quafi  praefenteis  habere,  figillatimque  difcernere 
omneis  illius  angulos;  fed  te  perinde  confufe  habeas, 
ac  circa  Myriogonum,  aut  quamcumque  aliam  hujuf- 
cemodi  figurarum  ;  idcircô  cenfeas,  refpedu  Chilio- 
goni  aut  Myriogoni,  Intelleélionem  effe,  non  Ima-  5 
ginationem''. 

467  I  Veruntamen  nihil  fane  objîat  quin,  ut  ad  Trigonum, 
fie  ad  Chiliogonum,  quemadmodum  intelleélionem,  ita 
imaginationem  extendas.  Nam  &  nonnihil  contendis,  ut 

figurant  illam  tam  multorum  angulorum  aliquo  modo  10 
imagineris,  lieet  multitudo  illa  angulorum  tanta  fit,  ut 
ipfam  difiinéïe  capere  non  pojjis  ;  &  aliunde  per\cipis 
quidem  voce  Chiliogoni  fignificari  figuram  mille  angu- 
lorum, fed  hœc  efi  tanliim  vis  nominis ;  nam  non  prop- 
terea  in  eâ  figura  intelligis  magis  mille  angulos,  quàm  i5 
imaginaris. 

Attendendum  verà  ut  amitlatur  difiinclio  &  acquiratur 
confufio  per  gradus.  Tetragonum  enim,  confufiiis  quàm 
Trigonum,  percipies  imagmaberifve  aut  intelliges,  fed 
difiinélius  quàm  Pentagonum ;  tum  hoc  confufius  Tetra-  20 
gono,  Hexagono  difiinélius,  atque  ita  confequenter,  donec 
non  habeas  quiddiferte  tibi  proponas;  &,  quia  jam  diferte 
capere  non  poffis,  contendere  teipfam  ut  pluritnum  né- 
gliges- 

Quamobrem,  fi  velis  quidem  imaginationem  fimul  &     2 5 

468  intelleclionem  |  vocare,  quandiu  figuram  difiincle  &  cum 
fenfibili  quddam    contentione   cognofcis  ;   inlclleclionem 

verà  foliim,  dum  confufe  foliim  &  cum  nullâ  aut  perexi- 

22  diferte,  sic  {1"  el  2'  édit,).  Lire  dillinde  ?  ou  difcrete? 
a.  Cf.  p.  72  et  7.1. 


387-388.  Objectiones  Quint.*:.  }jl 

guâ  contentione  fpecularis,  licebit  profeélo.  At  non  erit 
vropterea,  cur  plufquàm  unum  genus  internœ  cognitionis 
adjîruas,  cui  accidentarium  folummodo  fit,  ut,  fecundùm 
îîiagis  &  minus,  difiinéîe  vel  confufe,  intente  vel  remijfe, 

5  figurant  quampiam  intuearis .  Et  certe,  ciim  Heptago- 
num,  Oéîagonum,  cœterafque  porro  figuras  ad  Chiliogo- 
num  aut  Myriogonum  ufque percurrere  volucrimus,  |  &  ad 
majorent  minoremque  difiinclionem  vel  remijjionem  fent- 
per  continuoque  adtenderimus,  dicerene  potenmus,  ubi- 

10  nam,feu  in  quâ  figura,  imaginalio  definat,  intelleélio-fola 
rema'neat?  Nifi potiiis  non  apparebit [cries  tenorque uniuf- 
modi  cognitionis,  cujus  continua  infenfibiliterque  decref- 
cat  difiinélio  &  contentio,  crefcat  confufio  &  remifiio. 
Alias  certe  confidera,  ut  intelleclionetn  déprimas,  imagi- 

i5     nationent  exfolias.  Qiiid  enijti  aliud,  quàm  illi  ludibrium,    469 
ifii  commendationem  quceris,  dum  illi  negligentiam  &  con- 
fufionem  tribuis,  huic  vero  diligentiam  <&  perfpicuitatem 
adfcribis  ? 

AJferis  pofiea  :  vim  imaginandi,  prout  a  vi  intelli- 

2o  gendi  diflinguitur,  ad  tuî  effentiam  non  requiri^ 
Quomodo  id  vero,  fi  una  eademque  vis  fit,  cujus  fundio- 
nes  différant  fecundiim  magis  &  minus  duntaxat? 

Subjicis  :  mentem,  imaginando,  fefe  convertere  ad 
corpus,  intelligendo,  ad  feipfam  ideamve  quam  habet 

25  in  fe*",  Quid  ita  vero,  fit  non  potefi  mens  fefe  ad  feipfam 
ideamve  uUani  convertere,  quin  fimul  fefe  convertat  ad 
aliquid  corporeum,  ideâve  corporeâ  reprœfentatum  ?  Nam 
Trigonum  quidem,  Pentagonum,  Chiliogonum,  Myrio- 
gonum, cœterœque  figurœ  earumve  ideœ  corporeœ  omnino 

a.  Page  73, 1.  5-7. 
b    Ibid.,\.  i5-i8. 


JJ2  Œuvres  de  Descartes.  388-390. 

funt ;  neque  potejî  mens  ad  illas,  |  nifi  ut  corporeas  corpo- 
rearumve  injlar,  intelligendo  attendere.  Quod  fpeéïat  ad 
ideas  rerum  immaterialium  creditarum,  ut  Dei,  Angeli, 
animes   humanœ  feu  mentis,  confiai  etiam   quafcumque 
410    habemus  de  ipfis  ideas,  ejfe  vel  corporeas,  \  vel  quafi  cor-      5 
poreas,  ex  forma  fcilicet  humanâ  &  ex  rébus  aliàs  tenuif- 
fimis,  fimplicijfjimis,  infenfibilijjimis,  cujufmodi  funt  aër 
œtherve,  defumptas,  ut  fupra  quoque  attigimus.  Quod 
autem  dicis  conjicere  te  probabiliter  folùm  aliquod 
corpus   exiftere*,  quia  non  potes  dicere  ferio,  idcirco     10 
morandum  non  efi. 

2.  Difputas  deinceps^  de  Senfu,  ac  prœclare  primum 
enumerationem  infiituis  eorum,  quœ  per  fenfus  innotue- 
rant  &  crédita  vera  a  te  fuerant,  folâ  judice  ac  duce  na- 
turâ.  Refers  fubinde  expérimenta'^ ^  quœ  habitam  fenjibus  i5 
fidem  ita  labefaélaverint,  ut  eô  te  adegerint,  que  te  rccep- 
tam  vidimus  circa  Meditationem  primam. 

Hoc  poîTO  loco  mens  mihi  non  efi  de  veritate  fenfuum 
intendere  litem.  Tametfi  enim  fallacia  falfitafve  fit,  non 
in  fenfu,  qui  mère  paffive  fe  habet,  refertque  foliim  ea  20 
quœ  apparent,  quœque  talia  ex  fuis  caufis  apparere  necef- 
fum  efi.,  fed  in  judicio,  five  in  mente,  quœ  circumfpecle 
fatis  non  agit,  neque  advertit  ea  quœ  proculfunt,  ex  hifce 
471  \aliifve  caufis  apparere  confufiora  mi\noraquc  feipfis,  dum 
pr  ope  funt,  &  ita  de  cœteris  :  attamen,  ubicumque  fallacia  25 
fit,  negandum  non  efi  quin  aliquafit.  Soliimque  difficul- 
tas  efi,  ficne  femper  fit,  ut  nunquam  de  rei  cujufpiam  fen- 
fibus  perceptœ  veritate  confiare  poffit. 

a.  Pape  73,  1.  23. 

b.  Page  74,  1.  I,  à  p.  76,  1.  20. 

c.  Page  76,  1.  21,  à  p.  78,  1.  I. 


390-391.  ObJECTIONES    QlJfNT^.  35  J 

Sane  vero  nihil  eji  necejfe  exempta  obvia  conquirere . 
Dico  folùm  adea,  quœ  profers Jive  potiùs  ohjicis,  conjîare 
omninà  videri,  cùm  turrim  &  prope  fpeéîamus  &  contin- 
gimus,  certos  nos  ejje  quàd  Jit  quadrata,  qui,  remotiores, 
5  habueramus  anfam  judicandi  rotundam,  vel  certe  dubi- 
tandi,  quadratane  an  rotunda  an  alterius  figurœ  ejfet. 

Sic  fenfus  il  le  doloris^,  qui  apparet  adhuc  ejJe  in  pede 
aut  manu,  pojîquàm  ea  membra  refcijfa  funt,  fallere  ali- 
quando  potejl,  in  iis  fcilicet  quibus  funt  refciffa,  idque  ob 

10   fpiritus  fenforios  affuetos  in  ipfa  déferre  inque  ipfis  fen- 
fum  exprimere ;  attamen  qui  integri funt,  tam  certifuntfe 
in  pede  aut  manu,  quam  compungi  vident,  doloremfen]tire,     472 
ut  dubitare  non  valeant. 

Sic,  ciim  vigilemus  fomniemufque  per  vices,  donec  vi- 

i5  vimus,  fallacia  quidem  per  fomnium  ejl,  quàd  ea  videri 
coram  appareant,  quœ  coram  non  funt  ;  attamen  necfem- 
per  fomniamus,  nec,  dum  rêvera  vigi\lamus,  dubitare  pof- 
fumus  vigilemufne  an  fomniemus  potius. 

Sic,  cum  cogitare  pofjimus  nos  effe  naturœ  fallaciis 

20  obnoxiœ,  etiam  in  rébus  veriffimis  vifs,  nihilominus  cogi- 
tamus  etiam  nos  effe  a  naturâ  veritatis  capaces.  Et  ut  ali- 
quando  fallimur,  ut  non  deteéîo  fophifmate,  vel  baculo 
média  ex  parte  in  aquam  immerfo  ;  ita  aliquando  intelli- 
gimus  verum,  ut  in  Geomctricd  demonjïratione,  aut  in 

25  baculo  ex  aquâ  educlo,  adeo  ut  de  neutrius  veritate  dubi- 
tare plane  pojjimus .  Et  ut  dubitare  de  cœteris  liceat,faltem 
de  eo  dubitare  non  licet,  quàd  res  taies  appareant;  nec 
potefi  non  effe  veriffimum  taleis  apparere. 

28  Après  apparere,  non  à  la  ligne  (/"  et  2'  édit.). 
a.  Page  77, 1.  1-7. 


JJ4  Œuvres  de  Descartes.  391-39». 

Qudd  autem  ratio  multa  dïJJ'uadeaî,  ad  quœ  nos  natura 
impellit,  non  iollit  hocfaliem  veritatem  ejus  quoi  apparet, 
473  Toû  cpatvofxévou.  |  Tametjï  nihil  ejî  necejfe  heic  difquirere, 
ratio-ne  fenfûs  impulfui  repugneî,  eo  duntaxat  modo,  que 
dextera  manus  prolabentem  lœvam  prœ  lajfitudine  fujien-  5 
tat,  an  vero  quodam  alio. 

y  Accedis  confequenter  ad  injîitutum,  fed  levi  quaji 
velitatione.  Pergis  enim  :  Nunc  autem,  poflquàm  inci- 
pio  meipfum,  meaeque  authorem  originis  melius  noffe, 
non  quidem  omnia,  quse  habere  videor  a  fenfibus,  10 
puto  effe  temere  admittenda,  fed  neque  etiam  |  omnia 
in  dubium  revocanda''.  Bene  hoc  habet,  quanquam  & 
antea  idem  haud  dubie  puiaveras . 

Sequitur  :  Et  primo,  quoniam  fcio  omnia  quse  clare 
&  diftinde  intelligo,  talia  a  Deo  fieri  poffe,  qualia  illa    i5 
intelligo,  fatis  eft  quôd  poffim  unam  rem  abfque  al- 
téra clare  &  diftinde  intelligere,  ut  certus  fim  unam 
ab  altéra  effe  diverfam,  quia  poteft  faltem  a  Deo  feor- 
fim  poni  ;  &  non  refert  a  quâ  potentiâ  id  fiât,  ut  di- 
verfa  exillimetur''.  Ad  hoc  nihil aliud dicendum  ejl,  quàm    20 
probare  te  clarum  ex  obfcuro,  ne  caujjer  ejjfe  obfcuritatem 
vi'i     in  illatione  aliquam.  Ac  non  hœreo  quidem  in  eo,\quod 
probare  prius  oportuerit,  exijîere  Deum,  &  ad  quœ  poten- 
tiâ ejus  Je  extendat,  ad   ojîendendum  facere  eum  pojfe 
quicquid  tu  potes  intelligere.   Quœfierim  Joliim,   nonne    2  5 
tu  clare  dijlinélcque  intelligis  in  triangulo  proprietatem 
illam,  quôd  majora  latera  majoribus  angulis  fubten- 

23  oportuerit  [errata  i"  édit.)]  oporteat  {i"  el  2' edit.,  et  Dis- 
quis.  Met.]. 

a.  Page  77, 1.  28,  à  p.  78,  1.  I. 

b.  Page  78,  I.  2-8. 


392-393.  Objectiones  Quinte.  j  j  ^ 

dsintur,feparatim  ah  aliâ,  quâ  très  flmul  anguli  haben- 
tur  pares  duobus  redis  ?  Et  admiitifne  propterea  Deum 
ita  pojfe  illam  proprietatem  ab  hac  feparare  &  feorjim 
ponere,  ut  triangulus  ifiam,  &  non  illam,  habeat,  vel  ijîa 
5     quoquc prœterea  fit feorfim  a  triangulo? 

Sed,  ne  te  heic  remorer,  quod  hœc  feparatio  paruai  ad 
rem  facïat,fubjicù  :  Ac  proinde  ex  hoc  ipfo,  quôd  fciam 
me  exiflere,  j  quôdque  intérim  nihil  plane  aliud  ad 
naturam  fiveeflentiam  meam  pertinereanimadvertam, 

10    prseter  hoc  folum,  quôd  fim  res  cogitans,  rede  con- 

cludo  meam   eflentiam  in  hoc  uno  confiftere,  quôd 

fim  res  cogitans''.  Heic  remoi'arer ; fed vel repeterejuf- 

Jicit  quœ  circa   Meditationem  fecundam  dicla  funt,  vel 

cxfpeéiandum  quid  inferre  velis. 

,5         \  Pojlremd  enim  :  Et  quamvis,  inquis ,  fortaffe   (vel    vih 
potius,  ut  poflmodum  dicam,  pro  certo)  habeam  cor- 
pus, quod  mihi  valde  arde  conjundum  eft,  quia  ta- 
men  ex  unâ  parte  claram  &  diftindam  habeo  ideam 
meî  ipfius,  quatenus  fum  tantùm  res  cogitans,  non 

20  extenfa,  &  ex  alià  parte  diftindam  ideam  corporis, 
quatenus  eft  tantùm  res  extenfa,  non  cogitans  ;  cer- 
tum  eft  me  a  corpore  meo  reverà  effe  diftindam,  &. 
abfque  illo  pofle  exiftere  ''. 

Videlicet  hue  properabas  ?  Ergo,  quia  cardo  difficul- 

25  tatis  heic  potif/îmum  vertitur,  confijîendum  nonnihil  efl, 
ut  pateat  qui  illujn  fabilias.  Agiiur  heic  primiim  de  di- 
ftindione  inter  te  &  corpus.  Quod  porro  corpus  intelli- 

5  Après  triangulo,  non  à  la  ligne  {i"  et  2'  édit.).  —  \o  et  12  fim] 
fum  {i"  édit.). 

a.  Page  78,  1.  8-12. 

b.  Ibid.,  1.  i3-20. 


jj6  Œuvres  de  Descartes.  393-595. 

gis?  Nempe  hoc  craJJ'um  ex  membris  conjlans,  de  quo 

funt  haud  dubie  hœc  verba  :  habeo  mihi  conjundum, 

&,  certum  eft  me  a  corpore  meo  effe  diftindam  &c. 

Atqui,  ô  Mens,  de  hoc  corpore  non  ejl  difficultas.  Effet 
quidem,  Ji  objicerem  cum  plerifque  Philofophis  te  effe  5 
hxz\iyz\a.v^\perfeéîionem,  aéîum,  formam, fpeciem,  &  ut 
vulgari  modo  loquar,  modum  corporis.  Quippe  illi  non 
476  I  magis  te  ab  ijîo  corpore  dijîinélam  feparabilemque  agnof- 
cunt,  quant  figurant  modumve  aliunt  ;  idque,feu  fis  anima 
tota,  feu  fis  prœterea  etiam  vouç  ôuvajxei^  voùç  7i;a.9r,Ti/.oç,  jo 
intelledus poffibilis,feu  paffibilis,  ut  loquuntur.  Sed  agere 
placet  tecum  liberalius,  te  nimirum  confiderando  ut  voûv 
7coir,Ti/,dv,  intelleéJum  agentem,  into  &  / wpiaxov,  yèpara- 
bilem,  tametfi  aliâ,  quâ  illi,  ratione. 

Cùm  illi  enim  ifium  fiatuerent  omnibus  hominibus  {nifi  i5 
potius  rébus)  communem,  prœfiantemque  intelleélui  poffi- 
bili,  ut  intelligat,  eâdem  pj-orjus  ratione  ac  neceffitate, 
quâ  lux  oculo,  ut  videat  {unde  folari  lumini  comparare 
foliti  erant,  fpeélareque  proinde  ipfum,  ut  advenienîem 
extrinfecus),  ipfe  te  potius  confidero  [nam  &  tu  quoque  id  20 
bene  vis)  ut  intelleélum  quendam  fpecialem,  qui  domineris 
in  corpore. 

Repeto  aulent  difficultatem  non  effe,  fi/ne  feparabilis, 
annon,  ab  hoc  corpore  {unde  &  paulà  ante  innuebam  non 
fuiffe  neceffarium  recurrere  ad  Dei  potentiam,  quâ  illa  25 
fint  feparabilia,  quœ  feparatim  intelligis),fedde  corpore, 
471  I  quod  ipfantet  fis  :  quafi poffis  ipfa  effe  tenue  corpus,  intra 
craffum  iflud  diffujum,  aut  in  ejus  parte  fedem  obtinens. 
I  Ccsteriim  nondum  fecifii  fidem,  effe  te  aliquid  pure  in- 

8  diftindum  {i"  édit.,  faute       ajouté  {Disquis.  Met.),  omis  (i" 
corrigée  à  l errata). —  i5  iftum       et  2' édit.). 


395-396.  Objectiones  QyiNTyf:.  jjj 

corporeum.  Et  cùm  in  fecundâ  Meditatione  enunciajfes  te 
elle  non  ventum,  non  ignem,  non  vaporem,  non  hali- 
tum'',  admonita  profecîo  es,  id  fine  probaîionc  fuijfe 
enunciatum. 
5  Dicebas  te  de  iftis  rébus  illeic  loci  non  difputare  ^  ; 
aï  deinceps  non  difputajîi,  neque  ullâ  ratione  probajîi  non 
ejfe  te  corpus  hujufcemodi.  Spes  erat,  ut  heic  id prcejîares ; 
&,Ji  quid  tamen  difputas,  fi  quid  probas,  difputas  &  pro- 
bas  te  non  ejje  crajjfum  corpus  hoc,  de  quo,  ut  jam  dixi, 

10     non  efi  difficultas. 

4.  At,  inquis,  habeo  ex  unâ  parte  claram  &  diftin- 
dam  ideam  meî  ipfius,  quatenus  fum  tantùm  res  cogi- 
tans,  non  extenfa,  &  ex  aliâ  parte  diftindam  ideam 
corporis,  quatenus  eft  tantùm  res  extenfa,  non  cogi- 

i5     tans.  Enimverà,  quod  fpeclat  primiim  ad  ideam  corporis, 
non  videtur  multum  de  eâ  laborandum.  Nam,fi  id  quidcm 
pronunciares  de  ided  corpo\ris  univerfc,  repetendum  ejfet,    478 
quod  objecimus,  probandum  ejJe  tibi,  repugnare  naturœ 
corporeœ  ut  fit  cogitationis  capax.  Sicque  principium  pete- 

20  retur,  ciim  quœfiio  de  te  infiituta  fit,  an  tenue  nempe 
corpi^s  non  fis,  quafi  cogitare  corpori  repugnet. 

Veriim,  quia  id pronuncias  &  agis  cer\te  foliim  de  crajfo 
ifio  corpore,  a  quo  te  eJfe  difiinclam  &  feparabilem  con- 
tendis,  ideo  non  tam  inficior,  quin  habeas  ipfius  ideam, 

25  quàm  te  habere  pojfe  inficior,  fi  inextenfa  quidem  res  fis. 
Quœfo  te  enim,  quomodo  exifiimes  in  te,fubjeéîo  inextenfo, 
recipi poffe  fpeciem  idcamve  corporis,  quod  extenfum  efi  ? 
Seu  enim  talis  fpecies  procedit  ex  corpore,  illa  haud  dubie 
corporea  efi,  habetque  partes  extra  partes,  atque  adeo  ex- 

a.  Page  27,  1.  21. 

b.  Ibid.,  1.  27. 

Œuvres.  II.  43 


j^S  OEuvRES  DE  Descartes.  396-397. 

tenfa  ejî.  Seu  aliunde  imprejfa  eji,  quia  necejfarium  fejn- 
per  eft,  ut  reprcefentet  corpus  extenfum,  oportet  adhuc  ut 
habeat partes,  & perinde  extenfajit.  Alioquin  certe,fipar- 
tibus  careat,  quomodo partes  reprœfentabit  ?  Si  extenjione, 
quomodo  retn  extenfam?  Si  figura,  quomodo  rem  figura-      5 

479  tam  ?  Si  I  pofitione,  quomodo  rem  habentem  fuperiores, 
inferiores,  dextras,  finifiras,  obliquas  partes  ?  Si  varie- 
tate,  quojnodo  colores  varias  &c.  ?  Non  ergo  videtur  idea 
extenfione  prorfus  carere  ;  nifi  vero  careat,  quonam  modo 

tu,  fi  inextenfa  fueris,  illifubjicieris  ?  Quomodo  illam  tibi    10 
aptabis  ?  Quomodo  ufurpabis  ?  Quomodo  fenfim  oblite- 
rari  evanefcereque  tandem  experieris  ? 

Deinde,  quod  fpeélat  ad  ideam  tui,  nihil  efi  addendum 
ad  ea  quœ  jam  dicîa  funt,  ac  in  Meditationem  prœfertim 
fecundam.  Exinde  enim  evincitur,  tantiim  abejfe  ut\  ideam  i5 
tuî  claram  difiinclamque  habeas,  quin  penitus  nulLvn 
habere  videaris.  Quippe  quia,  tametfi  agnofcas  cogitare 
te,  nefcias  tamen  qualis  res  fis,  quœ  cogitas;  adeo  ut,  ciim 
fola  hœc  operatio  nota  fit,  lateat  te  tamen  quod  efi  prœci- 
puum,  fubfiantia  nempe,  quœ  operatur.  Unde  fuccurrit  20 
comparatio,  quâ  dici potes  fimilis  cœco,  qui,  calorem  fen- 
tiens,  admonitufque  eum  efie  a  Joie,  putet  Je  habere  cla- 
ram &  difiinclam  ideam  Jolis,  quatenus,  fi  ex  eo  quœratur 

480  quidjit  Jol,  reJpon\dere  pojfit  :  efi  res  calejaciens. 

Sed,  inquies,  heic  addo,  non  tantiim  quàdfim  res  cogi-  25 
ta.ns,Jed  etiam,  quod  tes  non  extenfa.  Verumtamen,  ut 
taceam  fine  probatione  id  dici,  ciim  in  quœfiione  tamen  fit, 
quœjo  primiim  :  idcircone  ideam  tuî  claram  &  difiinûam 
habes?  Dicis  te  non  extenjam :  dicis  quid  non  fis,  non 
verà  quid  fis.  An  ad  liabendum  claram  difiinéïamque,  Jeu,     3o 

24  Après  calefaciens,  non  à  la  ligne  {i"  et  s'  édit.). 


:-!97-398.  Objectiones  Quint^.  339 

qiiod  idem  ejî,  veram  germanamqiie  alicujus  rei  ideam, 
non  ejl  necejfe  ipfammet  rem  pofitive,  &,  ut  ita  dicam, 
affirmate  nojJ'e,fufficitque  nojfe,  quàd  illa  non  fit  alia  quœ- 
piam  res  ?  Ergone  clara  dijîinélaque  erit  Bucephali  idea, 
5  Ji  quis  faltem  norit  de  Bucephalo,  quod  mufca  non  fit? 
Sed,  ne  hoc  urgeam,  requiro  potius  :  tu  igitur  res  non 
extenfa  es,  annon  es  diffufa  per  corpus  ?  Nefcio  quid  |  ref- 
ponfurafs;  nam,  licetegoab  initio  te  agnoverim  in  cere- 
brofoliim,  id  tamen  conjiciendo  potius  quam  plane  affe- 

10    quendo  opinionem  tuam.  Conjecluram  duxi  ex  iis  verbis, 
quœ  poftea  fequuntur,  dum  ais  te  non  ab  omnibus  cor- 
poris  partibus  affici,  fed  tantiimmodo  a  cerebro,  vel 
I  etiam  ab  unâ  tantùm  exiguâ  ejus  parte  \  Veriim  certus    48i 
plane  non  fui,  an  ejfes propterea  tantiim  in  cerebro  parteve 

1 5  illius,  ciim  poffis  effe  in  corpore  toto,  &  in  unâfoliim  parte 
affici  :  ut  vulgo  fatemur  animam  diffufam  toto  corpore, 
&  in  oculo  tamen  duntaxat  videre. 

Dubium  fimiliter  moverunt  verba  illa  fequentia,   & 
quamvis  toti  corpori  tota  mens  unita  eiïe  videatur, 

2o  &c.  ''.  Quippe  illcic  loci  non  afferis  quidem  te  effe  uni- 
tam  toti  corpori  ;  fed  te  effe  tamen  unitam  non  negas. 
Utcumque  fit,  ejlo  primiim,  fi  placet,  diffufa  toto  cor- 
pore.  Sive  idem  cum  anima  fis,  five  quid  diverfum ,  quœfo 
te,  inextenfa  es,  quœ  es  a  capite  ad  calcem  protenja  ?  quœ 

25  coœquaris  corpori?  quœ  tôt  illius  partibus  correfpondcn- 
teis parteis  habes?  An  dices  te  ideo  effe  inextenfam,  quàd 
tota  in  toto  fis,  &  tota  in  quâlibet  parte  ?  Quœfo  te,  fi 

5  Apres  fit,  non  à  la  ligne  {i"     ■  et  Disquis.  Met.)]  dixi  [2'  édit.) 
et  2'  édit.).  —  10  duxi  (/"  édit.        —  26  dicesj  dicis  ',2'  édit.). 

a.  Page  86,1.  i6-i8. 

b.  Ibid.,  1.  4-5. 


J40  OEuvREs  DE  Descartes.  398-400. 

dicas,  quomodo  idcapis?  Itane potejî  iinum  quid  ejfefimul 

totum  in  pluribus  locis?  Fides  nos  id  doceat  de  facro  my- 

Jîerio;  de  te,  ut  de  re  naturali,  difputatur  hetc,  &  ex  lu- 

482  mine  quidem  natu\rali.  Licetne  intelligere\plura  ejfe  loca, 

&  non  eJfe  plura  locata?  Et  nunquid  centum  funt  plura  5 
uno  ?  Et  nunquid,  Ji  res  aliqua  tota  ejî  in  uno  loco,  poterit 
eJfe  in  aliis,  nifi  ipja  fit  extra  Je,  uti  locus  ejl  extra  loca? 
Dicito  quod  voles  :  faltem  &  obfcurum  &  incertum  erit, 
Jîfne  in  quâlibet  parte  tota,  &  non  potius  in  fingulis  par- 
tibus per  fingulas  tuî  parteis.  Et  ciim  fit  longe  evidentius  10 
nihil pofe  totum  fimul  effe  in  pluribus  locis,  etiam  eviden- 
tius evadet  non  ejfe  te  totam  in  fingulis  partibus,fed  totam 
duntaxat  in  toto,  atque  adeo  per  tuî  parteis  diffufam  per 
totum,  ficquc  habere  extenfonem. 

EJîo  deinde  in  cerebro  foliim,  aut  in  exiguâ  foliim  ejus  i5 
parte.  Cernis  idem  plane  incommodi  effe;  quoniam,  quan- 
tulacumque  fit  il  la  pars,  extenfa  tamcn  ejl,  (S*  tu  illi  coex- 
tenderis,  atque  idcirco  extenderis,  particulafque particulis 
illius  refpondenteis  habes.  An  dices  te  cerebri partem pro 
punélo  accipere?  Incredibile  fane  ;  fed  ejlo  punéîum.  Si  ao 
illud  quidem  Phyficum  fit,  eadem  remanet  di^cultas,quia 
taie  punélum  extenfum  ef,  neque  partibus  prorfus  caret. 

483  Si\  Mathematicum,  nojîi  primiim  id  nif  imaginatione  non 
dari.  Sed  detur,  vel  fngatur  potius  dari  in  cerebro  Ma- 
thematicum punélum,  cui  tu  adjungaris,  &  in  quo  exi-  aS 
jlas  :  vide  quam  futura  fit  inutilis  fiéîio.  Nam,  ut  \  fn- 
gatur,  fie  jîngi  débet,  ut  fis  in  concurju  nervorum  per 
quos  omnes  partes  informatce  anima  îranfmittunt  in  cere- 
brum  ideas  feu  fpecies  rerum  fenfibus  perceptarum.  At 
primiim,  nervi  omnes  in  punélum  non  coéunt,  feu  quia,  3o 
cerebro  continuato  infpinalem  medullam,  multi  nervi  toto 


400-401.  Objectiones  Quint^.  J4^ 

dorfo  in  eam  abeunt  :  feu  quia  qui  tendunt  in  médium 
caput,  non  in  eundem  cerebri  locum  dcjïnerc  deprehen- 
dunlur.  Sed  demus  concui-rere  omneis  ;  nihilominus  con- 
curfus  illorum  in   mathematico  punélo  ejje  ncquit,  quia 
5     videlicet  corpora,  non  mathematicœ  lincœ  funt,  ut  cnire 
pojjint  in   mathematicum  punélum.  Et  ut  demus  coire, 
fpiritus  per  illos  traduéli  cxire  e  nervis  autfubire  nervos 
nonpoterunt,  utpote  ciivi  corpora  Jint,  &  corpus  eJJe  in  non 
loco,  feu  Iranfïrc  pcr  non  locum,  cujufmodi  ejï  punélum 
lo     ma\thenialicum,  non  pofjit.  Et  quamvis  demus  effc,  &  tran-    484 
fîre  poffe,  attamen  tu,  in  punclo  exifîens,  in  quo  non  funt 
plagœ  dextra,  finijlra,  fuperior,  inferior,  aut  alia,  diju- 
dicare  non  potes  unde  adveniant,  aut  quid  renuncient. 
Idem  autem  dico  de  iis,  quos  tu  debeas  ad  fentiendum 
i5     renunciandumve,  &  ad  movendum  tranfmittere.  Ut  prœ- 
teream  capi  non  po/fe,  quomodo  tu  motum  illis  imprimas, 
fi  ipfa  in  punélo  fis,  ni/i  ipfa  corpus  fis,  feu  nifi  corpus 
habeas,  |  quo  illos  contingas,  fimulque  propellas.  Nam,fi 
dicas  illos  per  fe  moveri,  ac  te  folummodo  diriger  e  ipfo- 
2o    rum  motum,  mémento  te  alicubi  negalTe  moveri  corpus 
per  fe  ",  ut proinde  inferri  pofjit  te  effe  motus  illius  cau- 
fam.  Ac  deinde  explica  nobis,  quomodo  talis  direélio  fine 
aliquâ  tuî  contentione  alque  adeo  motione  effe  valeat  ?  Quo- 
modo content io  in  rem  aliquam,  &  motio  illius,  fine  con- 
25     taélu  mutuo  moventis  &  mobilis?  Quomodo  contaclus f  ne 
corpore,  qucindo  (iit  lumine  naturali  efl  adeo  per fpicuuni) 

Tangerc  nec  tangi  fine  corpore  nuUa  poteft  res""  ? 

i3  Apres  renuncient,  ;;o;z  à  la        Tant;crc  cl  après  rcs,  non  à  la 
ligue  {i" et  2'  édit.).  —  27  Arant        ligne  (/"  cl  z'  edii  ). 

a.  Page  26, 1.  18-19. 

b.  Lucrèce,  De  natura  rerum,  I,  ?o5  : 

Tangerc  enim  et  tangi,  nisi  corpus,  nulla  potest  res. 


j/\2  OEuvRES  DE  Descartes.  401-40J 

485  j  Quanquavi  qiiid  in  his  immoror,  cùm  tibi  ipjî  incum- 
bat  probare,  ejfe  te  rem  inextenfam  atque  idcirco  incorpo- 
ream  ?  Neque  verd,  quantum  opinor,  argumentum  ex  eo 
duces,  quôd  homo  conjlare  vulgo  dicitur  ex  corpore  & 
animo  ;  quaji,  cùm  una  pars  corpus  dicatur,  alia  non 
corpus  dici  debeat.  Si  enimfaceres,  ita  dijlinguendi  occa- 
Jîonem  dares  :  conjlare  hominem  ex  duplici  corpore,  crajfo 
fcilicel,  &  fubtili;  adeà  ut,  ciim  illud  retineat  commune 

nomen  corporis,  ijîi  nomen  animœ  detur.  Ut  prœteream 
idem  de  aliis  animalibus  diéîum  iri,  quibus  tu  mentem  10 
tibi  ipJî  parem  non  concejferis  :  beatis  illis  fane,  fi  vel 
animam,  te  authore,  habeant.  Heine  igitur,  quando  con- 
cludis,  certum  effe  te  a  corjpore  tuo  reverâ  efle  di- 
ftinélam'',  vides  concejfuin  id  quidem  iri,  fed  non  concef- 
fum  iri  propterea,  ejje  te  incorpoream,  &  non  potins  i5 
fpeciem  tenuij[fimi  corporis  a  crajfiore  ijîo  dijiinéîi. 

Addis  &  te  proinde  pofTe  abfque  illo  exiftere''.   Ve- 
riim,  ubi  concejfumfuerit  te  perinde  pojfe  abfque  craffo 

486  ifîo  corpore  exifîere,  ac  exifiit  vapor  odoratus,  \  dum  e 
pomo  exiliens  in  auras  difpergitur,  quidnam  exinde  lu-  20 
crata  eris  ?  Certe  aliquid  amplius,  quàm  quod  Philofophi 
memorati'^  volunt,  qui  perire  te  penitus  in  ipfâ  morte 
opinantur  :  inflar  figuras  fcilicet,  quœ  ex  fuperficiei  im- 
mutatione  ita  evanefcit,  ut  deinceps  nulla,  feu  nihil  plane 
fit.  Siquidem,  cùm  fueris  prceterea  corporea  quœdam  feu     2 5 

tenuis  fubfiantia,  non  diceris  ipfa  in  morte  penitus  evanef- 
cere,  abireve  plane  in  nihilu7n,fed  per  tuî  parteis  dijfi- 

16  Après  diftindi,  non  à  la  ligne  (/"  et  2'  cdit.). 

a.  Page  78,  1.  19-20. 

b.  Jbid.,  1.  20. 

c.  Page  ?28,  1.  7. 


402-403.  ObJECTIONES    QuiNTyE.  J4} 

patas  fiibfijiere,  quantumciimque  ob  dijiraélionem  cogita- 
tura  amplius  non  Jîs,  &  neque  res  cogitans,  neque  mens, 
neque  anima  Jîs  dicenda.  Quœ  îamen  omnia  femper  obji- 
cio,  non  ut  de  conclujione  a  te  intenta  dubitans,  fed  ut  de 
5     vi  demonjîrationis  a  te  expojîtœ  diffîdens . 

(.  Interfpergis  confequcnter  nonnulla  eodem  pertinen- 
tia,  quibus  omnibus  non  ejl  injijîendum.  Id  noto,  quod  ais 
docere  naturam  per  fenfum  doloris,  famis,  fitis  &c., 
I  te  non  adeffe  corpori,  ut  nauta  adefl  navigio,  fed 

10    effe  te  illi  ardiffime  conjundam,  &  quafi  permiftam, 
I  adeo  ut  unum  quid  cum  illo  componas.   Alioquin    ^87 
enim,  inquis,  cùm  corpus  laeditur,  ego,  qui  nihil  aliud 
fum  quàm  res  cogitans,  non  fentirem  idcirco  dolo- 
rem,  fed  puro  intelledu  Lnefioncm  iftam  perciperem, 

i5  ut  nauta  vifu  percipit,  fi  quid  in  nave  frangatur.  Et 
cùm  corpus  cibo  vel  potu  indiget,  hoc  ipfum  cxprefle 
intelligerem,  non  confufos  famis  &  fitis  fenfus  habe- 
rem.  Nam  certe  ifti  fenfus  fitis  &  famis^,  doloris  &c., 
nihil  aliud  funt,  quàm  confufi  quidam  modi  ab  unione 

20    &  quafi  permiftione  mentis  cum  corpore  exorti  ^ 

Ac  bene  quidcmfe  ijïa  habcnl  ;  fed  explicandum  fuper- 
eft,  quonam  modo  ijja  conjunélio  &  quafi  permillio  aut 
confufio  competcrc  tibi,  fi  fis  incorporea,  incxtenfa  &  in- 
divifbilis,  poffil.  Si  puncïo  enim  grandioi'  non  es,  quo- 

25  modo  conjungens  toti  corpori,  quod  efî  magnitudinis 
tantœ?  Qiiomodo  faltem  cerebro,  aut  exiguœ  illius  parti, 
quœ  {ul  dicluui  efi'<  quanlulacumque  fit,  magnitudinem 
Iamen  feu  exlenfonem  habet?  Si  partdnis  oinnino  cares, 

20  Après  exorti,  non  à  la  ligne  (r^  el  2'  édit.). 
a.  Pjge  Si,  1.  1-14. 


544  Œuvres  de  Descartes.  403-405. 

quomodo  mifceris,  aut  qiiaji  niifceris,  partis  hujus  parti- 

488  culis?  I  neque  enim  efi  mijlio  fine  partihm  cominifcibili- 
bus  utrinque.  Et,  fi  difcreta  plane  es,  quomodo  confun- 
deris,  unumque  componis  cum  ipfâ  materiâ?  Et,  cùm 
compofitio,  con\junclio  feu  unio  inter  partcis  aliquas  fit,.  5 
nonne  débet  effe proportio  inter  parteis  hujufmodi?  Quœ- 
nam  verà  corpureœ  cum  incorporeâ  intelligi  potefi? 
Capimufne  quomodo  lapis  &  aer  ita  compingantur,  v.  c. 

in  pumice,  ut  germana  inde  fiât  compofitio  ?  Et  major 
tamen  efi  proportio  inter  lapidem  &  aèrem,qui  ipfe  quoque  10 
corpus  efi,  quam  inter  corpus  &  animam,  mentemve plane 
incorpoream.  Et  nonne  débet  unio per  contaéîum  intimum 
fieri?  Quomodo  id  verà,  ut  ante  dicebam,  fine  corpore? 
Quomodo  quod  corporeum  efi,  apprehendet  quod  incorpo- 
reum,  ut  fibi  junélum  teneat,  aut  quomodo  incorporeum  i5 
apprehendet  corporeum,  ut  fibi  devinéîum  reciproce  ha- 
beat,fi  nihil  prorfus  in  illo  fit,  neque  quo  apprehendatur, 
neque  quo  appréhendât  ? 

Heine,  quia  te  fateris  fentire  dolorem,  quœfo  te,  quo- 

489  I  modo  te  putes,  fi  incorporeâ  &  inextenfa  fis,  fenfûs  doloris  20 
effe  capacem  "/  Quippe  doloris  affeélio  non  nifi  ex  quâdam 
partium  difiraélione  intelligitur,  ciim  quidpiam  interji- 
citur,  quod  continuitatis folutionem  faciat .  Videlicet  fiatus 
doloris  efi  quidam  fiatus  prœter  naturam  ;  quomodo  verà 
potefi  prœter  naturam  effe,  afficive,  quod,  per  naturam,  25 
uniufmodi,  fimplex,  indivifibile,  intranfmutabileque  efi? 
Et,  ciim  dolor  aut  alteratio,  aut  non  \fine  alteratione  fit, 
quomodo  potefi  id  alterari,  quod,  cùm  fit  punélo  imparti- 
bilius,  non  potefi  fieri  alterum,  defincreve  effe  cujufmodi 
efi,  quin  in  nihilum  redigatur?  Addo  &,  cùm  dolor  ex    3o 

18  Après  appréhendât,  non  à  la  ligue  {1"  et  2'  édit.). 


4o5-4o6.  Objection  ES  Quint^e.  J45 

pede,  ex  brachio,  partibufve  aliis  fimul  advenu,  nonne 
oportet  in  te'ejfe  parteis  vai'ias,  in  quibus  illum  varie  ex- 
cipias,  ne  confuje  &  quaji  iinius  duntaxat  partis  dolorem 
fentias  ?  Sed  uno  verbo,  generalis  femper  difficultas  nianet, 
5  quomodo  corporeum  cum  incorporeo  conimunicare  valeat, 
quant  proporlioneni  Jiatuere  alterius  cum  altero  liceat. 

|6.   Cœtera  prœtereo,  quœ  fufe  &  eleganter  profeque-    490 
ris,  ut  ojîendas  cjje  aliquid  prœter  te  ac  Deuni.  Deducis 
enim  ejfe  tuum  corpus  facultatefque  corporeas  ;  itemque 

10  alia  corpora,  quœ  in  tuosfenfus  ac  teipfam  immittant  fui 
fpecies,  efficiantque  voluptaiis  &  doloris  pajjiones,  unde 
funt  in  te  profequutio  &  fuga. 

Ex  quibus  hune   tandem  fruélum  colligis,   ut,    cùm 
omnes  fenfus  circa  ea,  quae  ad  corporis  commodum 

i5  fpedant,  multo  frequentius  verum  indicent  quàm  fal- 
fum%  idcirco  inféras  te  amplius  vereri  non  debere,  ne 
eafalfafint,  quae  tibi  quotidie  a  fenlibus  exhibentur^. 
Idetn  confequenter  dicis  de  infomniis,  quœ,  quia  non 
perinde  cum  reliquis  omnibus  aélionibus  vitae  a  me- 

ao  moriâ  j  conjunguntur,  ut  ea  quae  vigilanti  occurrunt'', 
ideo  Jîatuis  tibi  res  veras,  non  in  fomnis,  fed  vigilanti, 
occurrcre  ^'.  Et,  ex  co,  inquis,  quôd  Deus  non  fit  fallax, 
fequilur  omnino  in  talibus  te  non  falli''.  Quod,  ut  ad- 
modum  pie  dicis,  ita,  citm  pojlremd  concludis  :  efle  huma- 

2  5     nam vitam erro ribus obnoxiam, nolliieque naiurœ infir-    491 
miiatcm  elVe  agnofcendam,/àcù^7-o/t?c*7o  quàm  optitue". 

a.  Piif^c  8(),  1.  I  i-i  î. 

b.  Ihi.i.,  L  17-1  S. 

c.  Jbùi.,  1.  23-i5. 

d.  Page  Qo,  1.  6. 
i'.  Ibid.,  1.  10-12. 
{.  Jbid.,  1.  14-16. 

ŒuvRns.  II.  44 


}4^  OEuvREs  DE  Descartes.  406-407. 

Hœcfunt,  Vir  cximie,  quœ  mihi  circa  Mcdilationes  tuas 
adnotanda  occurreriint.  Repeto  non  cjje  cw  ipfc  ea  cures, 
quàd  meum  judicium  tanti  non  fit,  ut  haberi  debeat  apud 
te  tantilli  momenti.  Ut  enim,  cùm  aliquis  cibus  palato 
meo  fuavis  ejî,  quem  difplicere  aliis  video,  non  defendo  5 
gujîatum  meuîn  ejfe  alieno  perfediorem  ;  ita,  cùm  menti 
placet  opinio,  quœ  non  arridet  cœteris,  longe  abfum  ut 
tuear  me  in  veriorern  incidijfe.  Idpotius  puto  vere  diéîum, 
fuo  quemque  fenfu  abundare;  ac  tam  prope  iniquum  habeo, 
velle  ut  omnes  eâdemfententiâ,  quàm  ut  omnes  eodem  Jint  10 
gujiu.  Quod  dico,  ut  exijîimes  tibi,  per  me,  liberum  ejje, 
hœc,  quœ  cenfui,  omnia  flocci-facere,  nulloque  plane  loco 
habere.  Abunde  erit,  /î  pronum  meum  erga  te  affecîum 
agnofcas,  &  non  ducas  pro  nihilo  venerationem  tuœ  vir- 
îutis.  Poteji  forte  aliquid  eJfe  inconfderatius  prolatum,  ut  i5 
492  inter\diffen\tiendum  proclivius  niliil  ejl.  Id  fi  occurrat, 
plane  devoveo  ;  tu  duc  lituram,  &  fie  habe,  nihil  mihi  fuijfe 
antiquius,  quàm  ut  demererer  &  fartam  teélamque  tuerer 
amicitiam  tuam.  Vale.  Scribebam  Parifis,  Pojlridie  Eidus 
Majas,  an.fal.  1641.  20 


IRESPONSIO    AUTHORIS  493 

AD    QUINTAS    OBJECTIONES". 

Vir  prseftantifiîme, 

Tarn  eleganti  &  accuratâ  differtatione  Meditationes 

5  meas  impugnafti,  quaeque  ad  earum  veritatem  illu- 
ftrandam  adeo  profutura  elTe  mihi  videtur,  ut  multum 
me  tibi  debere  exiftimem,  quôd  ipfam  perfcripferis, 
multumque  etiam  R.  P.  Mercenno,  quôd  te  ad  fcri- 
bendum  incitant.  Quippe  optime  novit  vir  ille  rerum 

10    omnium  ftudiofiffimus  indagator,  &  eorum  prsecipue 
Iquae  fpedant  ad  gloriam  Dei   promotor  indefeflus,    494 
nullâ  via  melius  |  cognofci  poiïe  an  mese  rationes  pro 
veris  demonflrationibus  habendae  fint,  quàm  fi  ali- 
quot  ex  iis,  qui  dodrinà  &  ingenio  reiiquos  antece- 

i5  dunt,  ipfas  examinarent  ac  totis  viribus  impugnarent, 
ut  deinde  fieret  periculum  an  ego  fatis  commode  ad 
omnia  quse  ab  iis  propofita  effent  refponderem '\  Id- 
circo  quamplurimos  ad  hoc  provocavit,  a  nonnullis 
impetravit,  &  gaudeo  quôd  etiam  a  te,  Quamvis  enim 

20  non  tam  Philofophicis  rationibus  ufus  fueris  ad  opi- 
niones  meas  refutandas,  quàm  oratoriis  quibufdam 
artibus  ad  illas  eludendas,  hoc  tamen  ipfum  ideo 
mihi  gratum  eft,  quôd  inde  conjiciam  non  facile  in 
me  rationes  afferri  potuiiïe  diverfas  ab  iis  quse  in  prx- 

a.  Voir  t.  III,  p.  384, 1.  2  ;  p.  386, 1.  i8,  et  p,  388,  1.  25. 

b.  Voir  t.  III,  p.  416,  1.  20. 


J48  OEuvRES  DE  Descartes.  408-409. 

cedentibus  aliorum  objedionibus  quas  legifti  conti- 
nentur.  Neque  enim,  fi  quae  ell'ent,  ingenium  &  dili- 
gentiam  tuam  effugiflent,  &  judico  te  hîc  non  aliud 
habuifTe  inftitutum,  quàm  ut  eorum  me  admoneres, 
quibus  meae  rationes,  ab  iis  quorum  ingénia  fenfibus      5 

495  ita  immerfa  funt  ut  a  Metaphyficis  cogitajtionibus 
prorfus  abhorreant,  eludi  poflent,  atque  ita  mihi  dares 
occafionem  iis  occurrendi.  Quamobrem  ego  hîc,  non 
tanquam  tibi  Philolopho  acutiflimo,  fed  tanquam  ali- 
cui  ex  hominibus  iftis  carneis  refpondebo.  »o 

I  De  iis  quœ 

IN  Meditationem  primam 

objecta  funt. 

Ais  te  comprobarc  injliîutuin  quo  menîem  prœjudiciis 
exuere  conatus  fum,  utpote  quod  nemo  fingere  poteft  i5 
efle  improbandum  ;  fed  velles  ut  fimpliciter  ac  paucis 
verbis",  hoc  eft,  perfunclorie  tantùm  id  effeciflem. 
Quafi  fcilicet  tam  facile  fit  omnibus  fe  erroribus  libe- 
rare,  quibus  ab  infantiâ  imbuti  fumus  ?  &  quafi  nimis 
accurate  id  fieri  poffit,  quod  nemo  negat  efle  facien-  jo 
dum  ?  Sed  nempe  indicare  voluifli  plerofque  homines 
fateri  quidem  verbo  tenus  prœjudicia  efle  vitanda, 
fed  tamen  nunquam  illa  vitare,  quia  nuUum  ftudium 
aut  laborem  in  hoc  impendunt,  nuUaque  ex  iis  quse 
femel   ut  vera  admifcrunt  pro  prsejudiciis  habenda    ^5 

496  efle  arbitrantur.  Tu  certe  hîc  illorum  perfonam  egre- 
gie  agis,  &.  nihil  eorum  quae  ab  ipfis  dici  poflent  omit- 

a.  Page  35;,  1.  ii-2j. 


409-410.  QuiNTiE    ReSPONSIONES.  349 

tis  ;  fed  intérim  nihil  afFers  quod  Philofophum  redo- 

lere  videatur.    Ubi   ehim   ais   opus    non   effe   Deum 

Jîngere  deceptorem,   neque    nos  fomniare^ ^  nec  talia, 

Philofophus  putaflet  fibi  addendam  eiïe  rationem  cur 

5     illa  non  poffint  in  dubium  revocari  ;  vel,  fi  nullam  ha- 

buiffet,  ut  reverâ  nuUa  eft,  id  non  j  dixiffet.  Neque 

.  addidiflet /«^cere  hoc  in  loco  humanœ  mentis  caligi- 

nem,  aut  naturœ  nojlrœ  imbecillitatem  caufari^ .  Nihil 

enim  prodeft  ad  errores  noftros  emendandos,  quôd 

10  dicatur  nos  errare,  quia  noftra  mens  caligat  vel  na- 
tura  eft  imbecilla  ;  idem  enim  eft  ac  fi  tantùm  dice- 
retur  nos  errare,  quia  fumus  erroribus  obnoxii  ;  & 
manifefte  utilius  eft  attendere,  ut  feci,  ad  omnia  in 
quibus  contingere  poteft  ut  erremus,  ne  ipfis  temere 

i5     aflentiamur.  Non  etiam  dixiffet  Philofophus,  me,  ha- 
bendo  dubia  omnia -pro  f al  fis,  non  tam  vêtus  exuere  quàm 
induere  novum  prcejudicium'^;  vel  prius  probare  cona- 
tus  fuiffet  ex  tali  fuppofitione  oriri  )  periculum  alicu-    497 
jus  deceptionis.  Sed  tu  è  contra  paulo  poft  affirmas  me 

ao  non  poffe  a  me  extorquere,  ut  illa  pro  incertis  faljifquc 
habeam  quœ  falfa  fuppofui'^^  hoc  eft,  ut  novum  illud 
induam  prsejudicium  quod  ne  induerem  verebaris. 
Nec  magis  miraretur  Philofophus  iftiufmodi  fuppofi- 
tionem,  quàm  quôd  aliquando,  ut  baculum  qui  cur- 

25  vus  eft  redum  reddamus,  illum  in  contrariam  par- 
tem  recurvemus.  Novit  enim  fsepe  falfa  pro  veris 
utiliter  fie  affumi  ad  veritatem  illuftrandam  :  ut  cùm 


a.  Page  258,  1.  3  et  6. 

b.  Ibid.,  1.  4-5. 

c.  Page  257,  1.  28,  à  p.  258,  1.  2. 

d.  Page  258,  1.  8-10. 


ji^o  Œuvres  de  Descartes.  4'o-4ii. 

Aftronomi  vîquatorem,  Zodiacum,  aliofque  circulos 
in  cœlo  imaginantur,  cùm  Geometrse  novas  lineas 
datis  figuris  adjungunt,  &  faepe  Philofophi  mul|tis  in 
locis.  Qui  autem  hoc  vocat,  recurrere  ad  machinam, 
captare  prœjligias,  feàlari  ambages,  aitque  Philofophico  5 
candore  ac  veritatis  amore  ejje  indignum^,  non  certe  ipfe 
Philofophico  candore  nec  uUâ  ratione,  fed  Rhetorico 
tantùm  fuco,  uti  fe  velle  teftatur. 

498  \  De  lis  quce 

IN    SECUNDAM   MeDITATIONEM  lO 

objeélafunt^. 

I .  Pergis  hîc  Rhetoricam  fimulationem  loco  ratio- 
nis  ufurpare  ;  fingis  enim  me  ludificari,  ubi  feriô  ago; 
&  feriô  accipis,  tanquam  vere  didum  &  affirmatum, 
quod  tantùm  interrogando  &  ex  vuigari  aliorum  fen-  i5 
tentià  propofui,  ut  de  eo  ulterius  inquirerem.  Quod 
enim  dixi,  omnia  fenfuum  tejîimonia  pro  inccrtis,  imo 
etiam pro  falfis,  ejJe  hahenda^^  omnino  ferium  ell,  &  ad 
meas  Meditationes  intelligendas  adeo  neceffarium,  ut 
quifquis  illud  admittere  non  vult,  aut  non  potefl,  nihil  20 
in  ipfas  refponfionc  dignum  objiciendi  fit  capax.  Sed 
advertenda  eft  diflindio,  variis  in  locis  a  me  incul- 
cata,  inter  adiones  vitîe  &  inquifitionem  veritatis*^  . 

1 1  Après  funt]  numéro  primo  ajouté  [i"  édit.). 

a.  Page  258,  1.  14-18. 

b.  Ibid.,  1.  20. 

c.  Page  24,  1.  14. 

d.  Voir  t.  III,  p.  398,1.  9. 


4' 1-412.  Quinte  Responsiones.  351 

cùm  enim  de  regendâ  vitâ  quaeftio  eft,  ineptum  fane 
efTet  fenfibus  non  credere,  planeque  ridendi  |  fuerunt 
illi  Sceptici  qui  res  humanas  eô  ufque  negligebant,  ut, 
ne  fe  in  praecipitia  conjicerent,  ab  amicis  deberent 

5    affervari  ;   atjque  idcirco  alicubi   admonui,    ncmincm    499 

faîiœ   mentis  de  talibus  ferià  dubitare''.   Cùm  autem, 

quidnam  certiffime  ab  humano  ingenio  cognofci  pof- 

fit,  inquiritur,  plane  a   ratione  alienum  eft,  eadem 

noUe  ut  dubia,  imo  etiam  ut  falfa,  feriô  rejicere,  ad 

10  animadvertendum  alia  qusedam,  quae  fie  rejici  non  pof- 
funt,  hoc  ipfo  effe  certiora,  nobifque  reverâ  notiora. 

Quod  autem  dixi,  me  nondum  fatis  intelligere  quis 
fit  ille  qui  cogitât,  non  bonâ  fide  ut  feriô  didum  acci- 
pis,  cùm  id  ipfum  explicuerim  ;  nec  etiam  quod  dixe- 

i5  rim,  me  non  dubitafle  de  eo  in  quo  natura  corporis 
confiftebat,  nullamque  vim  feipfum  movendi  illi  tri- 
buifle,  meque  imaginatum  eiïe  animam  inftar  venti, 
vel  ignis,  &  talia,  quse  ibi  tantùm  ex  vulgi  opinione 
retuli,  ut  fuis  locis  falfa  effe  oftenderem. 

20  Quâ  autem  fide  ais  nutriri,  incedere,  fentire  &c.,  a 
me  referri  ad  animam,  ut  ftatim  fubjungas  :  ejîo,  modo 
caveamus  dijîinéîionem  tuam  inter  animam  &  corpus^? 
Ego  enim  paulo  poft  expreffis  verbis  nutritionem  re- 
tuli ad  folum  corpus,  incefTum  verô  &  fenfum  maximâ 

25    ex  parte  refero  etiam  |  ad  corpus,  nihilque  quod  ad    500 
illos  pertineat  animse  tribuo,  praeter  id  folum  quod 
eft  cogitatio. 

II  La  i"  et  la  2'  édition  n'ont  point  d'alinéa  jusqu'au  para- 
graphe 2. 

a.  Page  i6, 1.  2-3. 

b.  Page  25o,  1.  17-20. 


j^2  Œuvres  de  Descartes.  411-414. 

Quam  I  deinde  habes  rationem  ut  dicas  non  opus 
fuijjfe  tanto  apparatu  ad probandum  me  exijlere''}  Certe 
ego  ex  his  ipfifmet  tuis  verbis  optimam  mihi  videor 
habere  rationem  judicandi,  nondum  me  ibi  fatis  ma- 
gno    apparatu   ufum   fuiffe,  quandoquidem   efficere      5 
nondum  potui  ut  rem  rede  intelligas.  Cùm  enim  ais 
me  idem  potuijfe  ex  quâvis  aliâ  meâ  aéîione  colligere^, 
multum  a  vero  aberras,  quia  nullius  meae  adionis 
omnino  certus  fum  (nempe  certitudine  illâ  Metaphy- 
licâ,  de  quâ  folâ  hîc  quaellio  eft),  praeterquàm  folius     10 
cogitationis.    Nec   licet  inferre,  exempli  caufâ  :  ego 
ambulo,  ergo  fum,  nifi  quatenus  ambulandi  confcien- 
tia  cogitatio  eft,  de  quâ  folâ  hsec  illatio  eft  certa,  non 
de  motu  corporis,  qui  aliquando  nuUus  eft  in  fomnis, 
cùm  tamen  etiam  mihi  videor  ambulare  ;  adeo  ut  ex     i5 
hoc  quôd  putem  me  ambulare,  optime  inferam  exi- 
ftentiam  mentis  quse  hoc  putat,  non  autem  corporis 
quod  ambulet.  Atque  idem  eft  de  caeteris. 
501        \i.  Incipis  deinde  non  injucundâ  profopopeiâ  me, 
non  amplius  ut  hominem  integrum,  fed  ut  animam    20 
feparatam ,  interrogare  "  ;  quo  me  videris  admonere 
hafce  objediones,  non  a  mente  fubtilis  Philofophi, 
fed  a  folâ  carne,  fadas  fuifle.  Quaefo  te  igitur,  ô  caro, 
feu  quocunque  velis  nomine  |  cenferi,  habefne  tam 
parum  cum  mente  confortii,  ut  advertere  non  potue-    25 
ris  quandonam  emendavi  illam  vulgi  imaginationem, 
per  quam  fingitur  id  quod  cogitât,  efle  inftar  venti 
fimilifve  corporis  ?  Fmendavi    enim   illam  profedo, 

a.  l'âge  2^9,  1.  i-iî. 

b.  Ibid.,  1.  3-4. 

c.  Page  260,  1.  18. 


4i4-4'5.  QuiNTiE    ReSPONSIONES.  J^} 

cùm  oftendi  fupponi  poffe,  nuUum  ventum  nec  aliud 
corpus  in  mundo  effe,  ac  nihilominus  illa  omnia,  ex 
quibus  me  ut  rem  cogitantem  agnofco,  remanere.  Ac 
proinde  quaecunque  poftea  interrogas,  cur  non  pojffim 
5  igitur  effe  adhuc  ventus,  cur  non  replere  fpatium,  cur  non 
moveri  pluribus  motibus^,  &  talia,  tam  inania  funt,  ut 
refponfione  non  egeant. 

j .  Nec  magis  urgent  quse  fubjungis  :  Jî  Jim  tenue 
quoddam  corpus,   cur  non  pojffim  nutriri^,  &  reliqua. 

10    Nego  enim  |  me  effe  corpus.  Atque,  ut  femel  abfol-    soi 
vam,  quia  fere  femper  eodem  ftilo  uteris,  nec  meas 
rationes  impugnas,  fed  ipfas,  tanquam  fi  nuUae  effent, 
diffimulando,  vel  imperfedas  tantùm  &  truncatas  re- 
ferendo,  colligis  varias  difficultates,  quae  vulgo  ab 

iS  imperitis  in  meas  concluûones,  aliafve  iis  affines,  aut 
etiam  diffimiles,  moveri  folent,  quaeque  vel  ad  rem 
non  pertinent,  vel  jam  a  me  fuis  locis  fublatae  funt 
aut  folutae,  non  operae  pretium  eft  ut  ad  fingula  quae 
interrogas  refpondeam  ;   centies  enim  eadem  |  quae 

20  jam  ante  fcripû  effent  repetenda.  Sed  breviter  tantùm 
de  iis  agam  quae  ledores  non  plane  ineptos  morari 
poffe  videbuntur.  Et  quantum  ad  illos  qui  non  tam 
ad  vim  rationum,  quàm  ad  verborum  multitudinem 
attendunt,  eorum  approbationem  tanti  non  facio  ut, 

a5     ejus  promerendae  gratiâ,  verbofior  fieri  velim. 

Primùm  itaque  hîc  notabo,  tibi  non  credi,  cùm  ais 
mentem  àdolefcere  ac  debilitari  cum  corpore'^,  nullâque 

25  Après  velim,  non  à  la  ligne  (i"et  2'  édit.). 

a.  Page  260, 1.  21,  et  p.  261, 1.  i  et  i-i 2. 

b.  Page  261,  1.  19-20. 

c.  Ibid.,  1.  23-a5. 

Œuvres.  II.  43 


603 


J^4  OEuvRES  DE  Descartes.  4t5-4'6. 

ratione  id  probas;  nam,  ex  eo  quôd  non  tam  perfede 
agat  in  corpore  infantis  quàm  adulti,  ac  faejpe  a  vino 
aliifque  rébus  corporels  ejus  adiones poffint  impediri, 
fequitur  tantùm  illam,  quandiu  corpori  eft  adjunda, 
ipfo  uti  ut  inftrumento  ad  eas  operationes,  quibus  ut  5 
plurimum  occupatur,  non  autem  perfediorem  vel  im- 
perfediorem  reddi  a  corpore  *  :  nec  melius  hoc  inde 
infers,  quàm  fi,  ex  eo  quôd  artifex  non  rede  operetur 
quoties  malo  utitur  inftrumento,  inferres  ipfum  artis 
fuae  peritiam  ab  inftrumenti  bonitate  nancifci.  lo 

Notandum  etiam  te  plane  non  viderl  intelligere, 
ô  caro,  quidnam  fit  ratione  uti,  quandoquidem,  ut 
probes  fenfuum  fidem  mlhl  non  debere  effe  fufpedam, 
dicls,  etji  aliquando  non  utens  oculo  vifus  Jïm  ea  fentire 
quœjîne  oculo  non  fenîiuntur,  me  \  tamen  non  ejfe  femper    i5 
expertum  eandem  falfitatem^  :  tanquam  fi  non  fufficiât 
ad  dubitandum,  quôd  errorem  aliquando  deprehende- 
rimus;  &  tanquam  fi  fieri  poifet  ut  femper,  quoties 
fallimur,  adverteremus  nos  falli,  cùm  e  contra  in  hoc 
ipfo  error  confiftat,  quôd  a  nobis  fub  fpecie  erroris    20 
non  advertatur, 
604        De|nique  quia  faepe  a  me  petis  rationes,  cùm  ipfa, 
ô  caro,  nullas  habes,  &  tibi  probandi  onus  incumbit, 
advertendum  eft  ad  rede  philofophandum  non  opus 
effe  ut  ea  omnia  quae  non  admittimus,  quia  ignoramus    aS 
an  ûnt  vera,  probemus  falfa  effe;  fed  tantummodo 
effe  fummopere  cavendum  ne  quid  ut  verum  admit- 
tamus,  quod  non  poffimus  probare  verum  effe.  Ita, 

2 1  Après  advertatur,  non  à  la  ligne  (/"  et  2'  édit.). 

a.  Voir  t.  III,  p.  400,  1.  i. 

b.  Page  263, 1.  12-14. 


416.417-  Quinte  Responsiones.  3  ç  ç 

cùm  deprehendo  me  effe  fubftantiam  cogitantem,  for- 
moque  clarum  &  diftindum  iftius  fubftantiae  cogi- 
tantis  conceptum,  in  quo  nihil  eorum  quae  ad  con- 
ceptura  fubftantiae  corporeae  pertinent,  continetur, 
5  hoc  plane  fufficit  ut  affirmem  me,  quatenus  me  ipfum 
novi,  nihil  aliud  efle  quàm  rem  cogitantem,  quod 
folum  in  2.  Meditatione,  de  quâ  jam  agitur,  affir- 
mavi.  Nec  debui  admittere  iftam  fubftantiam  cogi- 
tantem  efle  quoddam  corpus   agile,  purum,  tenue 

10    &c.,  quandoquidem  nullam  habui  rationem  quae  id 
mihi  perfuaderet;  tu,  û  quam  habes,  tuum  eft  ipfam 
docere,  non  autem  exigere  a  me  ut  probem  |  id  falfum 
efl!e  quod  non  aliam  ob  cau|fam  admittere  recufavi,    505 
quàm  quia  mihi  erat  ignotum.  Idem  enim  facis  ac  û 

i5  dicenti  me  jam  in  Hollandiâ  verfari,  negares  efle  cre- 
dendum,  nifi  probarem  me  non  efle  etiam  in  China, 
nec  in  uUâ  aliâ  mundi  parte,  quia  forte  fieri  poteft  ut 
idem  corpus  per  divinam  potentiam  duohus  in  locis 
diverfis  exiftat.  Cùm  verô  addis,  mihi  etiam  proban- 

20  dum  animas  brutorum  ejje  incorporeas,  &  crafjum  cor- 
pus nihil  c  on  ferre  ad  cogitationes^,  teftaris  te  non  modo 
ignorare  cujus  fmt  partes  probandi,  fed  etiam  quid  a 
quoque  fit  probandum  ;  nam  ego  neque  animas  bru- 
torum puto  effe  incorporeas,   nec   craflum  corpus 

25  nihil  conferre  ad  cogitationem,  fed  tantùm  iftarum 
rerum  confiderationem  nullo  modo  efle  hujus  loci. 

4.  Quaeris  hîc  ^  obfcuritatem  ex  cequivocatione  vo- 
cis  anima,  fed  quam  ego  tam  accurate  fuftuli  fuis 
locis,  ut  hîc  pigeât  repetere.  Itaque  dicam  tantùm 

a.  Page  261,  1.  21  et  25. 

b.  Page  263, 1.  7. 


j^6  Œuvres  de  Descartes.  4'7-4«8. 

nomina  rébus  ut  plurimum  impofita  fuifle  ab  imperi- 
tis,  ideoque  non  femper  fatis  apte  rébus  refpondere  ; 

606  no|ftnim  autem  non  efle  illa  mutare,  poftquam  ufu 
recepta  funt,  fed  tantùm   licere   ipforum  fignifica- 
tiones  emendare,  cùm  advertimus  illas  ab  aliis  non      5 
rede  intelligi.  Sic,  quia  forte  primi  homines  non 
diftinxe|runt  in  nobis  illud  principium  quo  nutrimur, 
crefcimus,  &  reliqua  omnia  nobifcum  brutis  commu- 
nia fine  uUâ  cogitatione  peragimus,  ab  eo  quo  cogi- 
tamus,  utrumque  unico  animce  nomine  appellarunt;     to 
ac  deinde  animadvertentes  cogitationem  a  nutritione 
efle   diftindam,   id  quod  cogitât  vocarunt  mentem, 
hancque  animae  praecipuam  partem  efle  crediderunt. 
Ego  vero,  animadvertens  principium  quo  nutrimur 
toto   génère   diftingui    ab   eo   quo   cogitamus,  dixi     i5 
animce  nomen,  cùm  pro  utroque  fumitur.  efle  aequi- 
vocum  ;  atque  ut  fpecialiter  fumatur  pro  aûu  primo 
five  prœcipuâ   hominis  forma,  intelligendum   tantùm 
efle  de  principio  quo  cogitamus,  hocque  nomine  men- 
tis ut  plurimum  appellavi  ad  vitandam  sequivocatio-    lo 
nem  ;  mentem  enim  non  ut  animse  partem,  fed  ut  totam 

607  illam  animam  |  quse  cogitât  confidero. 

Hœres  verô,  inquis,  an  ergo  exijiimem  animam  fem- 
per cogitare^.  Sed  quidni  femper  cogitaret,  cùm  fit  fub- 
fl;antia  cogitans  ?  &  quid  miri  quôd  non  recordemur  i5 
cogitationum  quas  habuit  in  matris  utero,  vel  in  lethar- 
gico  &c.,  cùm  nequidem  recordemur  plurimarum, 
quas  tamen  fcimus  nos  habuiffe,  dum  eflemus  adulti, 

I  rebus  omis  (2'édit.). —  22  Après  confidero,  non  à  la  ligne  (/"  et 
2'édit.). 

a.  Page  264,  1.  5-7.  , 


418-430.  QjJINT^E    ReSPONSIONES.  J57 

fani,  &  vigilantes.  Ad  recordationem  enim  cogitatio- 
num  quas  mens  habuit,  quandiu  corpori  eftconjunfta, 
requiritur  ut  qusedam  |  ipfarum  veftigia  in  cerebro  im- 
preffafint,  ad  quse  fe  convertendo,  five  fe  applicando, 

5  recordatur  :  quid  autem  miri,  û  cerebrum  infantis  vel 
lethargici  veftigiis  iftis  recipiendis  fit  ineptum^  ? 

Denique,  ubi  à.\x\,  forfan  Jieri paj^e,  ut  id  quod  non- 
dum  novi  (nempe  raeum  corpus)  non  fit  diverfum  ab  eo 
me  quem  novi  (nempe  a  meâ  mente),  nefcio,  de  hac  re 

«0    non  difputo,  &c.  ;  objicis  :  Ji  nefcis,  fi  non  difputas,  cur 
te  nihil  ejfe  ifiorum  affumis^}  Ubi  falfum  eft  me  quic- 
quam  aflumpfiffe  quod  nefcirem;  nam  plane  e  con- 
tra, quia  nefciebam  |  efletne  corpus  idem  quod  mens    608 
necne,  nihil  eâ  de  re  affumpfi,  fed  folam  mentem  con- 

i5  fideravi,  donec  poftea,  in  6.  Meditatione,  illam  rea- 
liter a  corpore  diftingui,  non  affumpfi,  fed  demon- 
ftravi.  Tu  verô,  ô  caro,  in  hoc  plurimum  peccas, 
quôd,  cùm  nuUam  vel  minimam  habeas  rationem  ad 
probandum  mentem  a  corpore  non  diftingui,  nihilo- 

2o    minus  tamen  id  afifumis. 

5,  Quae  de  imaginatione  fcripfi*=,  fatis  clara  funt 
attendenti;  fed  nihil  miri,  fi  forte  iis  qui  non  medi- 
tantur  fint  perobfcura.  Moneo  autem  ipfos,  ea  quae  ad 
hanc  quam  de  me  habeo  notitiam  non  pertinere  affir- 

2  5  mavi,  non  pugnare  cum  iis  quae  dixeram  antea  me 
nefcire  an  ad  me  pertinerent  ;  quia  |  plane  aliud  eft, 
pertinere  ad  me  ipfum  quàm  pertinere  ad  eam  quam 
de  me  habeo  notitiam  ^. 

a.  Voir  t.  III,  p.  400, 1.  8. 

b.  Page  265,  I.  9-10. 

c.  Ihid.,  1.  14. 

d.  Voir  t.  Ili,  p.  400, 1.  34. 


j^8  OEuvRES  DE  Descartes.  450-421. 

6.  Quaecunque  hîc  habes^,  ô  caro  optima,  non 
tam  mihi  videntur  effe  objediones,  quàm  obmurmu- 
rationes  qusedam  nullâ  refponfione  indigentes. 

509  7.  Hîc  etiam''  multa  obmurmuras,  |  fed  quse,  non 
magis  quàm  prsecedentia,  egent  refponfione.  Nam,      5 
quae  de  brutis  inquiris,  non  funt  hujus  loci,  quia 
mens  meditabunda  apud  fe  ipfam  poteft  experiri  fe 
cogitare,  non  autem  an  bruta  etiam  cogitent  necne  ; 
led  hoc  poflea  ex  eorum  operationibus  a  pofteriori 
tantùm  invelligat.  Nec  haereo  in  iis  quae  me  inepte     ro 
loquentem  introducis  abnegandis,  quia  mihi  fatis  eft 
femel  monuiiïe,  te  non  omnia  mea  fideliter  referre. 
Ssepe  verô  attuli  critérium,  quo  dignofcitur  mentem 
aliam  effe  a  corpore  :  nempe  quôd  tota  mentis  na- 
tura  confiflat  in  eo  quôd  cogitet,  tota  autem  natura    i5 
corporis  in  eo  quôd  fit  res  extenfa,  nihilque  pror- 
fus  commune  fit  inter  cogitationem  &  extenfionem. 
Oftendi  etiam  faepe  difl;inde,  mentem  pofiTe  indepen- 
denter  a  cerebro  operari  ;  nam  fane  nullus  cerebri 
ufus  elfe  potefl;  ad  pure  intelligendum,  fed  tantùm  ad    20 
imaginandum  vel  fentiendum.  Et  quamvis,  forti  acce- 
dente  imaginatione  vel  fenfu  j  (ut  fit  cùm  cerebrum 
perturbatur),  non  facile  mens  aliis  rébus  intelligendis 

510  va|cet,  experimur  tamen,  cùm  imaginatio  ell  minus 
fortis,  nos  faepe  aliquid  ab  ipfâ  plane  diverfum  intel-    25 
ligere  :  ut,  cùm  inter  dormiendum  advertimus  nos 
fomniare,  opus  quidem  eft  imaginationis  quôd  fom- 

21-22  accedente  {errata  2'  édit.  et  Disquis.  Met.)]  accidente  (/"  et 
2'  édit.). 

a.  Page  266,  1.  5. 

b.  Page  268,1.  17. 


4» '-42 2.  QyiNTyE  Responsiones.  J59 

niemus,  fed  quôd  nos  fomniare  advertamus,  opus  eft 
folius  intelleélûs. 

8.  Hîc%  ut  fsepe  alibi,  tantùm  oftendis  te  non  fa- 
tis  intelligere  illa  qu3e  conaris  reprehendere.  Neque 
5  enim  abftraxi  ''  conceptum  ceree  ab  ejus  accidentium 
conceptu  ;  fed  potiùs  indicare  volui  quo  pado  ejus 
fubflantia  per  accidentia  manifefletur,  &  quomodo 
ejus  perceptio  reflexa  &  diftinda,  qualem  nullam,  ô 
caro,  videris  unquam  habuiffe,  différât  a  vulgari  & 

10  confufâ.  Nec  video  quonam  fretus  argumento  pro 
certo  affirmes  canem  fimili  modo  atque  nos  dijudi- 
care,  nifi  quia,  cùm  videas  illum  etiam  carne  con- 
flare,  eadem  omnia  quse  in  te  funt,  putas  efle  etiam 
in  illo  ;  fed  ego,  qui  nullam  in  eo  mentem  animad- 

i5  verto,  nihil  fimile  iis  quae  in  mente  cognofco,  in  ipfo 
reor  inveniri. 

I9.   Miror  te  hîc '^  fateri,  omnia  illa  quae  in  cerâ    511 
confidero,  demonjîrare  quidem  me  dijîinéîe  cognofcere 
quôd  exijlam,  non  autem  quîs  aut  qualis  Jim^ ,  cùm  unum 

20  fine  alio  non  demonftretur.  Nec  video  quid  amplius 
|eâ  de  re  expedes,  nifi  ut  dicatur  cujus  coloris,  odo- 
ris  &  faporis  fit  mens  humana,  vel  ex  quo  fale,  ful- 
phure  &  mercurio  fit  conflata;  vis  enim  ut  ipfam, 
inftar    vini,    labore   quodam    Chytnico"  examinemus. 

25    Quod  te  profedo  dignum  eft,  ô  caro,  &  iis  omnibus 

24  Après  examinemus,  à  la  ligne  {i"  édit.  seulement). 

a.  Page  271, 1.  16. 

b.  Voir  t.  V,  p.  i5i. 

c.  Page  273,  1.  20,  à  p.  274,  1.  8. 

d.  Page  274,  1.  9-1 3. 

e.  Page  277, 1.  3. 


560  Œuvres  de  Descartes.  4aa-4î3. 

qui,  cùm  nihil  nifi  admodum  confufe  concipiant,  quid 
de  quâque  re  queerendum  fit  ignorant  ;  fed  quantum 
ad  me,  nihil  unquam  aliud  requiri  putavi  ad  manife- 
ftandam  fubflantiam,  praeter  varia  ejus  attributa,  adeo 
ut,  quo  plura  alicujus  fubllantise  attributa  cognofca-  5 
mus,  eo  perfedius  ejus  naturam  intelligamus.  Atque, 
ut  multa  diverfa  attributa  in  cerâ  diftinguere  poffu- 
mus,  unum  quôd  fit  alba,  aliud  quôd  fit  dura,  aliud 
512  quôd  ex  dura  fiât  liquida  &c.  ;  |  ita  etiam  in  mente  to- 
tidem  funt,  unum  quôd  habeat  vim  cognofcendi  albe-  10 
dinem  cerse,  aliud  quôd  habeat  vim  cognofcendi  ejus 
duritiem,  aliud  quôd  mutationem  duritiei  five  lique- 
fadionem  &c.  ;  poteft  enim  quis  noffe  duritiem,  qui 
non  ideô  novit  albedinem,  nempe  qui  csecus  natus 
eft  ;  &  ita  de  caeteris.  Unde  clare  colligitur  nullius  i5 
rei  tôt  attributa  cognofci,  quàm  noftrae  mentis,  quia, 
quotcunque  cognofcuntur  in  quâlibet  aliâ  re,  tôt 
etiam  numerari  pofTunt  in  mente,  ex  eo  quôd  illa 
cognofcat  ;  atque  ideo  ejus  natura  omnium  |  eft  no- 
tiffima.  Denique  hîc  obiter  reprehendis^  quôd,  cùm  20 
nihil  in  me  ejfe  admiferim  prœter  mentem,  nihilominus 
loquar  de  cerâ  quant  videam,  quant  tangam,  quod  fine 
oculis  &  manibus  fieri  non  potefi.  Sed  notare  debuifti 
me  accurate  monuiffe,  non  ibi  agi  de  vifu  &  tadu, 
quae  fiunt  ope  organorum,  fed  de  folâ  cogitatione  25 
videndi  &  tangendi,  ad  quam  organa  ifta  non  requiri 
quotidie  in  fomnis  experimur.  Nec  fane  hoc  non 
notafti,  fed  tantùm    monere  voluifti  quàm  abfurdae 

9  Après  &c.,  à  la  ligne  (/"  édit.  seulement). 
a.  Page  274, 1.  16-22. 


423-4J4.  QuiNTiE    ReSPONSIONES.  j6i 

faepe  atque  injujftse  cavillationes  ab  iis  qui  non  tam    5i3 
aliquid  intelligere  quàm  impugnare  fatagunt,  exco- 
gitentur. 

De  iis  quœ 

5  IN   TERTIAM    MeDITATIONEM 

objeéîa  funt^. 

I .  Euge  :  hîc  tandem  aliquam  contra  me  afFers  ra- 
tionem,  quod  nullibi  prius  te  fecifle  animadverti.  Ut 
enim  probes  non  ejje  régulant  certam,  quàdea  quœ  valde 

lo  clare  &  dijîinéle  percipimus  Jint  vera^,  dicis  ingénia 
permagna,  quae  videntur  debuiffe  plurima  clare  & 
diftinde  percipere,  cenfuifle  nihilominus  rerum  veri- 
tatem  vel  in  Deo  vel  in  puteo  effe  abfconfam .  In  quo 
I  fateor  te  rede  ab  authoritate  argumentari  ;  fed  me- 

i5  miniffe  debuifles,  ô  caro,  te  hîc  affari  mentem  a  rébus 
corporeis  fie  abdudam,  ut  nequidem  fciat  ullos  un- 
quam  homines  ante  fe  cxtitiffe,  nec  proinde  ipforum 
authoritate  moveatur.  Quod  deinde  affers  de  Scepti- 
cis,  locus  eft  communis  non  malus,  fed  nihil  probans, 

20    ut  neque  quôd  quidam  pro  falfis  opinionibus  mortem 
oppetant",  quia  probari  |  nunquam  poteft  illos  clare    ma 
&  diftinde  percipere  id  quod  pertinaciter  affirmant. 
Quod  denique  addis,  non  tam  de  veritate  regulae  effe 
laborandum,  quàm  de  Methodo  ad  dignofcendura  an 

25  fallamur  necne,  cùm  exiftimamus  nos  aliquid  clare 
percipere,  non  inficior;  fed  hoc  ipfum  accurate  a  me 

a.  Pnge  277, 1.  9. 

b.  Ibta.,  1.  14-16. 

c.  Voir  t.  III,  p.  401,  1.  19. 

(EUVRES.   II.  46 


j62  Œuvres  de  Descartes.  424-415. 

prsellitum  fuiffe  contendo  fuis  in  locis,  ubi  primùm 
abftuli  omnia  prœjiidicia,  &  poflea  enumeravi  omnes 
prsecipuas  ideas,  ac  diftinxi  claras  ab  obfcuris  aut 
confufis. 

2,  Miror  verô  ratiocinium  quo  probare  vis  omnes      5 
noftras  ideas  effe  adventitias,  nullafque  a  nobis  fadas, 
quia,  inquis,  mens  facultatem  habet  non  tantùm  perci- 
piendi  ipfas  ideas  adventitias,  fed prceterea  illas  varie  com- 
ponendi,  dividendi,  contrahendi,  ampliandi,  comparandi,  & 
id genus  Jïmilia^  :  unde  concludis  ideas  Chimaerarum,     10 
quas  mens  facit  componendo,  dividende  &c.,  non 
efTej  ab  ipfâ  fadas,  fed  adventitias.  Quo  pado  etiam 
pofles  probare  nec  figna  ulla  fada  fuiile  a  Praxitèle, 
515    quoniam  a  fe  non  habuit  marmor  ex  quo  illa  ex|cul- 
peret,  nec  te  has  objediones  feciife,  quia  ex  verbis  non     1 5 
a  te  inventis,  fed  ab  aliis  mutuatis,  ipfas  compofuifti. 
At  carte  nec  forma  chimaerse  in  partibus  caprœ  aut 
leonis,  nec  forma  tuarura  objedionum  in  fmgulis  ver- 
bis  quibus  ufus  es,  fed  in  folâ  compofitione,  confiftit. 

Mirabile  etiam  efl  quôd  ideam  Rei  non  poffe  efle  in  20 
mente  fuftineas,  nifi  fimul  fini  idece  animalis,  plantce, 
lapidis,  omniumque  univerfalium^ .  Tanquam  fi,  ut 
agnofcam  me  effe  rem  cogitant em,  debeam  agnofcere 
animalia  &  plantas,  quoniam  dcbco  Rem,  fivc  quid 
fit  Rcs,  agnofcere ^  Nec  verius  hic  de  veritate  agis.  Ac  2$ 
denique,  cùm  ea  tantùm  de  quibus  nihil  affirmavi 
impugnes,  non  nifi  in  ventos  pra:liaris, 

19  Après  conlillit,  non  à  la  ligne  (/"  et  :."  cdit.)- 

a   Page  280,  1.  2-7. 

b.  Ci-avant,  p.  281,  I.  3-7. 

c.  Voir  t.  III,  p.  403, 1.  I. 


415-426.  QuiNTiE    ReSPONSIONES.  }6j 

).  Hîc^  ut  convellas  rationes  ob  quas  de  rerum 
materialium  exiftentiâ  cenfui  effe  dubitandum,  quae- 
ris  cur  ergofupra  terrant  ambulem  &c.  ^.  In  quo  mani- 
fefte  principium  petitur  :  affumis  enim  id  quod  effet 
5  probandum,  nempe  tam  certum  effe  me  fupra  terrain 
ambulare,  ut  de  eo  non  poffit  dubitari. 

Et  cùm  rationibus,  quas  mihi  objeci  &  refu|tavi,    5i6 
unam  vis  addere,  quamobrem  in  cœco  nato  nullajît  idea 
coloris,  aut  in  fur\do  vocis"^  plane  oftendis  te  nullam 

lo  habere  uUius  momenti.  Qui  enim  fois  nullam  effe 
ideam  colorum  in  caeco  nato  ?  cùm  interdum  in  nobis, 
etfi  claudamus  oculos,  nihilominus  fenfus  lucis  & 
colorum  excitentur.  Et,  quamvis  quod  ais  concedatur, 
nunquid  eodem  jure  dici  poteft  ab  eo  qui  negat  exi- 

i5  ftentiam  rerum  materialium,  caecum  natum  non  ha- 
bere ideas  colorum,  quia  ejus  mens  facultate  illas 
formandi  efl  deftituta,  quo  a  te  dicitur  ipfum  eafdem 
non  habere,  quia  oculis  efl  privatus  ? 

Quse  fubjungis  de  duabus  ideis  folis*^,  nihil  pro- 

20  bant;  fed,  cùm  ambas  pro  unâ  accipis,  quoniam  ad 
unum  folem  referuntur,  idem  efl  ac  fi  diceres  verum 
&  falfum  non  difïerre,  cùm  de  eodem  fubjedo  affir- 
mantur.  Et  cùm  illam,  quam  ex  rationibus  aflrono- 
micis  coUigimus,  negas  effe  ideam,  nomen  ideae  ad 

4  petitur  (2'  édit.  et  Disquis.        2'  édit.).  —  18  Après  privatus. 
Met.)]  petis [i"édit.).  —  6  Après       même  remarque. 
dubitari,  non  à  la  ligne  [i"  et 

a.  Ci-avant,  p.  281, 1.  12. 

b.  Page  282,1,  17,  etc. 
c  Page  283, 1.  6-7. 

d.  Ibid.,  1.  II,  etc. 


j64  Œuvres  de  Descartes.  4ï6-4a7- 

folas  imagines  in  phantafiâ  depidas,  contra  id  quod 
expreffe  aflumpfi,  reftringis. 

4.  Idem  hîc^  facis,  cùm  negas  fubftantiae  effe  ve- 

517    ram  ideam,  quia  nempej  fubftantia  non  imaginatione, 
fed  folo  intelledu  percipitur.  Atqui  dudum  ego  pro-      5 
teftatus  fum,  ô  caro,  nihil  mihi  negotii  efle  cum  illis 
qui  folâ  fuâ  imaginatione,  non  autem  intelledu,  uti 
volunt. 

Ubi  verô  ais  fub/îantiœ  ideam  nihil  habere  realitatis, 
quod  non  habeat  ex  ideis  eorum  accidentium,  fub  quibus  10 
\vel  quorum  injîar  concipitur^ ,  probas  te  rêvera  nuUam 
habere  diftindam,  quia  nunquam  fubftantia  inftar 
accidentium  concipi  poteft,  nec  fuam  realitatem  ab 
iis  mutuari  ;  fed  contra  vulgo  a  Phiiofophis  acciden- 
tia  fubftantiarum  inftar  concipiuntur,  nempe  quoties  i5 
realia  efle  dicuntur.  NuUa  enim  accidentibus  reali- 
tas (hoc  eft  nuUa  entitas  plufquam  modalis)  tribui 
poteft,  quae  non  ab  ideâ  fubftantiae  defumatur. 

Porro  ubi  ais  ideam  Dei  haberi  tantùm  ex  eo  quod 
audiverimus  quœdam  aiîribuîa  de  Deo  enuntiari'^,  vellem  20 
adderes  undenam  ergo  primi  homines,  a  quibus  ifta 
audivimus,  eandem  Dei  ideam  habuerint.  Si  enim  a 
fe  ipfis,  cur  non  etiam  eandem  a  nobis  habere  poflTu- 
mus  ?  Si  verô  a  Deo  révélante,  ergo  Deus  exiftit. 

618        I  Cùm  autem  addis,  eum  qui  infinitum  quid  dicit,     a 5 
attribuere  rei,  quam  non  capit,  nofnen  quod  non  intel- 

8  Après  volunt,  non  à  la  ligne  (/"  et  a'  édit.).  —  18  Après  defta- 
matur,  même  remarque. 

a.  Page  384,  1.  25. 

b.  Page  286, 1.  7-9. 

c.  Ibid.,  1.  16-17. 


4»7-4»8.  QuiNTiE    ReSPONSIONES.  365 

ligit^,  non  diftinguis  intelledionem  module  ingenii 
noftri  conformem,  qualem  de  infinito  nos  habere 
unufquifque  apud  fe  fatis  experitur,  a  conceptu  rerum 
adaequato,  qualem  nemo  habet,  non  modo  de  infinito, 
5  fed  nec  forte  etiam  de  ullâ  aliâ  re  quantumvis  parvâ. 
Nec  verum  eft  intelligi  infinitum  per  finis  five  limi- 
tationis  negationem  '',  cùm  e  contra  omnis  limitatio 
negationem  infiniti  contineat. 

)  Nec  verum  etiam  eft  ideam,  omnes  illas  perfeéliones 

10  quas  Deo  tribuimus  reprœfentantem,  non  habere  plus 
realitatis  objeéîivœ  quàm  habeant  res  finitœ  '^.  Fateris 
enim  ipfemet  iftas  perfediones  ab  intelledu  noftro 
ampliari  ut  Deo  tribuantur.  An  ergo  exiftimas  illa 
quae  fie  ampliata  funt,  non  ideo  majora  effe  non  am- 

'•5  pliatis  ?  Et  unde  effe  poteft  facultas  omnes  perfedio- 
nes  creatas  ampliandi,  hoc  eft  aliquid  ipfis  majus  five 
amplius  concîpiendi,  nifi  ex  eo  quôd  idearei  majoris, 
nempe  Dei,  fit  in  nobis  ?  Nec  denique  verum  eft,  per- 
pujillum  fore  \  Deum,Ji  non  fit  major  quàm  a  nobis  intel-     ^^ 

ao  ligaîur;  intelligitur  enim  effe  infinitus,  atque  infinito 
nihil  majus  effe  poteft.  Atqui  confundis  intelledio- 
nem  cum  imaginatione,  fingifque  nos  Deum  imaginari 
inftar  hominis  alicujus  permagni,  tanquam  fi  quis 
nunquam  vifum  elephantem  imaginaretur  effe  inftar 

«5  animalculi  acari  quammaximi  ;  quod  tecum  fiateor  effe 
ineptiffimum. 

8  Après  contineat,  non  à  la  ligne  (/"  et  2'  édit.). 

a.  Page  286,  p.  25-26. 

b.  Voir  t.  III,  p.  403,  1.  17. 

c.  Ci-avant,  p.  287, 1.  5-7. 


^66  Œuvres  de  Descartes.  4a8.4»9- 

^.  Multa  hîc"  dicis  ut  mihi  videaris  contradicere  ; 
nec  tamen  ullo  modo  contradicis,  cùm  plane  idem 
quod  ego  concludas.  Sed  tamen  multa  hinc  inde  per- 
mifces,  a  quibus  valde  diiïentio,  ut  quôd  axioma,  nihil 
ejî  in  ejfecîu  quod  non  prœextiterit  in  caufâ^,  de  caufà  5 
materiali  potius  quàm  de  efficiente  fit  intelligendum  ; 
nunquam  enim  perfedio  formae  |  in  caufâ  materiali, 
fed  in  folâ  efficiente,  praeexiftere  poteft  intelligi.  Et, 
quddformalisrealiîas  ideœ  fit  fubjiantia'^ ,  &talia. 

6.  Si  quid  haberes  ad  exiftentiam  rerum  materia-  lo 
lium  probandam,  procul  dubio  hîc'^  attulifles.  Sed 
520  cùm  tan|tùm  interroges,  an  ergo  mea  mens  incerta  fit 
ejje  aliquid prœter fe  in  mundo^,  &  fingas  non  opus  effe 
ut  argumenta  ad  id  quaeras,  atque  ita  provoces  tan- 
tùm  ad  pr8ejudicatas  opiniones,  multo  clarius  oftendis  is 
nullam  te  ejus  quod  affirmas  dare  pofTe  rationem, 
quàm  fi  omnino  tacuiiTes. 

Qusecumque  verô  hîc  difputas  de  ideis  ',  non  egent 
refponfione,  quia  tu  nomen  ideae  ad  folas  imagines  in 
phantafiâ  depidas  reftringis,  ego  verô  ad  id  omne    ao 
quod  cogitatur,  extendo. 

Sed  obiter  quserere  libet,  quo  argumento  probes, 
nihil  agere  in  fe  ipfum  s.  Nempe  non  foies  uti  argu- 

17  Après  tacuiiTes,  non  à  la  ligne  {/"  et  2'  édit.).  —  21  Après 
extendo,  même  remarque. 

a.  Page  388,  1.  8. 

b.  Ibid.,  1.  i5-i6. 

c.  Page  290,  1.  17-19. 

d.  Page  291,  1.  3. 

e.  Ibid.,  1.  13-14. 

f.  Ibid.,  1.  17. 

g.  Page  292,  1.  10. 


4Ï9-4ÎO.  QyiNTiE  Responsiones.  j6y 

mentis.  Hoc  autem  probafti  exemple  digiti,  qui  fe 
ipfum  non  verberat,&  oculi  qui  fe  in  feipfo  non  videt, 
fed  in  fpeculo.  Quibus  facile  eft  refpondere,  non  elfe 
oculum  qui  fpeculum  videt  magis  quàm  feipfum,  fed 
5  mentem  quae  fola,  &  fpeculum,  &  oculum,  &  feipfam 
quoque,  agnofcit.  Atque  etiam  dari  poflunt  alia  exem- 
pla  in  rébus  corporels  ;  ut  cùm  turbo  fe  in  gyrum  ver- 
tit,  nunquid  ifta  converfio  adio  eft  quam  in  fe  ipfum 
exercet"? 

««        Denique  notandum  eft,  me  non  affirmafle  ideas  \  re- 
rum  materialium  \  ex  mente  deduci^,  ut  non  fatis  bonâ    52i 
fide  hîc  fingis.  ExprefTè  enim  poftea  oftendi,  ipfas  a 
corporibus  faepe  advenire,  ac  per  hoc  corporum  exi- 
ftentiam  probari.  Hîc  vero  tantùm  expofui,  nullam  in 

«5  iis  tantam  realitatem  inveniri,  ut,  ex  eo  quôd  nihil  lit 
in  effedu  quod  non  formaliter  vel  eminenter  praeexti- 
terit  in  caufà,  concludi  debeat  illas  a  folâ  mente  non 
potuiffe  proficifci,  quod  nullo  modo  impugnas, 

7.  Hic*^  nulla  habes  quae  non  jam  ante  dixeris,  &  a 

ao  me  fuerint  explofa.  Unum  monebo  de  ideâ  infiniti, 
quam  ais  non  pojfe  ejfe  veram,  niji  comprehendam  infini- 
tum,  diciquepojje  adfummum  me  cognofcere partem  infi- 
niti, &  quidem  partem  minimam,  quœ  non  melius  infini- 
tum  refert,quàm  exigui  capilli  effigies  hominem  integrum 

aS    reprœfentat^.  Moneo,  inquam,  e  contra  plane  repu- 

6  agnofcit  (2'édit.  et  Disquis.       9  Après  exercet,  non  à  la  ligne 
Met)]   cognofcit  (/"  édit.).   —       {i"  et  2' édit.). 

a.  Voir  t.  III,  p.  404,  1.  14. 

b.  Ci-avant,  p.  293, 1.  ii,  etc.  Voir  aussi  t.  III,  p.  404, 1.  19. 

c.  Page  294,  1.  2. 

d.  Page  296, 1.  24,  et  p.  297,  1.  r,  10,  16. 


368  Œuvres  de  Descartes.  430.431. 

g^are,  fi  quid  comprehendam ,  ut  id  quod  compre- 
hendo  fit  infinitum;  idea  enim  infiniti,  ut  fit  vera, 
nullo  modo  débet  comprehendi,quoniam  ipfa  incom- 
prehenûbilitas  in  ratione  formali  infiniti  continetur. 

6M  Et  nihilominùs  eft  manifeftum,  ideam  quam  |  habemus  5 
infiniti,  non  repraefentare  tantùm  aliquam  ejus  par- 
tem,  fed  rêvera  totum  infinitum,  eo  modo  quo  débet 
repraefentari  per  humanam  ideam,  etfi  procul  dubio 
alia  multo  perfedior,  hoc  eft  accuratior  &  dijftindior, 
haberi  poflit  a  Deo,  aliâve  naturâ  intelligente,  quae  10 
fit  humanâ  perfedior.  Eâdem  ratione  quâ  non  dubi- 
tamus  quin  Geometriae  imperitus  totius  trianguli 
ideam  habeat,  cùm  figuram  efife  tribus  lineis  compre- 
henfam  intelligit,  etfi  a  Geometris  alia  multa  de  eo- 
dem  triangulo  cognofci  poffint  atque  in  ejus  ideâ  ani-  i5 
madverti,  quae  ab  illo  ignorantur.  Ut  enim  fufficit 
intelligere  figuram  tribus  lineis  contentam,  ad  haben- 
dam  ideam  totius  trianguli  ;  fie  quoque  fufficit  intelli- 
gere rem  nullis  limitibus  comprehenfam,  ut  vera  & 
intégra  idea  totius  infiniti  habeatur^  10 

8.  Eundemhîc''  repetis  errorem,  cùm  veram  ideam 
Dei  haberi  negas.  Etfi  enim  omnia  quae  in  Deo  funt 
non  cognofcamus,  omnia  ea  nihilominùs  funt  vera, 
quae  in  eo  effe  cognofcimus.  Quae  vero  intermifces,  ut 

6SS    pa\nem  non  ejfe  eo,  qui  panem  de/îderat,  perfeéliorem  •=  ;     25 
ex  eo  quod percipiam  aliquid  eJfe  aélu  in  ideâ.   non  idea 
ejjfeaélu  in  re  cujus  eft.  idea  ^  ;  me  judicare  id  quod  ignoro^^ 

a.  Voir  t.  III,  p.  403, 1.  22. 

b.  Ci-avant,  p.  297, 1.  25. 

c.  Page  29g,  1.  8. 

d.  Page  299, 1.  7. 
t.  Page  3oo,  1.  i. 


43i-4?2.  Quinte  Responsiones.  369 

&  talia,  teflantur  tantùm  te,  ô  caro,  multa  temere  velle 
impugnare,  quorum  fenfum   non  affequeris.  Neque 
enim  ex  eo  quoi  quis  panem  dejideret,   infertur  panem 
ejje  ipfo  perfeéliorem,  fed  tantùm  illum  qui  pane  eget, 
5    effe  imperfediorem  fe  ipfo,  cùm  non  eget.  Et  exeo  quàd 
aliquid  fit  in  ideâ,  non  infero  idem  éjfe  in  rerum  naturâ, 
nifi  cùm  nulla  alia  iftius  ideae  caujfa  reddi  poteft,  prse- 
ter  rem  quam  reprsefentat  adu  exiftentem  ;  quod  non 
de  pluribus  mundis,  nec  de  ullâ  aliâ  re,  prseterquam 
10    de  folo  Deo,  verum  effe  demonftravi.  Nec  judico  id 
quod  ignoro;  rationes  enim  attuli  cur  id  judicarem, 
&  quidem  tam  firmas  ut  nullam  ex  ipfis  vel  minimum 
impugnare  potueris. 

9.   Cùm  negas"  nos  continua  caufœ  primœ  influxu  in- 
i5    digère,  ut  conferveinur,  negas  rem  quam  Metaphylici 
omnes  ut  manifeftam  affirmant,  fed  de  quâ  fsepe  illi- 
terati  non  cogitant,  quia  tan|tùm  ad  c^.\x(^s  fecundiim     524 
fieri,  non  Siutem  fecundiim  eJJe,  attendunt.  Sic  Archi- 
tedus  eft  caufa  domûs  &  pater  fiVn  fecunditm  /îeri  tan- 
20    tùm,  ideoque,  cùm  opus  abfolutum  efl,  poteft  abfque 
iftiufmodi  caufâ  remanere;  fed  fol  eft  caufa  lucis  ab 
ipfo  procedentis,  &  Deus  eft  caufa  rerum  creatarum, 
non  modo  fecundiitu  Jieri,  fed  et'iam  fecundiim  eJJe,  ideo- 
que débet  femper  eodem  modo  influere  in  effedum, 
2  5    ut  eundem  confervet''. 

Hocque  apertè  demonftratur  ex  eo  quod  explicui 
de  partium  temporis  independentiâ,  quodque  fruftra 
conaris  eludere,  proponendo  necejfitatem  confecutionis 

25  Après  confervet,  non  à  la  ligne  (/"  et  2'  édit,). 

a.  Page  3oo,  1.  1 1. 

b.  Voir  t.  III,  p.  4o5,l.  3. 

ŒuvRKS.  IL  47 


}yo  OEuvREs  DE  Descartes.  432-433. 

(juce  ejî  inter  partes  lemporis  in  abftrado  confiderati'' ; 
de  quo  hîc  non  eft  quseftio,  fed  de  tempore,  feu  dura- 
tione  rei  durantis,  cujus  non  negas  fin|gula  raomenta 
poHe  a  vicinis  feparari,  hoc  eft  rem  durantem  fingulis 
momentis  definere  efl'e.  '  5 

•  Cùmque  ais,  vim  ejje  in  nobis,  qiiœ  ut  perfeveremus 
prœjiare  fufficiat.  niji  corrumpens  caufa  fuperveniat^, 
non  advertis  te  creatur?e  tribuere  perfedionem  crea- 
toris,  quôd  nempe  independenter  ab  alio  in  elle  per- 
525  feveret,  ac  creatori  imperfedionem  creaiturse,  quôd  10 
nempe  per  pofitivam  adionem  tendere  debeat  in  non 
ens,  û  quando  velit  efficere  ut  effe  definamus. 

Qiiod  deinde  addis  de  progrejju  in  infinitum,  nempe 
non  abfurdum  effe  illum  dari",  a  te  ipfo  poftea  infirma- 
tur.  Faferis  enim  abfurdum  ejffe  in  caufis  ita  inter  fe  i5 
connexis  ut  inferior  Jine  fuperiore  agere  non  pojjif^  \ 
de  talibus  enim  tantùm  hîc  quîeftio  eft,  nempe  de  cau- 
fis in  eJffe,  non  de  caufis  in  fieri,  ut  funt  parentes  ". 
Nec  proinde  Ariftotelis  authoritas  hic  mihi  adverfa- 
tur;  ut  neque  etiam  id  quod  ais  de  Pandorà  :  fateris  20 
enim  omnes  perfediones  quas  in  hominibus  animad- 
verto,  variis  gradibus  pofTe  a  me  adaugeri,  adeo  ut 
poftea  videam  taies  efle,  ut  in  humanam  naturam 
cadere  non  poffint  :  quod  omnino  mihi  fufficit  ad  Dei 
exiftentiam  demonftrandam.   Eft  enim  illa  ipfa  vis    25 

5  Apres  effe,  non  à  la  ligne  [i"  et  a'  édit.).  —  1 2  Après  definamus, 
même  remarque. 

a.  Page  3or,  1.  6,  etc. 

b.  Page  3o2,  I.  4-6. 

c.  Ibid.,  1.  24. 

d.  Ibid.,  1.  27,  à  p.  3o3,  1.  i. 
c.  Voir  t.  III,  p.  406,  1.  20. 


433-434.  Quinte:  Responsiones.  ^71 

perfediones  omnes  humanas  eoufque  ampliandi,  ut 
plufquam  humanae  cffe  cognofcantur,  quam  urgeo  c*^ 
contendo  non  futuram  Tuiffe  in  nobis,  ni(i  a  Deo  fadi 
eflemus^  Atqui,  |  quôd  tibi  non  appareat  me  iflud 
5  evidentiflime  demonflralle,  nequaquam  miror,  quia 
non  iiadenus  animadverti  te  ullam  ex  meis  rationibus 
rede  percepifTe. 

I  10.  Cùm  reprehendis  id  quid  dixi,  nihil  ideœ  Dei 
addi,  nihilqiie  ab  eâ  detrahi  pojfe  '',  non  videris  atten- 

10  difl'e  ad  id  quod  vulgô  aiunt  Philofophi,  eflentias  re- 
rum  elî'e  indivifibiles.  Idea  enim  repraefentat  rei  effen- 
tiam,  cui  û  quid  addatur,  aut  detrahatur,  protinus  fit 
alterius  rei  idea  :  fie  Pandora,  fie  falfi  omnes  Dii  ab  iis, 
qui  verum  Dcum  non  reéle  concipiunt,  effinguntur. 

i5  At  poftquàm  femel  concepta  eft  ideaveri  Dei,  quam- 
vis  novae  detegi  pofiint  in  ipfo  perfediones  quœ  non- 
dum  fuerant  animadverfre,  non  ideo  tamen  augctur 
ejus  idea,  fed  tantùm  diftindior  redditur  &  exprefiior, 
quia  omnes  in  eàdem  illà,  quae  prius  habebatur,  de- 

20  buerunt  eontineri,  quandoquidem  fupponitur  fuifiTc 
vera.  Ut  neque  augetur  idea  trianguli,  cùm  vari?e  in 
eo  proprictates,  qua)  prius  fuerunt  ignoratde,  adver- 
tuntur.  Neque  enim,  ut  fcias,  idea  Dei  forma  Iw  a  nohis 
fiiccc[fivc   ex  fcrfcclionibus  creaturarum  amplialix^.  fed 

25  tota  fimul  ex  hoc  quôd  ens  infinitum  omnifque  amplia- 
tionis  incapax  mente  attingamus. 

•>G  incapaccm  (/"'  édit.).  —  Après  attingamus,  uoii  à  la  //.ç-hc'  [i'' et 
2'  édit.). 

a.  Voir  1.  III,  p.  403,  I,  27. 

b.  Pn-o  3o5.  I.  5. 

c.  IbiJ..  1.  12. 


526 


^72  Œuvres  de  Descartes.  434-435. 

527  Cùm  autem  petis  iindenam  probem  ideam  Dei  \  cjfe 
in  nohis  tanquam  notant  artificis  operi  imprejfam,  &  guis 
fit  mo\dus  imprejfwnis,  quœve  forma  ijlius  notœ'',  idem 
eil  ac  fi  aliquâ  in  tabellâ  tantùm  artificii  deprehen- 
dens  ut  ipfam  a  folo  Apelle  pingi  potuiffe  judicarem,  5 
diceremque  inimitabile  iftud  artificium  elle  veluti 
quandam  notam,  quam  Apelles  tabellis  omnibus  luis 
impreflit  ut  ab  aliis  dignofcantur,  tu  verô  quîe- 
reres  :  quae  forma  iflius  notae,  quifve  modus  impref- 
fionis?  Certe  rifu  potius  quàm  refponfione  dignus  10 
videreris. 

Quid,  cùm  pergis  -.f  non  ejl  aliud  ab  opère,  tu  ipfa 
ergo  es  idea,  tu  ipfa  niliil  aliud  es  quàm  cogitationis  mo- 
dus, tu  ipfa  es  &  nota  impreffa,  &fubjeàlum  imprefionis^  ? 
Nunquid  aeque  acutum  eft  ac  fi  dixiflem  artificium  i5 
illud,  quo  Apellis  tabellse  ab  aliis  dignofcuntur,  non 
eiïe  quid  diverfum  ab  ipfis  tabellis,  urgeres  :  ergo  ta- 
bellas  iftas  nihil  aliud  elfe  quàm  artificium,  nec  ex 
ullà  matcriâ  conftare;  ergo  ipfas  elle  tantùm  modum 
pingendi  &c.  ?  20 

Quid,  cùm  ut  neges  nos  ad  imaginent  Dei faéîos  cffe, 
dicis,  ergo  Deum  effe  hominiformem'^,  &  ea  colligis  in 

528    quibus  I  humana  natura  differt  a  divinâ  ?  efne  in  eo 
acutior  quàm  fi,  ut  negares  quafdam  Apellis  tabellas 
ad  fimilitudinem  Alexandri  fadas  fuiffe,  diceres  ergo    25 
Alexandrum   fuiffe  inftar  tabellae,  tabellas  autem  ex 
ligno  &  pigmentis  compofitas  eife,  non  ex  oflibus  & 

II  Après  videreris,  non  à  la  ligne  {i"  et  2*  édit.). 

a.  Page  3o6,  1.  3-6. 

b.  Ibid.,  1.  7-10. 

c.  Ibid.,  1.  lo-i?. 


435-436.  QuiNTiE    ReSPONSIONES.  JJJ 

carne,  ut  Alexander  ?  Nempe  non  efl:  de  |  ratione  ima- 
ginis,  ut  in  omnibus  eadem  fit  cum  re  cujus  eft  imago, 
fed  tantùm  ut  illam  in  aliquibus  imitetur;  &  perfpi- 
cuum  eft  perfediffimam  illam  vim  cogitandi,  quam  in 
5  Deo  efle  intelligimus,  per  illam  minus  perfedam,  quae 
in  nobis  eft,  repraefentari. 

Cùm  verô  mavis  conferre  Dei  creationem  cum  fabri 
operatione,  quàm  cum  generatione  parentis^  fine  ullâ 
ratione  id  facis.  Etfi  enim  illi  très  agendi  modi  toto 

10  génère  diverfi  fint,  propius  tamen  eft  a  produdione 
naturali  ad  divinam  quàm  ab  artificiali  argumentari. 
Sed  nec  tantam  fimilitudinem  efte  dixi  inter  nos  & 
Deum,  quanta  eft  inter  filios  &  parentes;  nec  etiam 
femper  nulla  eft  fimilitudo  inter  opus  |  fabri  &  ipfum     529 

i5  fabrum,  ut  patet  cùm  ftatuarius  fibi  fimile  fignum 
exculpfit. 

Quàm  malâ  autem  fide  refers  mea  verba,  cùm  fingis 
me  dixifte  a  me  percipi  fimilitudinem  in  eo  quàd  fim  res 
incompleta  &  dependens^,  cùm  e  contra  ifta  in  diffimili- 

20  tudinis  argumentum  attulerim,  ne  putaretur  me  velle 
homines  Deo  aequare.  Dixi  enim,  me  non  modo  perci- 
pere  me  in  iftis  Deo  effe  inferiorem,  &  intérim  ad  ma- 
jora afpirantem,  fed  etiam  majora  ifta  in  Deo  efte, 
quibus  majoribus  aliquid  fimile  in  me  fit,  cùm  ad  ipfa 

25    aufim  afpirare *=. 

I  Après  Alexander,  à  la  ligne  à  la  ligne  {1"  édit.  seulement), 

[i" édit.  seulement). —  6  Après  rt-  —  16  Après  exculpfit,  non  à  la 

prœfentari,  non  à  la  ligne  [i"  et  2'  ligne  [i"  et  2'  édit.).  — 2  5  Après 

édit.).  —  1 1  Après  argumentari,  afpirare,  même  remarque. 

a.  Page  3o6,  1.  20. 

b.  Ibid.,  1.  27. 

c.  Page  5i,  1.  24,  etc. 


530 


)74  Œuvres  de  Descartes.  4^6-437. 

Denique,  cùm  mirum  efle  ais  ciir  non  cccteri  homi- 
num  idem  quod  ego  de  Deo  intelligont,  cùm  in  illis,  œquc 
ac  in  me,  |  imprefferit  ideam  fiiî^,  idem  eft  ac  (i  mirareris 
quôd,  cùm  omnes  norint  ideam  triangiili,  non  tamen 
omnes  aeque  multa  in  ipfâ  animadvertant,  &  forte  non-  5 
nulli  falfa  qusedam  de  ipfâ  ratiocinentur. 

\De  lis  quœ 

IN  Meditationem  quartam 
objeéla  funt. 

I.  Quamnam  nihili  ideam  habeamus,  cl-  quomodo     ,0 
de  7zone«/eparticipemus'',fatis  expliciii,vocando  illam 
negativam,  &  dicendo  nihil  hoc  aliud  fignificare  quàm 
nos  non  efle  fummum  ens,  &  nobis  deeffe  quamplu- 
rima.  Sed  tu  nodos  ubiquc  in  fcirpo  qiuuris. 

Et  cùm  ais  me  vidcre  aliqua  Dci  opéra  non   omnino     i5 
abfoluta",  plane  affingis  id  quod  nullibi  fcripfi  nec  ccn- 
fui,  fed  tantùm,  fi  quaîdam  fpedarcntur,  non  prout 
habent  in  mundo  rationem  partis,  fed  ut  totum  quid, 
tune  videri  polie  imperfeda. 

Quœcunque  deinde  affers  pro  caufà  fînali^',  ad  effi-    20 
cientem  funt  referenda;  ita  ex  ufu  partium  in  plantis, 
in  animalibus  &c.,  effedorem  Deum  mirari,  &  ex  in- 
fpcclione  operum  cognofcere  ac  glorificarc  opificem, 

14  Après  quœris,  non  à  la  ligne  (/"  et  2'  édit.).  —  19  Après  im- 
perfe(5\a,  inênie  remarque. 

a.  Page  307,  1.  8-1 1.  —  Voir  aussi  t.  III,  p.  407,  1.  ^3. 

b.  Page  3o8,  1.  3. 

c.  Ibid.,  1.  IQ. 
ci.  ibid.,  1.  35. 


437-438.  Quinte  Responsiones.  57^ 

par  eft,  non  autem  quo  fine  quidque  fecerit  divinare. 
Ac  quamvis  in  Ethicis,  ubi  |  fsepe  conjeduris  uti  licet, 
aliquando  fit  pium  confiderare  quem  finem  con'jicere    531 
poffimus  Deum  fibi  in  regendo  univerfo  propofuiffe, 

5  certe  in  Phyficis,  ubi  omnia  firmiffimis  rationibus  riiti 
debent,  eft  ineptum.  Nec  fingi  poteft  aliquos  Dei  fines, 
magis  quàm  alios,  in  propatulo  elle;  omnes  enim 
in  imperfcrutabili  ejus  fapienti?e  abyflb  funt  eodem 
modo  reconditi.  Nec  etiam  fingere  debes  neminem 

10  mortalium  caufas  alias  poffe  intelligere  ;  nuUa  enim 
non  eft  cognitu  multô  faciliorquàm  Dei  finis^;  &  eas 
ipfas  quas  in  exemplum  difficultatis  proponis,  non 
nemo  exiflimat  fe  novifTe. 

Denique,  quia  hîc  tam  ingénue  interrogas,  quas pu- 

i5  tem  mentcm  meam  habituramfiii[fe  Dci  &  fiiî  ideas,  Jï,  ex 
quo  infufa  cjl  in  corpus,  manfijfct  hue  ufquc  in  co  claujis 
oculis,  &  abfquc  ullo  aliorum  fenfuuin  ufu  *",  ingénue  & 
candide  refpondeo  me  non  dubitarc  (modo  ipfam  in 
cogitando  non  impeditam  a  corpore,  ut  neque  etiam 

20    adjutam,  fupponamus),  quineafdcm,  quas  nunc  habet, 
Dei  &  fui   ideas  fuilTet  habitura,  nifi   tantùm  quôd 
multo    puriores  l<;   clariores  habuilTet.   Senfus  enim 
ipfam  in  multis  impcdiunt,  ac  in  nullis  ad  illas|  perci-    532 
piendias  juvant;  &  nihil  obftat  quominus  omnes  ho- 

25  mines  eafdem  fe  habere  a:que  animadvcrtant,  quàm 
quia  in  rerum  corporearum  imaginibus  percipicndis 
nimium  occupantur. 

9  reconditiv  (/"  édit.).  —  i?  Après  noviifc,  noii  à  la  ligne  (/"'  et 
2'  édit.). 

a.  Voir  t.  III,  p.  408,  1.  i3. 

b.  Ci-avant,  p.  3io.  1.  21-28. 


^7^  Œuvres  de  Descartes.  439-44°- 

I  2.  Hîc''  ubique  maie  affumis  pro  pofitivâ  imper- 
fedione,  quod  fimus  erroribus  obnoxii,  cùm  tamen  fit 
tantùm  (prsefertim  refpeâ:u  Dei)  majoris  perfedionis 
in  creaturis  negatio.  Nec  rede  quadrat  comparatio 
civium  Reipublicse  cum  partibus  univerfi  :  civium  enim  5 
malitia,  cùm  refertur  ad  Rempublicam,  eft  aliquid 
pofitivum;  non  autem  quôd  homo  fit  errori  obnoxius, 
five  quôd  non  habeat  omnes  perfediones,  cùm  refer- 
tur ad  bonum  univerfi.  Sed  melius  inflitui  poteft  com- 
paratio inter  eum  qui  vellet  totum  humanum  corpus  10 
oculis  tegi,  ut  elegantior  appareret,  quia  nulla  ejus 
pars  oculo  pulchrior  videtur,  &  eum  qui  putat  nuUas 
creaturas  in  mundo  errori  obnoxias,  hoc  eft  non  plane 
perfedas,  eife  debuiiïe. 

Planeque  falfum  eft  quod  fupponis,  Deum  nos  dejîi-    i5 
nare  operibus  pravis,  nobifque  tribuere  imperfeéîiones  ^, 
633      i'k  talia.  Ut  etiam  plane  falfum  eft,  Deum  ad  illapauca, 
quce  dijudicari  ab  homine  voluit,  imparcm,   implicitam, 
incertamque  facultatem  judicatricem  ci  tribuijje'^. 

y  Vis  ut  \\\c  paucis  dicam  ad  quid  fe  voluntas  pojjit  20 
extendcre,  quod  intelleéîum  cffugiaf-K  Nempe  ad  id 
omne  in  quo  contingit  nos  errare.  Ita  cùm  judicas 
mcntcm  efte  tenue  quoddam  corpus,  intelligere  qui- 
dcm  potes,  ipfam  effe  mcniem,  hoc  eft,  rem  |  cogi- 
tantcm,  itcmque  tenue  corpus  cffe  rem  exicnfam  ;  25 
unam  aulem  &  candcm  elfe  rem  quœ  cogitet  t.^  qua) 

\j^  Apres  debuilTe,  non  à  la  ligne  [i"  et  2'  c'dil.). 

a.  Page  3 10,  1.  29,  cl  p.  !<  1 1 ,  1.  1 1 ,  etc. 

b.  Page  3 12,  1.  II. 

c.  Page  3i4,  1.  11-12. 

d.  Page  3i5,  i.  i5. 


10 


440-44'.  QuiNTiE    ReSPONSIONES.  )']'] 

fit  extenfa,  profedo  non  intelligis,  fed  tantummodo 
vis  credere,  quia  jam  ante  credidifti,  nec  libenter  de 
fententiâ  decedis.  Ita  cùm  pomum,  quod  forte  vene- 
natum  eft,  judicas  tibi  in  alimentum  convenire,  intel- 
ligis  quidem  ejus  odorem,  colorem,  &  talia  giata 
eife,  non  autem  ideo  ipfum  pomum  tibi  effe  utile  in 
alimentum;  fed  quia  ita  vis,  ita  judicas.  Atque  fie 
fateor  quidem  nihil  nos  velle  de  quo  non  aliquid  ali- 
quo  modo  intelligamus  ;  fed  nego  nos  aeque  intelli- 
gere  ac  velle  ;  polfumus  enim  de  eâdcm  re  velle  per- 
mul|ta,  &  perpauca  tantùm  cognofcere.  Cùm  autem  534 
prave  judicamus,  non  ideo  prave  volumus,  fed  forte 
pravum  quid  ;  nec  quidquam  prave  intelligimus,  fed 
tantùm  dicimur  prave  intelligere,  quando  judicamus 

'5  nos  aliquid  amplius  intelligere  quàm  rêvera  intelli- 
gamus. 

Quce  pollea  de  indifferentiâ  voluntatis  negas%  etfi 
per  fe  manifefta  fint,  nolo  tamen  coram  te  probanda 
fufcipere.  Talia  enim  funt  ut  ipfa  quilibet  apud  fe 

20  debeat  experiri,  potius  quàm  rationibus  perfuaderi; 
tuque,  ô  caro,  ad  ea  quae  mens  intra  fe  agit,  non  vide- 
ris  attendere.  Ne  fis  igitur  libéra,  fi  non  lubet  ;  ego 
certe  meâ  libertate  gaudebo,  cùm  &  illam  apud  me 
experiar,  &  a  te  nullà  (  ratione,  fed  nudis  tantùm  ne- 

25  gationibus,  impugnetur.  Majoremque  forte  apud  alios 
mercborfidem,  quia  id  affirmo  quod  expertus  fum,  & 
quilibet  apud  fe  poterit  experiri,  quàm  tu,  quse  idem 
negas  ob  id  tantùm,  quôd  forte  non  experta  fis. 

1 5- 1 6  Apres  intelligamus,  non  à  la  ligne  (/"  et  2'  êdit.) .  —  28  Après 
fis,  même  remarque. 

a.  Page  3i6,  1.  i5. 

Œuvres.  II.  48 


jy8  Œuvres  de  Descartes.  44>-44î- 

Quanquam  etiam  evinci  poffit  ex  tuis  verbis,  te  id 
ipfum  effe  expertam.  Negando  enim  nos  cavere  pojfe 

535  ne  erremus,  quia  non  vis  voluntatem  in|  quicquam  ferri 
ad  quod  non  determinetur  ab  intelledu,  fimul  con- 
cedis  cavere  nos  pojfe  ne  in  errore  perfeveremus^  \  quod      5 
omnino  fieri  naquit  abfque  illâ  voluntatis  libertate, 

fe  ipfam  fine  determinationé  intelledûs  in  unam  aut 
alteram  partem  movendi ,  quam  negabas.  Nam,  fi 
femel  intelledûs  determinavit  voluntatem  ad  falfum 
aliquod  judicium  proferendum,  quaero  a  te  :  cùm  pri-  lo 
mùm  ipfa  incipit  cavere  ne  in  errore  perfeveret,  a 
quonam  ad  id  determinatur  ?  Si  a  fe  ipfâ,  ergo  poteft 
ad  aliquid  ferri,  ad  quod  ab  intelledu  non  impellitur, 
quod  tamen  negabas,  &  de  quo  folo  controverfia  eft. 
Si  verô  ab  intelledu,  ergo  ipfa  non  cavet  ;  fed  tan-  i5 
tummodo,  ficut  prius  ferebatur  in  falfum  quod  ipfi 
ab  intelledu  proponebatur,  ita  jam  cafu  contingit  ut 
feratur  in  verura,  quia  intelledûs  ei  verum  proponit''. 
Sed  prseterea  vellem  foire  quam  naturam  falfi  conci- 
pias,  &  quo  pado  putes  illud  effe  poffe  objedum|  in-  20 
telledûs.  Ego  enim,  qui  per  falfum  nihil  aliud  intel- 
ligo  quàm  veri  privationem,  plane  repugnare   mihi 

536  perfuadeo,  ut  in|telledus  falfum  fub  rationc  veri  ap- 
préhendât; quod  tamen  effet  neceffe,  fi  determinarel 
unquam  voluntatem  ad  falfum  ampledendum.  25 

4.  Quantum  ad  frudum  harum  Meditationum  % 
fatis  prsemonui,  in  pra:fatiunculà  quam  te  legiffe  exi- 
(limo,  non  magnum  illum  futurum  pro  iis  qui,  ratio- 

a.  Page  317,  p.  19-20. 

b.  Voir  t.  III,  p.  408,  1.  22. 

c.  Ci-avant,  p.  317,  1.  24. 


442-443.  Quinte  Responsiones.  379 

nuni  mearum  fcriem  &  nexum  comprehcndere  non  curan- 
tes, injîngulas  tantùm  earum  paries  difpuiare  Jludehunt^. 
Et  quantum  ad  Methodum  quà  poffimus  ea  dignofcere, 
quœ  rêvera  clare  percipiuntur,  ab  iis  quae  clarc  per- 
5  cipi  tantùm  putantur,  etfi  credam  ipfam  a  me  fatis 
accurate  traditam  efle'',  ut  jam  didum  eft,  nequa- 
quam  tamen  confîdo  illos,  qui  de  prrejudiciis  exuendis 
tam  parum  laborant,  ut  querantur  quèd  non  fimpli- 
citer  ac paucis  verbis'^  de  ipfis  fim  loquutus,  eam  facile 
'0     effe  percepturos. 

Il  De  iis  quœ  537 

m    QUINTAM    MeDITATIONEM 

objecîa  funt. 

I.  Quia  hîc,  relatis  pauculis  meis  verbis,  addis  me 
i5  ea  tanliim  haberc  de  quœflione  propofitâ'-^  cogor  mo- 
nere  te  non  fatis  ad  cohecrentiam  eorum  quec  fcripfi 
attendiife.  Talem  enim  illam  puto,  ut  ad  cujufque  rei 
probationem  conférant  omnia  quae  ipfam  prrecedunt, 
&  maxima  pars  eorum  quai  fequuntur  :  adeo  ut  bonâ 
20  fide  non  poffis  referre  quantum  de  aliquâ  quccftione 
habeam,  nifi  etiam  totum  id,  quod  de  reliquis  fcripfi, 
recenfeas. 

9  de  ipfis,  omis  {i"  édit.).  —        recenfeas,  uon  à  la  ligne  [i"  et 
12  quintam]  fextam, /Iiî/Ze  non        2' édit.). 
corrigée  [i"  édit.).  —  22  Après 

a.  Page  9,  1.  28,  etc. 

b.  Voir  t.  m,  p.  402,  1.  4. 

c.  Page  257,  1.  26-27. 

d.  Page  319,  1.  7. 


^8o  OEuVRES    DE    DeSCARTES.  443-444- 

Quod  Ycrè  ais  tibi  duriim  vider i,  jLituere  aliqiiid  im- 
mulabilc  &  œlei-num  prœlcr  Dciim  '',  merito  fie  viderc- 
tur,  fi  de  re  exifleiite  quœflio  elTet,  vcl  tantùm,  fi 
quid  ita  immutahilc  ftatuerem,  ut  cjus  immutabilitas 
a  Dco  non  pcndcret.  Sed,  quemadmodum  Poëtœ  fin-  5 
giint  a  love  quidem  fata  fuilTe  condita,  fcd  poftquàm 
condita  fuere,  ipfum  fe  iis  fervandis  obftrinxiffe  ;  ita 
ego  non  puto  elïentias  rerum,  mathematicafque  illas 
538  veritates  quïc  de  ipfis  j  cognofei  pofiunt,  etïe  indcpen- 
dcntcs  a  Deo'';  fed  puto  nihilomintis,  quia  Dcus  fie  lo 
voluit,  quia  fie  difpofuit,  ipfas  efl'c  immutabiles  j  & 
rcternas.  Quod  feu  durum,  feu  molle  effe  velis,  fuffieit 
mihi  quôd  fit  verum. 

Oiia:?  deinde  contra  Dialeclicorum  univerfalia  ba- 
bas, me  non  tangunt,  utpote  qui  ipfa,  non  ut  illi,  i5 
intelligam.  Sed  quantum  ad  efiicntias  quai  elare  iS: 
dillincle  eognofcuntur,  qualis  efl  ea  trianguli  altc- 
riufve  cujufvis  figurœ  Geometricae,  faeilè  eogam  te 
ut  fatearis  illarum  ideas,  qua;  in  nobis  funt,  a  fin- 
gularibus  non  clTc  dcfumptas  ;  hîc  enim  illas  falfas  20 
dicis,  quia  fcilicet  cum  pra^eonceptâ  tuâ  de  naturâ 
rerum  opinione  non  conveniunt. 

Et  paulo  poft  ais  objeclum  purœ  Mathefcos,  ut  piin- 
élum,  lineam,  fupcrjïcicm,  conjîantiacjue  ex  iis  indivifi- 
bilia,  indivifibiliterque  fe  habentia,  exijjere  reipfâ  non     23 
polfe"  ;   unde  fequitur  nullum   triangulum,  nihilque 
omnino  ex   iis  quœ   ad   ipfius   aliarumve   figurarum 

22  Après  conveniunt,  tion  à  la  ligue  {i"  cdil.  seulement). 

a.  Page  319,  1.  9-11. 

b.  Voir  t.  III,  p.  406,  1.  i5. 

c.  Voir  Object.  à  ta  6*  Médit.,  p.  329,  1.  2-5. 


444-445.  QyiNTiE    ReSPONSIONES.  ^Si 

Geometricarum  effentias  pertinere  intelliguntur,  un- 
quam  extitifle,  ac  proinde  iftas  effentias  non  effe  |  ab  539 
ullis  rébus  exiflentibus  defumptas,  At,  inquis,  funt 
falfaé.  Opinione  tuâ  fcilicet,  quia  naturam  rerum 
5  talem  effe  fupponis,  ut  ese  non  fint  ipfi  conformes. 
Sed,  nifi  omnem  Geometriam  falfam  quoque  effe  con- 
tendas,  negare  non  potes  quin  de  ipfis  multse  veri- 
tates  demonftrentur,  quae,  cùm  esedem  femper  fint, 
merito   dicuntur  immutabiles  &  seternse.  Quôd  au- 

10  tem  forte  non  j  fint  conformes  ei  rerum  naturœ  quam 
tu  fupponis,  ut  nec  etiam  illi  quam  Democritus  & 
Epicurus  ex  atomis  effinxerunt,  efl  tancùm  ipfis  deno- 
minatio  extrinfeca  quae  nihil  mutât;  &  nihilominus 
haud  dubie  funt  conformes  verae  illi  rerum  naturje 

i5  qure  a  vero  Deo  condita  efl.  Non  quôd  fint  in  mundo 
fubftantiœ  longitudinem  habentes  fine  latitudine,  aut 
latitudinem  fine  profunditate  ;  fed  quia  figurse  Geo- 
metricae  non  confiderantur  ut  fubftantiae,  fed  ut  ter- 
mini  fub  quibus  fubflantia  continetur. 

20         Intérim  autem  non  concedo  ideas  ijlarum  figurarum 
nobis  unquam  per  fen/us  fuijfe  illapfas^,  ut  vulgo  omnes 
fibi  Iperfuadent.  Etfi  enim  haud  dubie  dari  poffmt  in    540 
mundo,  quales  a  Geometris  confiderantur,  nego  ta- 
men  ullas  dari  circa  nos,  nifi  forte  tam  minutas,  ut 

25  nullo  modo  fenfus  noftros  attingant.  Nam  compo- 
nuntur  ut  plurimum  ex  lineis  redis  ;  at  nequidem 
unquam  ulla  pars  linese,  quae  rêvera  reda  effet,  fenfus 
noftros  movit,  quippe  cùm  illas,  quae  maxime  redae 

9  Après  aeternœ,   à   la  ligne       coniinctur,  tion  à  la  ligne  {i"  et 
{i"  édit.  seulement).  —  19  Après       2'  édit.).  —  20  iftorum  (/" édit.). 

a.  Page  332,  1.  2-6. 


j82  OEuvREs  DR  Descartes.  44'>-i46. 

nobis  vifse  funt,  pulicario  perfpicillo  examinamus, 
plane  irregulares  &  undulatim  ubique  incurvas  elle 
deprehendimus.  Ac  proinde'',  cùm  primùm  olim  in 
infantiâ  figuram  triangularem  in  chartà  depidam 
afpeximus,  non  potuit  illa  figura  nos  doceie  quo  5 
pado  verus  triangulus,  ut  a  Geometris  confideratur, 
I  effet  concipiendus,  quia  non  aliter  in  eâ  contine- 
batur  quàm  valut  in  rudi  ligno  Mercurius.  Sed  quia 
jam  ante  in  nobis  erat  idea  veri  trianguli  *",  &  facilius 
a  mente  noftrâ.  quàm  magis  compolita  figura  pidi  lo 
trianguli,  concipi  poterat,  idcirco,  vifâ  iflâ  figura 
compofitâ,  non  illam  ipfam,  fed  potius  verum  trian- 
541  gulum  apprehendimus.  |Eodem  plane  modo  quo,  dum 
refpicimus  in  chartam,  in  quâ  lineolse  atramcnto  ita 
dudae  funt  ut  faciem  hominis  repraefentent,  non  tam  i5 
excitatur  in  nobis  idea  iftarum  lineolarum,  quàm  ho- 
minis :  quod  omnino  non  contingeret,  nifi  faciès 
humana  nobis  aliunde  nota  fuiffet,  atque  effemus 
magis  affueti  de  illà  quàm  de  lineolis  iftis  cogilare, 
quippe  quas  faepe  etiam,  cùm  aliquantulum  a  nobis  20 
remotœ  funt,  ab  invicem  diftinguere  nequimus.  Ita 
fane  triangulum  Geometricum,  ex  eo  qui  in  chartà 
pidus  eft,  agnofcere  non  poffemus,  nifi  aliunde  mens 
noflra  ejus  ideam  habuiffet. 

2.  Hic''  non  video  cujus  generis  rerum  velis  effe     25 
exiftentiam,  nec  quare  non  œque  proprietas   atque 
omnipotentia    dici   poffit,   fumendo    fcilicet    nomen 

j3  Après  apprehendimus,  à  la  ligne {i"  cdil.  seulemenl). 

a.  Voir  t.  V,  p.  i6i. 

b.  Voir  t.  III,  p.  409,  1.7. 

c.  Page  32  2,  I.  12. 


446-447-  QUINT.-E    ReSPONSIONES.  ^8^ 

proprietatis  pro  quolibet  attributo,  five  pro  omni 
eo  quod  de  re  potefl  prsedicari,  ut  hîc  omnino  fumi 
débet.  Quim  etiam  exiftentia  neceflaria  efl  rêvera  in 
Deo  proprietas  ftrijdiffimo  modo  fumpta,  quia  illi 
5  foli  competit,  &  in  eo  lolo  eiTentise  partem  facit  ^. 
Nec  I  proinde  exiftentia  trianguli  cum  exiflentià  Dei  542 
débet  conferri,  quia  manifelle  aliam  habet  relatio- 
nem  ad  effentiam  in  Deo  quàm  in  triangulo. 

Nec  magis  efl  petitio  principii  ^,  qudd  exijjentia  inter 

lo  ea,  quœ  ad  ejfentiam  Dei  pertinent,  nutneretiir,  quàm 
qu6d  aequalitas  trium  angulorum  cum  duobus  redis 
inter  trianguli  proprietates  recenfeatur. 

Nec  verum  eft  ejfentiam  &  exiflentiam  in  Deo,  quem- 
admodum  in  triangulo,  unam  ahftjue  aliâ  pojfe  cogi- 

i5  /a/i'^,  quia  Deus  ell  ûium  ciTe'',  non  autem  trian- 
gulus.  Nec  tamen  inficior  quin  exiftentia  polfibilis  fit 
perfedio  in  ideâ  trianguli,  ut  exiftentia  neceft'aria  eft 
perfedio  in  ideâ  Dei  ;  efficit  enim  illam  prseftantiorem 
quàm  fini  idese  illarum  Chimœrarum,   quarum  exi- 

20  ftentia  nulla  efl'e  pofle  fupponitur.  Nec  proinde  vel 
minimum  ullâ  in  re  argumenti  mei  vires  infregifti, 
haerefque  femper  delufus  illo  fophifmate,  quod  ais  tam 
facile  a  me  folvi  potuiffe'^. 

Ad  ea  autem  quae  fubjungis,  jam  alibi   fatis  ref- 

25    pondi..Et  plane  falleris,  cùm  ais  non  demonjlrari  exi- 

8  Après  triangulo,  ito)t  à  la        icccnfeatur,  même  remarque.  — 
ligne  {i'''el  2'édil.}.  —  12  Après       23  Après  potuiffe  [Ui.). 

a.  Voir  t.  III,  p.  416,  1.  25. 

b.  Page  32?,  1.  3i. 

c.  Page  ?24,  1.  I. 

d.  Voir  t.  111,  p.  410,  1.  14. 

e.  Page  324,  1.  i2-i3. 


j84  Œuvres  de  Descartes.  447-448- 

543  Jîenîiam  de  Deo,  ut  demonjîratur  |  de  iriangulo  quàd  ejus 
très  anguli Jint  œquales  duobus  réélis^  :  utriufque  enim 
eft  par  ratio,  nifi  quôd  demonftratio  probans  in  Deo 
exiftentiam  fit  altéra  |  multo  fimplicior  &  clarior. 
Caetera  denique  praetereo,  quia,  dum  ais  me  nihil  5 
explicare^,  nihil  ipfe  explicas  &  nihil  probas,  nifi  tan- 
tùm  te  probare  nihil  poiTe. 

j .  Contra  ea  quse  hîc  habes  de  Diagorâ,  Theodoro, 
Pythagorâ  aliifque  •=,  oppono  Scepticos,  qui  de  ipfis 
Geometricis  demonftrationibus  dubitabant  ;  &.  affirmo  10 
ipfos  id  faduros  non  fuiffe,  fi  Deum,  ut  par  eft,  co- 
gnoviftent''.  Nec  rede  probatur  unam  rem  aliâ  efle 
notiorem,  ex  eo  quod  pluribus  vera  videatur,  fed 
tantum  ex  eo  quôd  illis,  qui  utramque,  ut  par  eft, 
cognofcunt,  appareat  efle  cognitu  prior,  evidentior  i5 
&  certior. 

544  \De  lis  quœ 

In  6.  Meditationem 
objeélafunt. 

I.  De  eo  quod  neges  rcs  materiales,  ut  funt  objcclum     20 
purœ  Mathefeos,  exijlere^^  jam  ante  egi. 

Falfum  autem  eft  intelledionem   Chiliogoni   efle 
confufam  ;  diftindiffimè  enim  &  clariflimc  multa  de 

21  Aprks  egi,  non  à  la  ligne  (/"  et  2'  édit.). 

a.  Page  325,  1.  23-27. 

b.  Page  32Ô,  1.  7. 

c.  Page  328,  1.  7,  etc. 

d.  Voir  t.  III,  p.  410,  1.  18. 

e.  Page  328,  1.  25. 


448-44-)  Quinte  Pesponsiones.  38^ 

eo  poffunt  demonflrari,  quod  certe  non  ficret,  fi  non 
nifi  confufe,  vel,  ut  ais,  nomine  îenus^  perciperetur. 
Sed  rêvera  illud  totum  fimul  clare  intelligimus,  etfi 
non  poflimus  totum  fimul  imaginari  ;  ex  quo  patet 
5  vires  j  intelligendi  &  imaginandi  non  differre  tan- 
tùm  fecundùm  magis  &  minus,  fed  ut  duos  modos 
operandi  plane  diverfos.  Qiiippe  in  intelledione  mens 
fe  folâ  utitur,  in  imaginatione  verô  formam  corpo- 
ream  contemplatur.  Ac  quamvis  figura  Geometricœ 

10  fmt  omnino  corporea.\  ri'^n  tamen  idcirco  ide?e  illai, 
per  quas  intelliguntur,  quando  fub  imaginationem 
non  cadunt,  corporece  funt  putanda?. 

kc  denique  te  folà  dignum  cil,  ô  caro,  exiftimare    b45 
ideas  Dei,  Angeli,  &  mentis  humancv  ejjc  corporcas,  vel 

i5  quaji  coiyorcas,  ex  forma  fcilicet  humanâ,  &  ex  rébus 
aliis  tenuijfimis.fim-plicijfimis,  infciifibilijjimis,  cujufmodi 
funt  aèr  celherve,  dcfumptas^\  Quifquis  enim  Deum 
aut  mentem  ita  libi  repncfentat,  rem  non  imaginabi- 
lem  conatur  imaginari,  &  nihil  nifi  corpoream  ideam 

20  effingit,  cui  nomen  Dei  vel  mentis  falfo  tribuit.  Nam 
in  verâ  mentis  ideà  fola  cogitatio  cum  ejus  attributis, 
quorum  nulla  corporea  funt,  continctur. 

2.  Hîc^  manifefte  oftendis  te  prsejudiciis  tantùm 
niti,  nunquamque  illa  exuere,  cùm  velis  nos  in  iis, 

25  in  quibus  falfitatem  nunquam  detcximus,  nullam  fal- 
fitatem  fufpicari;  atque  ideo,  cùm  turrim  &  propefpe- 
âamus  &  contingimus,  certos  nos  ejje  quàd  fit  quadrat.r\ 

12  Apii's  putandiv,  non  à  la  ligne  (  ;"'  cl  2'  Jdit.). 

a.  Page  ?3o,  1.  14. 

b.  Page  332,  1.  3-8. 

c.  IbiJ.,  1.  12. 

d.  Page  333,  1.  3-4. 

ŒUVRKS.    II.  49 


546 


3  86  OEuvRES  DE  Descartes.  449-4^>- 

Il  quadrata  apparcat  ;  &.  cùm  rêvera  vigilamus,  duhi- 
icire  nos  non  polfc  vigilemufne  an  fomnic\rnu.s^,  &  talia. 
Niillam  enim  habes  rationcm  exiftimandi  omnia,  in 
qiiibus  error  elTc  poteft,  jam  olim  a  te  fuilTe  animad- 
verfa;  c^  facile  probari  polTet,  te  in  iis  intcrdum  falli  5 
quae  |  certa  eO'e  fie  admittis.  Cùm  autem  cô  redis,  ut 
faltem  dubit  .re  non  liceat  quin  rcs  taies  appareant  qiiales 
apparent^,  ad  viam  redis,  hocque  ipfum  in  fecundà 
Meditatione  aflcrui.  Sed  hîc  de  veritate  rerum  extra 
nos  pofitarum  quccftio  erat,  de  quâ  nihil  veri  attulifli.     lo 

3.  Non  hîc  ha^reo  in  iis  quce  taediofe  ûepe  repe- 
tiifli  "^  :  me  quœdam  non  probajfe,  quœ  tamen  demon- 
ftravi  ;  me  egiffe  de  crajjo  tantùm  corpore,  cùm  tamen 
egi  de  quolibet,  etiam  quàm  maxime  fubtili;  c^  talia. 
Qiiid  enim  iftiufmodi  affirmationibus  nullà  ratione  i5 
fulcitis  opponi  débet  aliud  quàm  negatio  ?  Sed  obitor 
tamen  vellem  fcire  quo  argumento  probes,  me  potius 
de  craflb  corporc  quàm  de  fubtili  egilfe^'.  Nempe  quia 
dixi  :  habco  inihi  conjunclutn,  &  cerlum  ejl  me  ci  cor-pore 
mco  elfe  dijlinclam.  Qlku  verba  non  video  cur  non  rcque  20 
fubtili  ac  cralfo  corpori  conveniant,  nec  puto  pneler 
te  quemquam  videre.  Canerùm  in  2  Meditatione  lidem 
feci%  mentem  intelligi  polfe  ut  lubllantiam  exillen- 
tem,  etfi  nihil  intelligamus  exiftere  quod  fit  ventus,  vel 
547  |ignis,  vel  vapor,  vel  halitus,  vel  quodvisj  aliud  corpus  23 
quantumvis  fubiilc  iX:  tenue.  An  verù  in  rei  veritate 

<S  hocque'  hoc  enim  (/"'  edil.). 

a.  Pai,'c  333,  I.  17-iS. 

b.  Jbid  ,  1.  26-2S. 

c.  Page  334,  1.21. 

d.  Page  336,  1.  1-3. 

e.  Ibid.,  1.  29. 


451-432.  Quinte  Responsiones.  387 

ab  omni  corpore  effet  diverfa,  dixi  me  ibi  non  difpu- 
tare  ;  hîc  autem  de  eo  ipfo  difputavi  &  demonflravi. 
Tu  verô,  quseftionem  de  eo  quod  potefl  intelligi  cum 
qusellione  de  eo  quod  rêvera  efl:  confundendo,  nihil 
5    horum  te  intellexiffe  tcilaris. 

4.  Hic  quaeris  quomodo  exijh?nem  in  me,fubjeélo  inex- 
tenfo,  recipi  pojje  fpeciem  idcainve  corporis,  quod  exten- 
fum  ejl"".  Refpondeo  nuUam  Tpeciem  corpoream  in 
mente  recipi,  fed  puram  intelledionem  tam  rei  cor- 

10  porese  quàm  incorporese  fieri  abfque  ullà  fpecie  cor- 
poreâ.  Ad  imaginationem  verô,  quae  non  nifi  de 
rébus  corporeis  effe  potefl,  opus  quidem  effe  fpecie 
quîe  fit  verum  corpus,  &  ad  quam  mens  fe  applicet, 
fed  non  quae  in  mente  recipiatur. 

i5  Quod  ais  de  ideâ  Jolis,  quam  ex  folo  ejus  calore  cœcus 
elicil^\  facile  refutatur.  Potefl  enim  cx-cus  ille  claram 
&  diftindam  habere  ideam  folis  ut  rei  calefacientis, 
etfi  non  habeat  ejufdem  ut  rei  illuminantis.  Nec  rede 
me  illi   cseco  comparas  :  primo,   quia  I  cognitio  rei    548 

20  cogitantis  multo  latius  patet  quàm  rei  calefacientis, 
imô  etiam  latius  quàm  quicquid  de  ullâ  alià  re  co- 
gnofcimus,  ut  fuo  loco  oflenfum  efl;  ac  deinde,  quia 
nulli  poffunt  arguere  ideam  illam  folis,  quam  format 
caecus,  non  omnia  qu?e  |  de  foie  percipi  poffunt  con- 

25  tinere,  nifi  qui,  vifu  praediti,  ejus  lumen  &  figuram 
infuper  agnofcunt.  Tu  verô,  non  modo  nihil  amplius, 
fed  nequidem  id  ipfum  quod  ego,  de  mente  cognofcis; 

ilî    mens,    ajouté    {2'   édit.,        14  Après  recipiatur,  non  à  la 
errata),    omis    auparavant.   —        ligne  [i"  ut  2'  édit.). 

a.   l\\-c  337,  1.  20-27. 
h.   l*agc  3;'>S,  1.  20. 


^88  OEuvREs  DE  Descartes.  45î. 

adeo  ut  hac  in  parte  tu  potius  cœcus,  ego  ad  fummum 
lufciofus  cum  totâ  humanà  gente  dici  poffim. 

Neque  verô  addidi  mentem  non  cjfc  extenfam  '',  ut 
quid  ipfa  effet  explicarem,  fed  tantùm  ut  monercm 
illos  errare  qui  putant  effe  extenfam''.  Eodem  modo  5 
quo,  fi  qui  affirmarent  Bucephalum  ejje  Muficam,  id 
non  fruftra  de  ipfo  ab  aliis  negaretur.  Et  fane  in  iis 
quae  hîc  fubjungis  ut  probes  mentem  effe  extenfam, 
quia  fcilicet  corpore  utitur  quod  eft  extenfum,  non 
melius  ratiocinari  mihi  videris  quam  fi  ex  eo  quod  10 
Bucephalus  hinniat  vel  mugiat,  &  ita  edat  fonos  qui 
6^9  referri  polîunt  ad  [Muficam,  concluderes  de  Buce- 
phalo,   quôd   fit   Mufica''.  Etfi  enim  mens  fit  unita 

2  Après  poflhn,  non  à  la  ligne  (/"'  et  2'  éditX 

a.  Page  338,  1.  28. 

b.  Voir  t.  III,  p.  411,  1.  16. 

c.  Revins,  dans  un  pamphlet  contre  Descartes  et  contre  Heereboord, 
disciple  de  Descartes,  Statera  Pbilofopbiœ  Cartefianœ,  en  i65o,  tait  les 
réHexions  suivantes  sur  ce  passage:  «  Eruditilfimus  Gall"endus,del"cripiio- 
>■  nom  quandani  animie  apud  Cartelium  exaniinans,  in  eo  videlicet  quôd 
»  cani  diceret  rem  non  extenfam  : qua'fo,  inquit,  primitm,  idcircone  ideam 
>>  tui  claram  €■  dijlbulam  habes  ?  Dicis  te  non  extenfam.  Dicis  quid  non 
«  fis,  non  verô  quid  fis.  Kt  pofi  nonnulla  :  Krgone  elara  difiinâaque  erit 
»  Rueephali  idea,  fi  qiiis  faltem  norit  de  Bitcephalo,  quod  Mva(:.\  non  fit  ? 
>■  Haec  cùm  ita  l'cripta  elleni  à  Gallendo,  «S:  à  Cartelii  utroque  typographe 
»  ita  exprclTa  (Parilicnli  pag.  480,  Amllelodamenli  pag."  397),  tamen  Lyn- 
»  ccus  noiler  Cartclius  pro  Mvsca  iegit  Mvsic.wt.  Et  ridiculam  expoli- 
»  tionem  addidit.  Ita  cnini  rel'pondet  (piioris  edit.  p.  548,  poUerioris  452). 
»  Neque  vero  addidi,  mentem  non  effe  extenfam,  ut  quid  ipfa  ejfet  cxpli- 
»  carem,  fed  tanliim  ut  moncrein,  ///os  critve  qui  putant  effe  extenfam. 
>'  Eodem  modo  quo,  fi  qui  affirmarent  liueepl-ilum  eJJe  Mv^irwi,  id  non 
"  frufira  de  ipfo  ab  aliis  negaretrr.  lit  fane  in  iis  qiiœ  hie  fubjungis,  ut 
«probes  mentem  effe  extenfam,  quia  fcilieet  eorpore  utitur,  quod  efi 
»  extenfum,  non  melius  ratiocinari  mihi  videris,  quant  fi  ex  eo  quod 
»  Bucephalus  hinniat  vel  mugiat,  S-  ita  edat  fonos  qui  referri  poffunt  ad 
»  MvsicAM,  concluderes  de  Bucephalo,  quod  fit  Mvsica.  Habemus  crra- 
»  tum  quod  dixinius  juculare,  in  eo  qui  le  extra  onine  errandi  periculum 


452-4?3-  Quint.î:  Respqnsiones.  ^89 

toti  corpori,  non  inde  fequitur  ipfam  efle  extenfam 
per  corpus,  quia  non  eu  de  ratione  iplius,  ut  fit 
extenfa,  fed  tantùm  ut  cogitet.  Nec  intclligit  exten- 
fionem  per  fpeciem  extenfam  in  fe  exiftentem,  quam- 

5  vis  eandem  imaginetur  convertendo  fe  ad  fpeciem 
corpoream  quae  eft  extenfa,  ut  jam  dicluni  eft.  Nec 
denique  necelTe  eft  ut  ipfa  fit  corpus,  etû  habeat  vim 
movendi  corpus. 

5.   Quae  hîc  habes  de  unione  mentis  cumlcorpore", 

10    fimilia  funt  praecedentibus.  Nihil  uUibi  in  meas  ra- 

ponit.  Nune  audiamus  pervicaciam  inauditam.  Quum  ciiini  ab  aJvci- 
fario,  Difquifitionis  in  fiiain  Meiaphylicani  pag.  3o5,  de  hoc  laplii  1110- 
dclle  admonitus  cll'et,  hil'ce  vcrhis  :  video  te  {feu  fpoute,  feu  cnore 
leclionis  tie/ciu)  comparaie  Bucephalum  cum  Mvsic.\.  quem  ego  d-  ex 
feiifu  commuiii,  &  ex  leâione  Typographi,  comparavi  cum  Mvsc  1  ,• 
quid  fccit:  An  quod  peccatum  crat  coircxii  ?  An  quicquam  nuiiavii.- 
Imo  in  Gallicâ  verlione  &  Mvscam  in  veibis-  Gallendi,  \  Mvsicam  in 
luis,  ut  erant,  reliquit,  quamvis  vaHius  intcr  hxc  duo  vocabula  in  illà 
linguâ  lit  divoniuni  quàm  in  Ronianà.  Legantur  vcrba  GaUcndi.  p.  5j3  : 
Et  celuy  la  auroit  il  vue  Idée  claire  £■  dijiincle  de  Buccphal,  qui  cmi- 
iwijlroit  du  moins  qu'il  n'ejl  pas  vue  Moyche?  Subjiciaiur  rcfponluiii 
Cartclii,  p.  389  :  Or  ie  n'ay  pas  adjoutc,  £c.  Tout  de  mefmc  que,  s'il  fc 
trouuoit  quelques  vus  qui  voulujfent  dire  que  liucephal  ejï  vue  M\sii^i  1:, 
£-c.  Kt  mox  :  il  me  femble  que  vous  ne  raifoune\  pas  mieux,  que  Ji  de  ce 
que  liucephal  liannit  (nuigitum  omilii  intorprcs,  quum  vidcici  cum  cquo 
non  convenire  ;  lod  reliqua,  ut  invcnii,  poluit  ;  addil  enim'  £'ainfi  poujfc 
des  fons  qui  peuucnt  e/lre  rapyorte^  à  la  MvskjVF,  vous  tirie^  cette  cnn- 
fequence  que  Bucephal  cjl  donc  vue  Mv^iqih.  Quis  non  hic  cxclamct  : 
o  cor  Zcnonis  1  6  jccur  Cratctis  !  Cartclium  tc.v  Tcavî-;9T/îu,ova  non  vidillc, 
ut  in  S.  litcris  culcx  camcio,  in  prophanis  mufca  elephanti  opponiiur, 
iia  Galiondum  mufcam  lîucephalo  oppoiuilUc  !  et  ita  à  communi  l'ciiiu 
fc  dcrclictum  hic  ollendiile.  ut  pro  mulcà  legerct  mulicam!  imo  ne  fine 
ratione  infanire  vidcrctiir,  oiiam  rationcm  commcntum  elle  qua  hoc 
dclirium  iliullraret  I  graphicum  l'anc  nugaturem  ! 
i  Fabula  fuppofilam  narrât  pro  virgine  cervam. 
«  At  nunc  pro  A/r.sc.i  ,\/i'i:/c.i  fuppo/ita  ejf. 
■•  Scd  de  his  hack'nus.   ■■ 

Rkvh  s,  Statcra  Phil.  Cartefiance,  p.  231-234.) 
a.  Page  343,  1.  21. 


jc)o  Œuvres  de  Descartes.  453-454. 

tiones.objicis,  fed  tantùm  dubia  proponis,  quœ  tibi 
ex  meis  conclufionibus  fequi  videntur,  etfi  rêvera  ex 
eo  tantùm  oriantur,  quôd  ea,  quse  ex  naturà  fuà  fub 
imaginationem  non  cadunt,  ad  ejus  tamen  examen 
velis  revocare.  Ita  hîc  ubi  mentis  &  corporis  permi-  5 
rtionem  cum  permiftione  duorum  corporum  vis  com- 
parare,  fufficit  ut  refpondeam  nuUam  inter  talia  infli- 
tui  debere  comparationcm,  quia  funt  toto  génère 
diverfa,  partefque  in  mente  non  effe  imaginandas,  ex 
550  co  quôd  ipfa  partes  in  corpore  intelligat.  L'nde  enim  10 
habes  id  omne  quod  mens  intelligit,  in  ipfà  elle  de- 
bere ?  Profedo  11  hoc  effet,  cùm  magnitudinem  orbis 
terrarum  intelligit.  illam  ctiam  in  fe  haberet,  atque 
ita  non  modo  elTet  extenfa,  fed  etiam  extenfione  major 
orbe  terrarum.  i5 

6.  Hic^  nullà  in  re  mihi  contradicis,  &  fatis  multa 
nihilominus  dicis,  ut  nempe  ledor  inde  cognofcat  ex 
proli,\itate  verborum,  rationum  tuarum  multitudinem 
non  effe  airtimandam. 

Haclenus  verô  mens  cum  carne  differuit,  atque,  ut  20 
par  erat,  in  multis  ab  ipfà  diffenfit;  fed  jam  in  con- 
clufione  verum  Gaffendum  agnofco,  illumque  ut  prse- 
(lantiffimum  Philofophum  fufpicio,  ut  virum  candore 
animi  atque  integritate  vita:  celcbrem  ampledor,  j  lîv: 
ejus  femper  amicitiam  quibufcunque  potero  obfe-  25 
quiis  demereri  conabor.  Itaque  rogo  ne  illi  grave  fit, 
quôd  libertate  Philofophicà  ufus  fuerim  in  ejus  ob- 
jedionibus  refutandis,  ut  mihi  profedo  pergratum 
fuit  quicquid  in  ipfis  continetur;  ^^  inter  cretera  gavi- 

a.  l'aj-c  345,  I.  -. 


454-  Quinte:  Kesponsiones.  tçi 

fus  fum,  quôd  |  a  viro  tanti  nominis,  in  Differtationc     ssi 
tam   longâ  &   tam  accurate   confcriptâ,  nuUa   ratio 
allata  fit  quse  meas  rationcs  oppugnaret,   nullaqiic 
etiam  in  meas  conclufiones,  ad  quam  mihi  non  per- 
5     facile  fuerit  refpondere". 


ADDITION 

AUX    ^"'"    OBJECTIONS    ET    RÉPONSES, 

Les  Objections  de  Gassend  et  les  Réponses  de  Descartes  t'uicm  publiées 
dès  la  première  ddiiion  des  Méditations,  à  Paris,  chez  Soly  (achevé  d'im- 
primer le  28  août  1641).  Gassend  répliqua  dans  de  longues  [nstanccx,  qui 
furent  achevées  le  i5  mars   1642.  Il    ne  se  décida  pas  cependant  à  les 
imprimer  aussitôt,  se  contentant  de  les  faire  circuler  dans  un  petit  cercle 
d'amis.  Descartes  le  sut,  et  s'en  plaignit  en  Hollande  :  la  plainte  devint 
publique,  dans    un    passage   de  son   Epitre  au  P.  Dinet,   imprimée  à 
Amsterdam,  en  1642,  avec  la  seconde  édition  des  Méditatinns.  D'aune 
part,  un  ami  de  Gassend,  Sorbièrc,  obtint  enfin  de  celui-ci  le  manuscrit 
des  Instances,  et  les  fit  imprimer  à  Amsterdam.   Il  réimprima  en  même 
temps  les  premières  Objections  de  Gassend  et  les  Réponses  de  Descarics. 
Seulement,  au  lieu  de  donner  tout  d'une  suite  les  Objections  comme  une 
seule  et  même  lettre,  et  ensuite,  de  la  même  manière,  les  Réponses,  il 
donna  séparément  les  différentes  parties,  en  suivant  les  numéros  indiqués, 
et  put  ainsi  intercaler  ù  leur  place  les  Instances,  selon  qu'elles  se  rappor- 
taient à  telle  ou  telle  Objection  et  Réponse.  Ainsi  chaque  Objection  se  trouve 
détachée  des  autres  et  suivie  immédiatemein  de  la  Réponse:  après  celle-ci 
vient  aussitôt  l'Instance,  ou  les  Instances.  De  là  le  titre  nouveau  de  l'ou- 
vrage :  Pétri  Gassendi  DISQVISITIO  METAPHYSICA.  Seti  DVBITA- 
TIONES  ET  INSTANTLI^  -.adversus  Renati  C\v.tf.si\  Metaphysicani,  et 
Responsa.  (Amsterodami,  apud  lohanncm   Blacv,  CID  ID  G  XLIV.i  Les 
Dubitationes  désignent  les  Objectiones  de    1641.   En   outre  cet   ouvrut^c 
contient  un  Index  très  complet,  qui  donne  le  sommaire,  non  seulement  de 
chaque  Instance,  mais  aussi  de  chaque  Réponse  et  de  chaque  Objection. 
Nous  reproduisons  ici,  à  titre  de  documents,  d'abord  deux  pièces,  qui 
sont  en  tète  de  cet  ouvrage,  à  savoir  une  lettre  d'envoi  de  Gassend  à  Sor- 
bière,  et  un  avis  de  l'Imprimeur  au  Lecteur,  puis  tout  au  long  VIndcx.  qui 
vient  aussitôt  après,  enfin  quelques  passages  de  la  première  /nstaiiee,  a 
cause  de  l'intérêt  qu'ils   présentent  pour  l'historique  de  celte  puMiciUi.in. 

a.  Voir  t.  III,  p.  416,  1.  10. 


j()2  OEuvRES  DE  Descartes. 

I 

«  Samveli  Sorberio 
"  p.  Gassendvs 

»  s .  » 

«  Facio  tandem  faiis,  Sorberi  :  niitto  fcilicet  qucm  jamdudum  cfflagi- 
>  talli  codicem  mearum  adverfus  Cartelii  Metaphylicam  Inrtaiitiaium. 
»  Nilî  priùs  feci,  caulfam  ad  te  fcripfit  praeclarus  ille  juvcnis  tuiquc 
>>  amans  Thomas  Martellus,  qui  cil  confcius  illum  abiilVe,  exulalleque 
»  procul  a  me,  &  vix  nunc  per  varias  ambages  rediilVe  in  meas  manus. 
»  Nempe  amici  varié  habuerunt  invicemque,  ac  etiam  longé  extra  urbem 
"  communicàrunt;  neque  te  id  iatuit,  qui  fignificafti  dixilVe  tibi  Carteliuni 
"  le,  cùm  ell  publiée  conquellus  de  Icriptis  adverlum  le  libris,  qui  non  in 
)•  lucem  emitterentur,  l'ed  privatim  lectitarentur",  meum  fubnotarc  pra;- 
"  lertim  voluill'e.  Quùd  tu  verô  ipfum  non  legendi  modo,  fed  &  cvulgandi 
i>  licentiam  depol'cis,  ut  tibi  lanè,  qui  lie  me  amas,  qui  lie  depolcis,  vide- 
»  bitur,  tametll  res  mihi  non  videtur  tanti.  Quippe  opus  quidem  con- 
"  l'cripli,  ut  amicis  gratiricarer,  cùm  non  ferrent  virum  eo  folùm  fine 
»  habere  voluille  ex  mealiirque  privatas  cenluras,  ut  jadare  publiée  pollet 
»  non  carere  le  advcrfariis,  qui  reverà  habuerat  nuUos  (me  faltem  non 
»  habuerat).  Scd  cùm  iplis  lamen  amicis  faiisfecilTe  vifus  fim,  mihi  ipfe 
»  non  l'atisl'eci.  Cùm  illi  enim  cenluerint,  ut,  quemadmodum  priùs  fue- 
1)  ramcontextùs  fericm  infequrnus,  &  Cartelius  l'uas  Refponliones  lingulis 
-■  Epiltolic  meae  articulis  accommodàrat,  lie  ordine  eodem  inrtarem  in  Ref- 
"  ponliones  lingulas;  mihi  tamen  ipli  opus  videbatur  elle  futurum  longe 
Il  concinnius,  li,  propolito  cauil'x  llaiu,  quce  dicenda  haberem  omnia 
•■  Ipeciali  quàdam  cohxrentequc  dilporuione  contexerentur.  Et  exceperc 
"  illi  quidem,  id  demùm  praellandum,  li  forte  Cartelius  quidpiam  dein- 
'.  ceps  reponeret,  quod  novam  nianum  foUicitaret  ;  fed  intérim  tamen  ell 
"  quumobrem  verear,  ne,  quà  res  ell  compagine,  fi  edendam  cenfueris, 
"  non  lit  fatis  leclu  futura  jucunda.  Tu  tamen,  ubi  res  legendo  fuerit 
•'  perfpcclior,  id  videris;  nili  quod  fum  author,  ut,  fi  velle  pergas,  quot- 
"  quot  l'uerant  articuli  in  meà  Kpillolà  dillincli,  drllinguantur  jam,  atque 
"  infcribantur  Dubitationcs  totidcm,  ac  Tituli  fiant,  qui  &  txdium  lèvent, 
■•  i*^  argumentis  appolitis,  quid  in  unaquaque  contineatur,  doceant.  Nam 
■  tameiii  Hpillola  (alio  fine  fcripta,  quàm  ut  fundamcntum  difputationis 
•'  llerneretur)  non  lie  digella  fuerit,  ut  quilibet  aniculus  fpecialis  quidam 
"  objeclio  feu  Dubitaiio  fierct  (aliàs  liquidem  unamquamque  fuà  con- 
n  clulionc  fuifque  probationibus  lanquam  numcris  ablolviifem),  nihilo- 
.«  minus,  quia  lie  res  tulit,  &  Cartelius  me  privatim  monentem  traduxit 
"  in  publicum  jurgium,  enitendum  ell,  quantum  licet.  ne  res  indecorè 

a.  Lettre  au  /'.  Dinet,  imprimée  ci-aprcs,  à  la  suite  des  j""-  Objections, 
en  it)42.  Voir  p.  206  de  l'édition  frinceps. 


Qi'iNT^  Responsiones.  }<)} 

procédât.  Certè  &  quamvis  urgcam  nunc  niulta  circa  Meditationem 
primam,  non  ideù  tamen  dillinguendas  plureis  Dubitationes  cenfeo, 
quando  initio  circa  ipfam  non-nili  caput  unicum  fuit;  idque  cùm  vis 
dicere  plura  circa  cxtcras  cogitarem,  qui  fenfim  tamen  abreptus  fum  ad 
commemorandum  lam  multa.  Satis  erit  articules  Inflantix  facere  dil- 
cretos,  fummulis  feu  ad  marginem  feu  ad  frontem  appolitis;  cùm  & 
pofilt  idem  circa  cxtcras  ac  etiam  circa  Proefationem  five  Occafionem 
fcribendi  praeftari.  Nimirum  ex  hac  difcretione  appofitioneque  lux  clt 
affulfura,  ac  arx-mllfo  potKlimiim  Elencho,  five  indice,  quem  li  leclores 
percurrcrint,  pudint  ut  fummam  opcris  noiTe,  lie  deligere,  lî  quid  forte 
fit,  quod  cognofcere  potiflimùni  velint.  Vale,  &  amicos  optimos  faluta. 
Parilîis,  V.  Eid.  lun.  M.IDC.XLIII.  » 


II 

TYPOGRAPHVS 

CaNDIDO  &  ERUDITO  LECTORI. 

«  Venit  in  manus  noftras,  leiflor  candide,  fummi  viri  Pétri  GalTendi 
»  Difqui/itio  Metaphyfica,  cujus  editionem,  tum  ob  fubje<5tam  materiam, 
tum  ob  Aucloris  ncc  non  Cartelii  in  quem  fcripta  eft  famam,  fummè 
fuilfe  expetitam  fcio.  Obftitit  tamen  toium  fermé  biennium  viri  optimi 
modeftia,  qui,  aliunde  clarus  poftgenitis  futurus,  infuper  habuit  alter- 
cationis  funem  trahere,  apud  amicos  tantiim  interioris  notx,  quibus 
folis  codicem  fuum  manufcriptum  communicàrat,  oftendens  quàm  fa- 
cili  negotio  diluere  polTet  adverfarii  ratiocinia  &  acerbiora  diiîla  ridere. 
Sed  tandem  viclus  amici,  ad  quem  milit  codicem  fuum,  importuna 
ertlagitatione,  quippe  qui  nullum  precibus  rinem  faciebat,  libertatem  ipfe 
fecit  evulgandi.  Spero,  nec  vana  fides,  magno  eruditorum  omnium 
plaufu  opus  iftud  exceptum  iri,  utpote  quo  nullum  in  ifto  fcriptioiiis 
génère  potullfet  accuratiùs  fcribi.  Quàm  diligenter  enim  doilifTimus  ille 
vir  omnia  rimatur  adverfarii  dida!  Quanta  folertià  cuniculos  detegit  ! 
Quanto  acumine  intricata  folviti  Quàm  validé  fpicula  in  adverfarium 
retorquet  I  Quàm  firma  velligia  in  lubrico  &  priEcipiti  loco  ponit  ! 
Quanto  judicio  rem  difticilem  iradatl  Quàm  dode  dill'erit  !  Quàm  mo- 
dcllè  de  fe  ipfo  loquitur!  Quàm  lenis  in  adverfarium,  prœ  caeteris  maie 
habentem  virum,  quem  prœ  caeteris  fufpicere  &  revereri  debebat  !  Quan- 
tus  nitor,  quanta  fermonis  elegantia  !  Intererat  fané  bonae  mentis  ftu- 
dioforum,  ne  tôt  numeris  abfolutus  liber  diutiùs  premeretur,  &  natus  in 
publica  commoda  privatis  tantùm  paucorum  ulîbus  inferviret.  'AYaOr, 
•fif  éf!ç  TJoc  pioToïm.  Quaeftio  gravis  eft,  digna  procul  dubio  in  quam 
ingenua  &  excelfa  ingénia  vires  fuas  exerceant.  Qui  contendunt  viri 
funt  omni  exceptione  majores.  Unum  doleo,  GafTendum  non  fuifTe  fatis 

Œuvars.  H.  5o 


J94  OEiivRKS  DE  Descartes. 

»  notiim  Cntclio:unde  vir bonus,  ing«;niol'us,&  cujus  praeclaris  conatibiis 
->  nemo  non  debei  favere,  cùni  ex  indole  cœtcroruni  philofophantium 
»  Gall'endi  indolem  xllimaret,  lecus  accepit  vcrbuluni  uniim  iSc  altcrum 
«  atque  ab  illo  fuerat  bénigne  prolatum;  prehendens  autem  isoçv-v/  Ix^j-r,'/, 
>•  fad.um  eft  ut  paulatim  vchenientifliniè  anime  commovcreuir,  &  fui 
»  oblitus,  rationis  quoque  oblivifcereiur,  ad  quam  lamen  erai  in  primis 
)■  atieodenduni.  Sed  tu  vidcb  s,  ledoi'  candide,  &  judicabis.  Non  ell  quùd 
.■  le  diuiiiis  murer.  Haec  cnini  in  veltibulo  pra;mittere  volui.  ut  te  rega- 
in rem  gratam  habere  operam  noilram  qualemcunque,  &  milii  extorquere 
»  ab  auclore  nollro,  quà  valebis  apud  iilum  gratià,  Exercitationum  Phi- 
II  lofophicarum  opus,  quod  ajunt  inimenfà  (ruge  referium;  cujus  l'pes 
K  ante  aliquot  annos  literatis  eft  fac^a.  Yale.  E  Typographeio  nollro.   ■) 


III 

DVBITATIONVM  &  INSTANTIARVM 
INDEX 

SCRIBENDI  OCCASIO  (p.  256,  1.  lo)  ' Pag.         I 

Responsio  (p.  347) 2 

Instantia. 

1 .  Inftandi  neceffitas 3 

2.  Non  agi  heic  de  rerum  Veritate,  fed  de  ratiociniorum  vi 4 

3.  Si  Demonftrationes  tuerunt,  niliil  fuilTe  necelVe  implorare  Sor- 
bonae  decretum 6 

4.  Non  vituperandos,   qui   jadatas  Demonllrationes   non    lufpi- 
ciunt.  aliifque  viis  ad  Dci  animœque  naturam  alVurgunt 8 

5.  Demonllrationum  vim  non  ex  fui  jadatione  neque  ex  aliorum 
ignoratione  aeftimandam  effe 10 

In  Meditationem  I,  quiV  ell, 
De  iis,  qiuv  in  dubiinn  l'crocari  pojfimt. 

Dlbitatio  Vnica. 

De  Methodo,  quâ  omnis  cognitio,  feu  vera,  feu  falfa,  etiam  ad- 

hibiiis  machinis,  jubetur  cxtrudi  (p.  25;,  1.  23) 11 

Responsio  (p.  348.  1.  14) '2 

a.  La  pagination  entre  parenthèses  est  celle  de  la  présente  édition,   l.cs 
autres  numéros  renvoient  aux  pages  de  la  Disqttisilio  inédit.  1644). 


Quint/p:   Responsiones.  jç^ 


Instantia. 

1.  r^hilofophum  clic  non  jactatorcni,  Icd  Ihidioluin  rapicniia; i3 

2.  Falfù  fuppoiii  oninia  prœjudicia  polie  cxui,  ac  deinccps  ceriil- 
lima  cvidentiliîmaque  principia  h  abc  ri 14 

3.  Iiemque  omnia  prœjiidicia  iia  haberi  aiiquandiu  diibia  ac  falfa, 
ut  dcinceps  prava  conructiido  non  deiorqueat  ampliùs  mcnteni  a 
rcflù  reruni  percepiionc i() 

4.  In  piirgandà  ab  opinionibus  mente  habendum  delcduni,  m  in 
purgandis  liunioribiis  ;  nenipc  ut  non  omncs  etiani  laudabilcs 
ej^eraniur 18 

5.  Elle  quidem  omncm  fenfuni  failaceni  ;  at  non  omnem  l'enfio- 
ncm  faH'am  ;  nequccum  qui  vigilat,  non  ceriioreni  elle  quod  vigilei, 
quiini  quod  dormiat 20 

6.  Immcriiô  haberi  Deum  quali  dcccptoreni,ut  dubium  l'acianius, 
an-non  forte  in  iis,  qure  evideniiflîma  ac  certiflima  nobis  videniur, 
dccipiannir 21 

7.  Mentem  pcrperam  in  l'allitaicm  conjici,  cà  l'pe  ut  t'aciiiùs  ad 
veriiaieni  allur^ai 2j 

8.  Injuria  recurri  ad  nialum  Genium,  ut  perfuadeanuir  nos  de- 
cipi,  duni  elle  caeluni,   nos   habere  manus,  cxtcraque  exillimanuis, 

aut  plulqunni  pro  infomniis  habcnuis 23 

9.  Non  concludi  légitimé  propolitam  Mcthodum  legitiniam  elle.       26 

In    iMrnn aii(;Ni  m    II,    quii:    cit, 

Du  Ncilitra  Mentis  liuiuaiuv  : 

Quod  ipfa  fil  iiolior,  qiiàm  (laypus. 

Dl'BlTATIO     I. 

De  Inutilitate  fuperioris  apparatils,  ut  quis  inl'erat,  Je  cffc,  quia 
cogilal.  &  ex  illo  quali  prin'cipio  omnia  certô  deducat.  ac  Ipccialiier 
fe  non  elle  corpus  (p.  258,  1.  23) 26 

Rksponsio  (p.  35o,  1.  12) 27 

Instantia. 

1.  Fuilfe  omnia  honà  fide  objeda  etiam  circa  Luditicationcm  ....       28 

2.  Scepticos  abs  re  luggillari,  qui  mcliùs  &  a>ftiones  vitœ  iS:  ri 
oaivo[A£va  reliquerunt,  ac  foliim  de  rébus  revcià  oblcuris  incertilque 
coniroverfiam  fecerunt ?o 

3.  L't  quis  inquirat,  Qtiid  ipfe/it  ?  non  elle  necellarium  ut  ticlione 

&  opcrolà  molitione  effe  fe  feu  exiillere  probet 32 

4.  Qux"  fuinma  ac  feries  illius  refiduarumque  Meditationum 34 


J96 


OEuvREs  DE  Descartes. 


5.  Frullrà  del'udari  in  llabiliendo,  tanquam  inconculfum  princi- 
piiini,  illud  Ego  Juin,  ac  illi  prxlertini  qui  fpoliaius  fit  omni  prx- 
iudiv.io 36 

6.  Vanitas  apparaiùs  ad  illam  coiifcquuiionem:  £"^o  tt»g'/7o,  i^/'/wr 
exftjlo 38 

-.  Ex  hoc  coniiiiuto  principio  cxtera,  qux'  nolcumur  oninia, 
connexionc  nccelfarià  deduci,  falfum 3o 

DlBITATlO  II. 

De  non  demonltratà  anima  incorporeà,  ex  co  quod  quifpiam 
dcccptus,  &  tamen  advertens,  affirmât  fe  nihil  corporeum  in  fe 
repcrirc,  &  ne  quidpiam  quideni,  quod  lit  quali  fpiritus,  ventus, 
aui  aiiud  corpus  tenue  (p.  260,  1.  12) 41 

Responsio  (p.  352,  1.  19) 43 

Instantia. 

1.  Eum,  qui  le  nihil  corporeum,  fed  puram  elle  Mentem  dicii, 
llomachari  immeritô,  li  quis  cum  ipfo  agcns  ailoquatur  ut  folam 
mentem 42 

2.  Non  probari  Animam  non  elle  corpus  tenue,  li  nihil  aliud, 
quàm  l'upponatur  nullum  plané  elVe  corpus  in  mundo.  Et  varia 
quidcm,  fed  vana  effugia 44 

3.  Demonftraiionem  non  elle,  li  quis,  ut  probei  non  habere  le 
aliquid,  quod  ad  corporis  naturam  pertincat,  nihil  aliud  afferat, 
qnàni  le  a  malo  Genio  delufum,  attendere  tamen,  &  nihil  taie  polTe 
ailirmare 46 

DUBITATIO   III. 

De  non  demonftratà  Anima  incorporeà,  ex  eo  quùd  idem  affirmet 
fe,  pari  modo  delufum,  non  deprehendere  quùd  nutriatur,  incedat, 
fentiat,  ac  deprehendat  intérim  fefe  cogitare  (p.  261,  1.  18) 47 

Responsio  (p.  353,  1.8) 48 

Instantia. 

1.  Nihil-nc  'rnpugnatum,  ac  propofitum,  quod  fuerit  refponlîone 
dignuni 5o 

2.  lUum  non  dcmonllrare,  fed  qua-'litum  petere,  qui,  probaturus 
Animam  non  adolefcere,  debilitari,  aut  turbari  cum  corpore,  nihil 
aliud  dicat,  quàm  uti  Animam  corpare  tanquam  inllrumcnto 5i 

3.  Pollulari  jure  Denionllrationes  ab  eo  qui  fe  demonllrare  glo- 
riatur  ;  iS:  maie  remitti  probandum  in  Meditaiionem  VI,  quod  illeic 
fupponitur  in  illà  probatum,  ubi  tamen  probatum  non  cft 52 


Quinte  "Responsiones.  ^97 

4.  lllum,  qui  dicit  non  habere  fe  rationcin,  quare  Animam  dicat 
corpus  tenue,  non  idcircô  demonftrare,  quôd  anima  corpus  tenue 

non  fit 54 

5.  Non  ex  eo  quod  cogitationis  &  corporeitatis  diftincli  conceptus 
funt,  probari  res  elfe  reipfà  diftinilas  ;  ac  non  debuilTe  diffimulari, 
quod  obje^lum  fuerat  de  Brutorum  ratiocinio  deque  cerebri  ad 
ratiocinandum  nccefTitate 56 

DlBITATIO   IV. 

De  non  probatà  confequutione  illà  ;  Sum  igitur  prœcifè  res  cogi- 

tans.  id  ejl  Mens,  Animux.  intelleâus,  ratio  (p.  263,  1.5) Sy 

Responsio  (p.  355,  1.  27) 59 

Insiantia. 

1.  De  ufurpatione  vocum  Animae  ac  Mentis;  deque  cogitatione  in 
utero,  &  per  Lethargum 60 

2.  Refponfionem  de  ineptitudine  cerebri  in  infante  aut  lethargico 

ad  reruni  ve(tigia  recipienda,  nullam  elTc 61 

3.  Iterùm  non  praeftari  heic,quod  in  Meditatione  fextâ  fupponitur 
praeftitum,  ac  vitiofam  elTe  confequutionem  :  Cognofco  me  prcecijè 
tatitùm  rem  cogitantem,  ergàfum  tantùm  res  cogitans 62 

DUBITATIO    V. 

De   non   probatâ   Intelleif>ûs  &  Imaginationis  diftindione,  quafi 

Intelledio  fine  imaginatione  fit  (p.  265,  1.  14) 64 

Responsio  'p.  SSj,  I.  21) 66 

Instantia. 

1.  Eurn,  qui  cognofcit  aliquid  fui,  non  proptereà  fe  cognofcere 
totum.  Et  qui  dicit  fe  nihii  agnofcere  in  fe,  quod  in  imaginationem 
cadat,  non  eum  proptereà  fuam  naturam  diftinftiiïimè  percipere. . . .       66 

2.  Declinatam  fuilTe  difficultatem  de  corporeâ  imagine,  fine  quà 
mens  intelligere  non  polUt 67 

3.  Declinatam  quoque  illam  de  criterio,  quo  difcernatur,  quando- 
nam  imaginatione,  qux  intelledio  non  fit,  aut  intelleilionc,  qua;  non 

fit  imaginatio,  quidpiam  concipiamus 69 

DlBITATIO   VI. 

De  Mente  Brutis  vifà  afferendà,   fi   Mens  fit  res  fentions,  imagi- 

nans,  &c  (p.  268,  I.  17) 71 

Responsio  (p.  358,  1.  4) "3 


398 


OEuvRES  DE  Descartes. 


Instantia. 


1.  Difficuhatcm  de  Bruiorum  ratiocinaiionc  dcclinatam  immeriiô 
l'uillc 73 

2.  Elle  non  critérium,  (cd  peiitionem  principii  circa  diilinclioncni 
Mentis  &'  corporis,  quùd  illa  dicatur  Res  cogitans,  iftud  extenfa  ; 
t'ai  lu  m  que  elle,  quùd  tota  illius  natura  in  cogitatione,  hujus  m 
cxteiifione  conlillat 74 

3.  Iterùm  longe  abelîe,  ut  qui  pcrfpedum  habet  nientem  cogitare, 
totam  proptercà  feu  intimam  mentis  naturam  perfpeclam  iiabeat. ...       77 

4.  Non  t'uilVe  probatum  intelligere  mentem  independenter  a  cere- 
bro,  etiam  cùm  inter  fomniandum  le  Ibmniare  advenit 79 

DUBITATIO   VII. 

De  exemple  Cera;  :  quôd,  dctraclis  mente  omnibus  illius  acciden- 
tibus,  non  proptereà  intima  illius  natura  clare  diftinctequc  &  intel- 
Icc^u  quidem  abfque  imaginatione  nofcatur  (p.  271 ,  1.  16) 81 

Respossio  (p.  359,  1.3) 82 

Instantia. 

1.  Nihil  non  fuilTe  jure  objeclum  ex  ipfâ  verborum  commemo- 
raiione 83 

2.  Dillimulatas  intérim  difliculiates  prcecipuas  de  fubllantià  ccra' 
mancnte  occulta,  ac  l'ubllantià  Mentis  limiliter,  quantumcumque 
cognitis  detraclifque  nonnullis  accidentibus  fpeclentur 84 

DUBlTATIO   VIII. 

De  Natura  mentis  non  declaratà  ;  tantùm  abell  ut  probatum  lit. 

cam  effe  notiorem  quàm  corpus  (p.  273,  1.  20) 86 

Rf.sponsio  (p.  359,  1.  17) 89 

Instantia. 

1.  DifTicuitates  prxcipuas  dilTimulatas  fuiffe 89 

2.  Quicquid  de  rébus  cognofcimus,  non  elfe  intimam  illarum  na- 
turam ;  quam  voluit  Deus  latere  nos,  ut  cjus  notifia  non  perinde 
nobis  ac  accidcntium  necellaria 90 

3.  Etfugium  effe  lepidum,  tôt  proprietates  mentis  agnol'ci,  quot 
res  lingulares  polTunt  ab  eà  cognofci  ;  ut  indc  arguatur  pleniorem 
illius  quant  ullius  alterius  rei  liaberi  notitiam 92 

4.  Tota  Sccunda  .Meditatio  in  Syllogifmum  cogitur,  ut  ratiocina- 
tionis  imbccillitas  magis  pateat  ;  ac  varia  noiantur  circa  id  quôd 
Meus  diciuir  cj/'e  noiior  quàm  corpus . .       94 


QuiNT^E  Resfonsiones.  J99 

In  Meditationem  III,  quae  eft 
De  Deo,  quod  exijlat. 

DUBITATIO    I. 

De  habenda  Régula,  non  quà  flatuatur  id  ejfe  verum,  quod  clare 
dijiinâeque  percipimus  ;  fed  quà  cognofcamus  nos  ita  clare  & 
dijiinâe  percipere,  ut  non  falhmur  (p.  277,  I.  1 1) 93 

Responsio  (p.  36 1,  1.  7) 97 

Instantia. 

1.  De  connexione  Meditationum,  &  quae  pugnantia  confequantur 
ex  Régula  heic  fuppofità,  &  non  habita,  qute  fupponitur  fuiura,  de 
Deo  notitiâ 98 

2.  Declinatam  fuiffe  diffîmulatamque  difficultatem  prscipuam, 
quîB  fuit  adverfus  Regulam  applicationemve  illius  obje>fta 100 

3.  Defiderari  adhuc  Regulam,  five  Methodum,  quà  putantes  nos 
aliquid  clare  dillinileque  percipcre,  ccrti  fimus  omnia  elle  circum- 
l'pecla,  ut  nihil  poiïit  luboriri,  unde  erralfe  deprehendamur loj 

DUBITATIO    II. 

De  adventiiià  omnium    Idearum    origine,   etiam    Chima:rarum, 

etiani  Rei,  Veritatis,  cogitationis  (p.  279,  1.  18) io3 

Rksi'onsio  (p.  362,  1.5] io5 

Instantia. 

1.  Declinatas  fullFe  difficultates  prascipuas,  quibus  efficitur  non 
clic  idcas,  nifi  advcntitias  ;  &  quo  artificio  alla:  ides  in  excmpkim 
alTumptx,  alii'  pra-icrmillae io5 

2.  Declinatum  fpecialiter  quod  obje^^um  fuerat  circa  Ideam  Rei 
non  formatam,  nili  ex  perfpeflis  fmgularibus,  pra;habitifque  illorum 
ideis  :  &  eum,  qui  poltquàm  atfedavit  exuere  omnia  prœjudicia, 
deprehendit  in  le  aliquas  idcas,  dicere  non  polïe  eas  elTe  innatas 107 

DuBlTATIO    III. 

De  adventitiâ  Idearum  origine,  ex  ils  quae  casco  &  furdo  défunt 
comprobatâ  ;  &  de  Ideà  unicà  Solis,  qui>  fenfu  habita  ratione 
ampliaiur  fp.  282,  1.  7) io9 

Ricsi'ONSic)  fp.  ;^fi3,  1.  I  ) ,  ,0 

Instantia. 

I.  Objectionem  faflam  de  casco  &  furdo  elTe  infolutam.  Neque  ex 
quibufdam  iblùm  propofitis  id  quod  intendifur  légitime  concludi...     m 


400  OEuvRES  DE  Descartes. 

2.  Diflkultatcm  pnccipuani  de  Ideà  Solis  diliimulaiani.  Ideani 
propriî;  imaginem  elle.  Alic|iui  pcr  veram  ideam  pcrcipi,  aliqua  vi 
confequutionis 1 13 

DUBITATIO   IV. 

De  Ideâ  rubltaniiiv  non  proprià,  &  per  accidentia,  ac  inltar  iplo- 
runi.  Dcque  idcà  Dei  dcfumptâ  ex  rcbus  eaiumvc  perfedionibus 
ip.  284,  I.  23i ii5 

Rkscossio  (p.  364,  I.  3^ 118 

Instantia. 

I.  Vidiri  iniellcclioncm  non  polïe  ab  imaginationc  fcjungi  ;  &• 
candem  clic  livc  obverfari  in  utràque  imaginem 119 

".  FaU'um  videri  fubUantiam,  non  imaginaiione,  fed  intelledu  folo 
percipi  ;  iS:  v]uam  habcmus  illiiis  idcani,  non  pendere  ab  lis  quas 
habemus  accidciuiiim 121 

3.  Quà  rationc  vidcantur  primi  iiomines  Dei  Ideam  iiabere 
potiiille,  Il  non  habuciunt  ingeniiam  :  <S:  ut  ratiocineiur,  qui  habere 

4c  ingvuitam  putat 1  23 

4.  Dei,  cùm  intinitus  lit,  non  liabcri  veiam  ideam.  Infinitum 
ncgatione  foià  cognofci.  Unde  lit  ideœ  ampiiatio.  Injuria  negari 
tore  pcrpulillum  Dcum.  li  major  non  lit,  quam  a  nobis  intcUi- 
gatur 126 

Dmbitatio  V. 

De  illo  elîato,  nihil  cjl  in  effeâu,  qttod  non  fit  in  caujfà,  inielli- 
gcndo  de  caull'à  materiali.  Va  quatenus  verum  elle  pollit,  tanlum 
faltem  cjfe  dcberc  realitalis  formalis  in  cauffd  ideœ,  quantum 
objcclivœ  in  ideà  ej\  i  p.  288,  1.8) 1 28 

RKsroNsio  (p.  360,  I.  i) 1 3o 

Instantia. 

1.  Haud  juic  rclinqui  rcgiam  viam.  quà  Dei  cxlillcntia  probatur 
ex  etIecJibus  in  univcrfu  manilcllis,  ut  per  vocatam  objedivam  idex 
realitaiem  probetur.  Rcalitatis  vocem  impropriè  ulurpari 1  3o 

2.  Videri  Ideam  cum  lu;i  realitate  objectiva  lefe  habere  ut  Hguram 
ccrx'  imprellam  cum  luà  ligilli  repra.'1'eniaiione;  adeo  ut,  qucmad- 
modum  figura  rcprwfentaiiva  elt  ligillum  rcpra-fentabile,  lie  idea 
habeat  rcaliiaicm  objcclivam,  (eu  repraerentaiionem  caulVa-,  ipfa 
cauHa  realiiaiem  formalem,  feu  rcpra-lentabilitatem i32 

3.  Dinimulatas  difficultates  luille  :  &  quatenus  verum  aut  non 
vcruin  lit  prxexliflere  cffci:lum  in  cauin'i,  ut  de  objccliva  ideœ  rea- 
litate concludaïur 134 


QuiNT.K  Responsiones.  401 


DfBITATIO   VI. 

De  non  habente  ex  fe  fuî  ipfius  ideam  mente  (quae  non  videatur 
pode  feipfam  magis  intelligere,  quàm  oculus  feipfum  videre),  & 
neque  Dei,  neque  Angelorum,  neque  corporearum  potifïïmùm 
rerum  (p.  291,  1.  3) 137 

Responsio  (p.  366, 1.  lo) 1 39 

Instantia. 

1.  Non  inepiiendum.  Difficultates  dcclinatas  fuille.  Omncm 
ideam  e(Te  imaginem  :  quare  in  intcllcdu,  non  minus  quàm  in 
imaginatrice,  imaginem  elle 140 

2.  Probatum  non  fuilTe,  idem  non  agere  in  feipfum,  fuggillari 
immeritô,  &  retorqueri  in  dodorem  culpani.  In  circumdudionc 
turbinis  non  agere  idem  in  feipfum 141 

3.  Nihil  confiftum  fuilfe,  cùm  objei^um  eft,  didam  elle  mentem 
poffe  deducere  ex  fe  ideas  rerum  corporearum  ;  neque  refponfum 
fuiffe  ad  difficultatem,  quœ  propofita  fuerat  eâ  de  re 142 

DUBITATIO   VII. 

De  Capiiali  Demonftraiione  pro  Dei  exftjientiâ  ex  prxcedente 
apparatu  ;  ad  cujus  imitationem  conficiatur  exliHcre  rcipfà  intinitos 
Mundos,  quorum  liabita  ell  idea  ab  antiquis  Phiiorophis  (p.  294, 1.  2)     144 

Responsio  (p.  367,  1.  19) 147 

Instantia. 

1.  Capitalis  iila  Demonftratio  proponitur  forma  Syllogifticâ  ; 
ejufque  imbeciilitas  univerfe  primùm  ac  varie  monftratur 147 

2.  Monllratur  deinde  fpeciatim  ac  varie  in  Majore  Profyllogifmi 
propofitione 149 

3.  Similiterque  in  Minore  five  Affumptione i5i 

4.  Ac  rurfùs  in  Sub-alTumptione  ;  ubi  &  de  Confequutione  pro 
exiftentià  infinitorum  Mundorum 1 53 

5.  Falfum,  quam  habemus  ideam  Entis  infiniii,  repraefentare 
reverà,  non  partem,  fed  totum  infinitum.  El  qui  différât  idea,. quam 
Deus  habet  fuî,  ab  eâ,  quam  homo  habet  de  Deo 1 56 

DuBITATIO  VIII. 

De  fubfidiariâ  Demonrtratione,  ex  eo  quôd,  qui  fibi  deefle  fentit 
aiiquid,  inferre  debeat  dari  Ens,  quod  fit  infinité  perfciflius  (p.  297, 
1.25) 1 58 

Responsio  (p.  368,  1.  21) 160 

Œuvres.  II.  5« 


402  OEuVRES   DE    DeSCARTES. 


Instantia. 

1.  DifTimulaiam  difficultatem  luilTe  circa  illam  confequutionem  : 

Si  unum  alio  perfeâius  ejï,  igitiir  illud  ejl  infinitum 1 6 1 

2.  Comniitti  femper  Paralogifmos,  quibus  ex  e(Te  aiSluali  ideaE 
colligitur  elTe  acluale  rei  ;  ex  finitudine  cognitionis,  quoe  portlt  adhuc 
crefcere,  infinitudo  cogniti  ;  ex  eo  quôd  aliquid  in  ideâ  eft,  exfi- 
ftentia  illius  ut  cauffae 162 

DUBITATIO   IX. 

De  aliâ  fubfidiàriâ  Demonftratione,  ex  eo  quôd  aliquid  fieri  aut 
exfiftere  non  poffet,  fi  Ens  infinitum  non  exfifteret  ;  quôdque  partes 
temporis  fint  inter  le  indépendantes  (p.  3oo,  1.  1 1) i65 

Responsio  (p.  369,  1.  14) 168 

Instantia. 

1.  Non  fuilTe  demonftratum  in  antecedentibus  elle  Deum  crea- 
torem  ;  ut  neque  elle  Deum  caullam  rerum,  eo  modo  quo  Sol  lucis 
caulTa  eft 169 

2.  Remanere   Paralogifmum   ex    alïumptà   Temporis  conditione 

feu  naturà  alià  quàm  lit 1 70 

3.  Varie  peccare  demonftrationem,  ex  independentià  partium 
temporis  inter  fe  dedudam 1/3 

4.  Non  agi  hcic  de  veritate  Rci  iplius,  fed  de  vi  Ratiocinii,  adverl'us 
quam  quae  objecta  prxfenim  fuerant,  aut  infoluta  funt  aut  intada.. .     176 

5.  Prave  detortum  quod  objedum  fuerat  de  progreiru  inrinito  in 
caulTis  elfentialiter  &  accidentaliter  fubordinatis 177 

6.  Non  ex  eo  quôd  perfeiftio  aliqua  mente  ampliatur,  illam  am- 
pliatam  reipfà  dari 178 

DuBITATIO  X. 

De  modo  imprelTionis  ideae  Dei  in  mente,  ut  notas  impreirae  ab 

Artifice,  cujus  fimilitudinem  mens  gerit  (p.  304,  I.  28) 179 

Responsio  (p.  371, 1.  8) 181 

Instantia. 

1.  Quae  conclufa  ad  calcem  Meditationis  III  Syllogifticà  forma 
exhibentur,  ut  quid  virium  habeant  uno  profpeflu  pateat 182 

2.  Falfum,  ideis,  quas  de  rébus  habemus,  nihil  polfe  addi  aut 
adimi |85 

3.  Falfum,  niliil  addi  pod'e  ideœ,  quam  de  Deo  femel  habemus. 
Quo  l'enfu  rerum  clfcntiic  lint  indivifibilcs,  ctiam  divina  :  &  de 
divinis  attributis 187 


QuiNT.'R  Responsiones,  40 j 

4.  Declaratur  varie,  ut  habita  femcl  de  Deo  idca  amplictur 189 

5.  Diflicultatem  lepidc  clufam,  quafl  agatur  de  ideà,  quœ  fit  non 
fimilitudo  ariiticis,  Ced  nota  peritiae  illius 102 

6.  Debcre  in  imagine,  non  omnimodam  quidem,  fcd  faltem  tamcn 
•iliquani  elle  (imilitudinem  cum  eo  cujus  eft  imago 193 

7.  Frictcxtu   comparationis   Trianguli    non  appolita:,    declinaiani 
difficultatcm  de  iis,  qui  ideam  Dei  vel  nuliani  habent,  vel  candem 

non  hnbcnt ig5 


In  Meditationém  IV,  qua;  eft, 
De  fcro  d-'-  fil  I/o. 

DlBlTATIO    I. 

De  creatâ  a  Deo  tacultate  judicandi  erroris  non  immuni  ;   dcque 
rejcclù  a  Phyficâ  caullarum  tinalium  conlideratione  (p.  '?o-,  1.  20'.     iqiS 
KicspoNSio  (p.  3-4,  1.  10) 200 

Instantia. 

1.  Difficultatem  pro  more  diffimulatam  circa  creationem  faculiatis 
crrori  obnoxiœ.  Id  llatui  tanquam  principium,  quud  infcrius  pro- 
bandum  lit  ;  ac   l'upponi   demonllratum,  quod  demonQratiim   non 

fuit 201 

2.  Nccellariam'  maxime  finium  conliderationem  in  Phyficà,  ui 
Dcus  tum  Reclor,  tum  Author  l'niverfi  agnofcatur 2o3 

3.  Non  elVc  incompertos  hominibus  omneis  fineis  Dei  ;  idque  vel 

ex  variarum  partium  corporis  humani  tinibus  conftare 2o5 

4.  Inexplicabileis  elle  dilficuliates  propofuas  de  caufTà  efficiente 
valvularum  cordis.cùm  tamen  finis  live  ufus  videatur  perfpcfliirmius.     20O 

5.  Falfum,  li  quis  ab  utero  abfquc  omni  lenfuum  ufu  mancrei, 
habiturum  eafdem  (ac  etiam  puriores)  rcrum  ideas,  quàm  habeat 
ul'us  fenfibus 20S 

DUBITATIO    II. 

De  judicandi  facultate  errori  obnoxiâ  homini  tributà  a  Deo,  qui 

tamen  immunem  iribuere  ilii  potuerit  (p.  3io,  1.  29) 209 

Rksponsio  (p.  376,  1.  i) 2J  i 

Instantia. 

I.  Diflicultatem  declinatam  fuiffe.  Comparationem  Mundi  cum 
Repubiicâ,  in  quâ  pra;flet  neminem  elTe  civem  malum,  faille  appoii- 
tam;    non  iicm  illam  cum  liominc,  cujus  nuUa  pars  oculus  non  ht.  ,      212 


404  Œuvres  de  Descartes. 

2.  Diffieultatem  iterùm  diflimulatam  adverfus  imbecillitaiem  Ra- 
tiocinii,  quo  facultas  judicandi,  quae  eft  in  homine,  concluditur  elfe 
pcrfefta 2 1 3 

DUBITATIO    III. 

De  caufTà  erroris  vel  falfitatis   :  fit-ne  ex  eo,  quôd  voluntas  aut 

judicandi  facultas  latiùs  pateat,  quàm  intelicLlus  (p.  3i4, 1.  i3) 21 5 

Responsio  (p.  376,  i.  20) 217 

iNSTAKTrA. 

1.  Vitandx  confufionis  gratiâ  debere  intelle£lum  &  voluntatem  lia 
diftingui,  ut  quicquid  cognitionis  &  judicii  eft,  ad  Intelic\;lum  perti- 
neat  ;  quicquid  appetitionis  eleitionifque,  ad  Voluntatem 218 

2.  ProgrelVus  IntelleiSlûs  a  prima  operatione  in  fccundam,  &  ab 
hac  in  tertiam,  eamque  multiplicem,  abfque  uUâ  ai^ionum  volun- 
tatis  intermiftione 219 

3.  Omnem  actionem  voluntatis  fupponere  intelleflûs  de  re  expe- 
tendâ  aut  non  expetendâ  judicium  ;  etiam  cùm  ipfi  intelledui  impe- 

rat,  ut  dijiidicet  aliquid 220 

4.  Non  patere  latiùs  voluntatem  quàm  intelleftum  (imô  nec  tam 
latè),  &  objectus-ne  merito  propriœ  fententiae  amor  fuerit 222 

5.  Non  nafci  errores  ex  eo,  quôd  voluntas,  aut  etiam  judicium, 
latiùs  pateat,  quàm  intelleétus  aut  fimplex  apprehenfio 224 

6.  Inditferentiam  intelleiilùs  videri  radicem  indifferentiœ  volun- 
tatis, in  quà  eft  libertas,  &  hanc  ab  illo  determinari  ;  ac  non  tam 
libertatem  quàm  libentiam  e(Te,  cùm  voluntas  haeret,  fummo  bono 
clare  perfpc(5\o 226 

7.  Ut  voluntas  corrigatur,  corrigendum  priùs  intelleflûs  judicium 
ex  correclà  apprehenfione  rerum  ;  &  voluntatem  non  imperare  in- 
telleclui,  nifi  ipfomet  prxlucente 228 

8.  Quatenus  falfitas  in  rébus  fit,  cùm  non  fit  proprie,  nifi  in 
intellcclu 2  3o 

DUBITATIO    IV. 

De  dcfideratà   adhuc   Methodo,   quâ  agnofcamus   nos   ita  clare 
diftiniSlequc  aliquid  percipere,  ut  periculum  ne  erremus  non  fubfit 
ip.  317,  1.  24) 23  1 

Responsio  (p.  378,  1.  26) 232 

Instantia. 

I.  Ut  agnofci  polTet,  an  promiffa  Methodus  foret  tradita,  fuiffe 
prtEcipuas  Meditationum  particulas  figillatim  expendendas 232 


QuiNTiE    ReSPONSIONES.  405 

2.  Circulum  commill'um,  probando  elle  Deum,  ipfumque  vera- 
cem,  quia  clara  dilHncilaque  eft  ejus  notitia  ;  &  notitiam  Dei  elfe 
clarani  dillinrtamque,  quia  Dcus  cil,  ipfeque  verax.  Delideratam 
denique  Methodum  adhuc  defiderari 233 


In  Meditationem  V,  quœ  eft, 

De  e[[entiâ  rerum  Malcrialium  ;  £■  iterùm  de  Deo, 

quud  exjîjlat. 

DUBITATIO    I. 

De  cognità  ex  folà  quantitate,  figura,  &c.  rerum  Materialium 
eireniiâ  ;  dcquc  aitributà  ideis  ac  Univerfalibus  xtcrnâ  immutabi- 
lique  naturâ  (p.  3i8,  1.  16) 236 

Responsio  (p.  379,  I.  14) 238 

Instantia. 

1.  Vilam  haud  inimeritô  fuilTe  tractationcm  de  effentiâ  rerum 
materialium  admodùm  jejunam 240 

2.  Naturas  rerum  xternas  ac  reaicis  nullas  effe,  &  quas  ut  ideas 
habemus  in  mente,  ab  iplà  mente  ex  infpeilis  rcbus  iingula;  ibus  fieri.     242 

3.  Fall'um,  ideas  figurarum  Gcometricarum  non  elle  hauftas  a 
l'enlibus,  ac  dari  in  mundo  taleis  polie,  quales  a  Geometris  conlidc- 
rantur,  h.  e.  indivifibileis 344 

4.  Fall'um,  expcriri  puerum  habcre  le  trianguli  ideam,  priul'quam 
triangulum  aliamve  figuram,  ex  cujus  analogiâ  raiiocinetur,  viderit.     24? 

5.  Animalis,aut  alterius  rei,qu£  fenfu  percepta  non  fuerit,  nullam 

elle  in  mente  ideam,  expericntià  ipfà  convinci 246 

DUBITATIÛ   II. 

De  probaiâ  Dei  exliftentiâ  ex  eo  quôd  Ens  fumme  perfeiîlum  exfi- 
flentiam  lie  exigat,  ut  triangulus  asqualitatem  trium  angulorum  cum 
duobus  re(ïlis  (p.  322,  1.  12.) 247 

Responsio  (p.  382, 1.  25) 25o 

Instantia. 

1.  Exfiftentiam  non  elle  proprieiatem,  nequc  elle  ullius  determi- 
naii  gcneris  rerum 25  i 

2.  Paralogilmum  faille,  ac  pcrfevcrare,  ob  niutatam  fuppofuio- 
nem  ex  itatu  ideali  in  ilatum  realem 252 

3.  Non  aliâ  ratione  fuille.  probatum  Deum  exlillere,  quàm  quia 
Deus  exlillit 254 


4o6 


OEuvRES  DE  Descartes. 


DUBITATIO    III. 


De  certitudine  ac  veritate  omnis  cognitionis,  quatenus  afferitur 
pendere  a  clarâ  evidenteque  notitiâ,  quôd  Deus  fit,  &  quôd  fit  verax 
(p.  326,  1.  i6) 256 

Responsio  (p.  384,  I.  8) 258 

Instantu. 

1.  Scepiicos  non  difputaffe  adverfus  apparentia(in  quibus  habuere 
propofitiones  Geometricas),  fed  adverfus  hypothefeis  &  arrogantiam 
dogmaticorum 258 

2.  Res  divinas  elïe  magis  necelTarias,  ai  non  magis  notas,  quàm 
Geometricas;  neque  proinde  harum  evidentiam  ab  illarum  evidentiâ 
pendere 259 


In  Meditationem  VI,  qufe  eft, 

De  rerum  Materialium  exjîjîentiâ,  &  reali  Mentis 

a  corpore  dijlinâione 

DuBlTATlO    I. 

De  Diftinftione  Intelleflionis  &  Imaginationis  (p.  328, 1.  25) 261 

Responsio  (p.  384,  1.  20) 263 

Instantu. 

1.  Difficultates  difTimulatas.  Falfum  effe,  Chiliagonum  clarc  di- 
rtinfteque  fine  imaginatione  intelligi,  &  Trigonum  non  clarius 
dirtinftiufque  intelligi  cum  imaginatione 264 

2.  Nullam  intellcctionem  fine  imagine  corporeâ  elfe.  Difficulta- 
tcm  diirimulatam.  Intelligi  etiam  Deum,  Angelum,  Mentem  fub 
aliquâ  fpccie  corporeâ 266 

Dubitatio  II. 

De  fenfu  non  femper  fallente  (p.  332,  1.  12) 268 

Responsio  (p.  385,  1.  33) 269 

Instantia. 

1.  Quis  a  praejudiciis  cavere  pra;fertim  dicendus 270 

2.  Etfi  fallamur  aliquando,  dum  turrim  cminùs  fpeélatam  judi- 
camus  teretem,  polTe  tamen  non  falli  nos,  dum  eam  cominùs  ex- 
ploramus 271 


QyiNTiE  Responsiones.  407 

DUBITATIO    III. 

De  capitali  demonftratione  pro  mentis  exfijientià  Jeparatim  a  cor- 
pore,  ex  eo  quôd  ipfa  fit  res  cogitans  &  corpus  res  extenfa  (p.  334, 

1-7) 273 

Responsio  (p.  386,  1.  11) 275 

Instantia. 

1.  Sponte  revelari  difTimulatum  t'aralogifmum  de  feparatione  re- 
rum  ex  feparatione  conceptuum.  Falfo  alfumi  ut  demonilratum, 
pofle  Deum  quicquid  a  quoquam  clare  diftincteque  intelligitur 2-5 

2.  Vere  objei^um  fuilTe  demonftrationis  verba  intelligi  de  corpore 
craffo  &  ex  membris  conftante,  non  de  corpore  tenui  aut  quolibet. .     277 

3.  Etfi  ex  II  Meditatione  colligatur  Mentem  concipi  ut  fubftan- 
tiam,  feu  rem  exAftentem  per  fe,  non  colligi  tamen  ej^e  proptcrea 
fubftantiam,  five  rem  per  fe  exfiftentem 279 

4.  Demonftratio  perturbate  propofita  reducitur  in  fyllogiHicam 
forniam 281 

5.  Vitlofus  demonftrandi  modus,  ex  eo  quod  quis  dicit  fe  in  feipfo 
experiri.  Paralogifmum  haie  repeti,  qui  fuit  inculcatus  in  Medita- 
tione II,  de  feparabilitate  rerum  ex  feparabilitate  conceptuum 282 

6.  Ex  Refponfis  ad  alios,  colligi  quid  ad  objedum  de  duabus 
trianguli  proprietatibus,  qua;  concipi  quidcm,  fed  exfiltere  tamen 
feparatim  non  pofTini,  refponderi  potuerit 284 

7.  Quœftionem  maie  inllitutam.  Non  qua-ri,  an  duce  compléta: 
fubjlantiœ  ftnt  feparabiles  ;  fed  an  duo  qucedam  Jeparatim  intelleâa 
fint  duœ  complétée  Jubjiantiœ 286 

8.  Fruftra  recurri  ad  diftindionem  adœquatx  &  înadœquatx-  co- 
gnitionis,  cùm  nulla  adxquaia  fit,  aut  cognofci  ada-quaia  poflit 287 

9.  Quœftionem  elTe  de  fpeciali  cogitatione  &  extenfione  ;  ac  pro- 
batum  adhuc  non  effe,  repugnarc  rei  extenfa.'  corporexve,  ut  cogitct.     289 

10.  Licet  elle  extenfio  fine  cogitatione,  &  cogitatio  fine  extenfione 
poffit,  nondum  tamen  effe  probatum  non  polfe  fimul  utrumque  elfe 
in  eodeni  tenui  corpore,  qualc  elfe  poffit  anima,  idque  etiam  ex 
retortis  exemplis 291 

11.  Ex  praïcifione  conceptuum  propofiià  tam  inferri  mentem  elle 
corpoream,  imo  confici  potius  infeparabilem.quàm  feparabilemelfe.     293 

DuBlTATIO   IV. 

De  fpecie  rei  corporeœ,  quœ  non  videatur  recipi  potfe  in  mente 
incorporeâ;  &  de  mente,  qua;  fi  coexfiltat  corpori  feu  rei  extenfa,  non 
videatur  effe  polfe  inextenfa  (p.  337, 1*  '  ')  • ■^94 

Responsio  (p.  387, 1.6) 298 


4o8  Œuvres  de  Descartes. 


Instantia. 

1.  Artificiofa  evafio.  Ad  intelledionem   quoque  requiri  fpeciem 

feu  imaginem  ;  &  imaginem  rci  extenfœ  fine  cxtenfione  non  elTe. . . .     299 

2.  Non  infirmari  comparationem  ejus,  qui  dicii,  Je  clare  nojje 
natiiram  mentis,  quia  dicere  potell,  Efl  res  co^itans,  cum  ca;co  qui 
dicit,  Je  clarè  noffe  naturam  Solis,  quia  dicere  poteft,  Eft  res  cate- 
faciens 3o  i 

3.  Ex  eo  quùd  quis  dicere  non  pofTit,  quid  aiiud  fit  mens  quàm 

res  cogitans,  colligi  non  polTe  iliam  igitur  nihil  effe  prœterea 3o3 

4.  Remanere  difficultatem,  quôd  dicere  Mentem  rem  non  exien- 
fam,  fit  dicere,  non  quid  fit,  fed  quid  non  fit  ;  ut  fi  dicatur  de  Buce- 
phalo,  quôd  non  fit  mufca.  Peti  principium.  Authoritatem  propriam 
affumi  pro  demonftratione.  Difficultates  praecipuas  diffimulari 3o5 

DUBITATIO  V. 

De  commiftione  Mentis  cum  corpore,  deque  doloris  fenfu;  quod 
fcilicet  tieri  polîe  non  videatur,  fi  mens  inexienfa  &  incorporea  fit 
(p.  343, 1.6) 307 

Responsio  (p.  389,  1.  9)    3o8 

Instantia. 

1.  Difficultates,  quas  videntur  in  conclufiones  objici,  impeterc 
ipfas  rationes  feu  principia,  quae  débita;  firmitatis  non  funt 309 

2.  Petitum  fuifTe  principium,  &  declinatas  difficultates  circa  objecla 
adverfus  commiftionem  Mentis  &  fenfum  doloris,   fi  mens  quidem 

fit  inextenfa 3 10 

3.  Etfi  fpecies  extenfa  fit,  non  fequi  propterea  eam  elfe  tantam, 
quantum  obje£lum,  quod  repraefentat 3 1 1 

4.  Quâ  ratione  imago  rei  vifibilis  magna  in  parvà  oculi  capacitatc 
imprimitur,  eâdem  videri  imprimi  in  longe  minore  cerebri  aut 
mentis 3 1 3 

PRvF.TEWTIO. 

De  quibufdam  capitibus   fuperftitibus  ex  poftremâ   Meditatione 

(p.  345,1.7) 3i5 

Responsio  (p.  390,  1.  16) 3i3 

Instantia. 

Fuiffe  occafionem  infultandi  abs  re  &  prxpoftcre  (fed  de  induflriâ 
tamen)  captatam 3 1 5 


QuiNT/E  Responsiones.  409 


CONCLI 

CoNci-usio  (p.  346,  1 .  I  ) 317 

Responsio  (p.  390,  1.  20) '  17 

Instantu. 

FuifTe  objeclioncs  ablque  duplicitate.  Aclum  non  de  rerum  Vcri- 
tatc,  l'ed  de  Ratiociniorum  vi.  Bcnevolcntix  teftatio  grate  cxcipitur 
ac  refertur 3 18 


1-INIS. 


IV 


Après  cet  Index,  la  Disquisitio  commence  par  l'en-tête,  que  Gassend  a 
mis  à  ses  Objections,  et  qu'on  peut  très  bien  appeler  Scribendi  occasio  : 
«  Bcavit  me  Mersennus  noster. . .  »  (Ci-avant,  p.  256,  !.  12.)  Vient  ensuite 
la  Réponse  de  Descarics  à  ce  préliminaire  :  «  Tarn  eleganti  et  accurata...  >■ 
(Page  347,  1.  3.)  A  cela  Gassend  réplique  par  une  Instance,  divisée  en 
plusieurs  parties;  la  première  porte  en  marge  ce  titre  :  Instandi  nécessitas. 
Elle  donne  des  détails  intéressants  sur  les  circonstances  de  cette  polémique. 
Nous  la  reproduisons  donc  ci-dessous  : 

«  Prodicrc  e  pr;tlo  fuperiorc  autumno"  tuce  illx  Meditationcs,  quarum 
"  cxenipluni  MS.  Merfennus  mecum  communicàrat.  Adjuncla  iis  luit 
"  Objeiilionum  Refponiioiiumque  congeries,  quas  me,  cùm  ad  te  fcribe- 
"  rem,  legilVe  haud  vere  fupponis  :  quippe  oblatas  a  Merfenno  viderc  pror- 
■>  fus  nolueram,  ne  prxoccupatus  accederem  ad  Meditationum  examen. 
■•  CaL'tera  inter  tibi  Objecta,  meam  quoque  Epillolam  l'atis  prolixam 
"  cditam  vidi.  Rcfponfioncm  poUquàm  pcrlegi,  mirari  latis  non  potui, 
"  quo  erga  me  gcnio  fueris  animaïus.  Nani  quod  conl'cripta  quidem  a  me 

■  iliiccifacienda  cenfueris,  eiiam  niihi  pro  votis  fuit,  qui  nihil  meum  ta. ni 
x'ilimo,  ut  habendum  prctii  alicujus  putcm.  At  non  potui  majorem 
quendam  non  deliderare  candorem,  quo,  (i  nihil  tibi  videbatur  alicujus 

■  elle  momenii,  dcbebas  potius  filentio  tenebrifque  involvere,  quàm  pro- 
«  palando  lie  infultare.  Ego  certè  ad  te,   non  ultrô,  fed  rogatus  perfcrip- 

a.  La  i'"  édition  des  Meditationes.  à  Paris,  chez  Michel  Soly,  porte 
cette  date  :  ■  Acheué  d'imprimer,  lé  28  Aoust  1641.  '  —  La  Disquisitio 
Metaphysica  de  Gassend,  publiée  d'ailleurs  en  1644  seulement,  se  termine 
ainsi  :  "   Parisiis,  Eidib.  Mart.  MDCXLIL  > 

Œuvres.  II.  32 


410  Œuvres  de  Descartes. 

»  fcram;  &  diffeniiendo  a  te,  difficultates,  non  publiée,  fed  privatim 
»  fignificâram.  Ea  fcilicet  mihi  mens  fuerat,  ut  tibi  ingénue  amiceqae 
»  proponerem,  quos  obfervâram  Inter  legendum  mihi  fubnafci  fcrupulos  ; 
»  quo.  Cl  res  videretur  tanti,  poffes  leflionem  facere  aliquantù  explana- 
»  tiorem;  nid  videretur,  tum  effet  in  te,  ut  rem  plané  fupprimcres.  Puia- 
»  bam  enim  velle  te  id  exemplum  mihi  aliifque  legi,  ut,  judicia  varia 
»  expertus,  providere  poffes,  autographum-ne,  priufquam  edi  procurares, 
»  aliquâ  rationc  foret  emendandum.  At  verô  tu  plénum  benevolentias 
»  coniilium  ita  excepifti,  quafi  hoftiliter  provocaffem;  &  nihil  privatim 
»  refcribens,  pugnam  publiée  inftituifti,  deelarans  reipfà  exemplum  fuiffe 
»  commonftratum  a  te,  non  quafi  ratum  non  haberes  quicquid  a  te  fcrip- 
»  tum  femel  fuerat,  fed  quôd  excitari  velles  aliquos,  adverfus  quos  poffes 
»  vireis  expcriri.  Annon  proinde  mihi  fecifti  propugnationem  necellariam, 
>'  qui  vifus  es  velle  facere  nihil  aliud,  quàm  ex  amieo  adverfarium,  & 
»  nihil  taie  cogitantem,  in  arenam  compellere?  Quôd  enim  bona  quxdam 
»  verba  praemiferis  fubjunxerifque,  illa,  quâ  eonfentaneum  eft,  excipio 
»  gratitudine  (quantumvis  me  ut  puerum  habueris,  cui  poeulum  circùm 
»  eontingitur  melle,  ut  tetrum  abfinthii  laticem  perpotet).  Quod  fupereft 
»  verô,  fie  geffifti  te,  ut  periculum  feciffe  vidcaris,  num  me  probares  dege- 
»  nerem,  eumque,  qui  tibi  porrigerem  herbam.  Conditiones  ergo  accipio; 
»  qui  in  receffu  non  invidebo,  fi,  prout  cœpifti  tibi  plaufum  dare,  ita  ova- 
II  tionem  &  triumphum  captes.  Hoc  unum  cavebo  :  ne,  quia  te  agnofco 
»  offenfum,  quôd  te  Meditationibus  totis  fub  nomine  Mentis  loquentem 
»  nomine  Mentis  interpellarim,  ut  fi  feciffem  ironice,  quod  factum  fuit 
»  prorfjs  ingénue,  quemadmodum  poftea  mémorandum  eft;  ne,  inquam, 
»  te  amplius  Mentem  vocitem;  fed  te,  tametfi  non  loquentem,  nifi  ut  par- 
»  tem  hominis,  alloquar  ut  hominem  totum.  Tu  me,  ut  voles;  nam,  per 
»  me  quidem,  integrum  tibi  eft  affari  non  modo  ut  Carnem,  quae  vox  fo- 
»  lertias  tus  occurrit,  ut  effet  menti  ivriôeToç;  fed  etiam,  ut  faxum,  ut 
»  plumbum,  &,  fi  quid  putes  effe  obtuiius.  Quippe  quôd  te  heic  refpondere 
»  dicis  :  Non  tanquam  mihi  Philojopho  acutijjimo,  fed  tanquam  uni  ex 
»  hominibus  carneis,  gratias  primùm  habeo,  qualeis  debeo,  tibique  tan- 
»  quam  melius  merenti  acutijfimi  ènîOeTov  reddo;  ac  deinde  me,  qui 
»  fcripfi  ad  te,  illum  non  inficior,  cui  ipfe  refpondes.  Nimirùm  ago  longé 
»  fimpliciùs,  quàm  ut  diftindionem  hanc  nôrim;  &  qui  diffimulare  nefcio, 
»  duplicem  perfonam  mihi  non  affumo.  lllam  proinde  ingénue  refpuo, 
»  quam  tu  facis  fepofitam,  aliamque  fuftineo,  quam  reliquam  facis.  Ac  fi 
»  ageretur  quidem  de  rei  veritate,  ut  puta  de  Dei  exfiftentiâ  animorumquc 
»  immortali  naturà,  eo  fané  cafu  abnegarem  ;  quôd  videri  polfet  ex  Lite- 
n  rarum  Sacrarum  fenfu  adverfari  caro  fpiritui;  fed  quia  non  amplius 
«  agitur  quàm  de  vi  tui  Ratiocinii,ficque  privata  tua  cauffa  eft,  ac  tibi  foli 
»  eft  repugnandum,  non  apparet  cur  mihi  potius  detredanda  perfona  fit, 
»  quàm  ipft  Ariftoteli,  cùm  eft  advcrfatus  Anaxagorœ,  qui  Mens  vulgô 
»  appellabatur.  Tamctfi  enim  carneum  me  dicas,  non  ideô  facis  cxani- 
>  mem;  ut  neque,  tametfi  te  mcnialem  géras,  te  dcircô  facis  excarnem. 


Quinte  Responsiones.  411 

»  Quare  &  permittendum  tibi,  ut  pro  genio  loquaris  tuo;  fufficitque  ut, 
»  Deo  propitio,  neque  ego  fim  plané  caro  fine  mente,  neque  tu  plané 
»  mens  fine  carne;  &  neque  tu  fupra,  neque  ego  infra  conditionem  homi- 
»  nis  fimus;  quamvis  tu  quod  elt  humanum  recufes,  ego  id  a  me  alienum 
»  non  putem...  »  (Page  3-4.) 

Le  passage  suivant  de  la  même  Instance  offre  un  certain  intérêt  histo- 
rique : 

Quin-etiam,  cùm  me  nullt'us  tuaruni  jaélaîarum  de- 
monjîratîonum  vint  experiri  agnofcerem,  quœfivi  ab  ali- 
qnot  viris  magni  nominis  &  împenfè  doéïis,  qui  Me- 
ditationes  tuas  legerant,  ecquidnam  ipjls  videretur;  de- 
5  prehendi  auîem  illos,,  perinde  ac  me,  demonjîraîionts 
vim  non  Jenfijje.  Quam-putas  verd  condoluimus,  cùm  a 
te,  tanto  viro,  &  tantâ  in  re,  tantum  exfpeélantes,  fpe 
excidimus?  Communis  fane  hœc  vox  fuit  :  Fieri-ne  pd- 
teft,  ut  ille  vir  Mathematicis  Jîudiis   innutritus,  &  quœ 

10  res  dcmonfratio  fit  tantoperc  fciens,  eas  rationes  ha- 
beat  evulgctque  pro  demon/lrationibus  germanis,  quœ 
a  nobis  tamen  adeô  attentis,  adeà  bene  anima tis,  elicere 
affenfum  non  valeant?  An  forte  elatus  applaufu,  quo 
aliqua  nova  in  Geometricis  excogitavit  demonjîravitque, 

i5  eô  adduûus  fuit,  ut  confderet  poffe  fe  circa  ccetera,  ac 
metaphyfica  prœfertim,  paria  effefelicitatis?  An  nihili,  ut 
cœteros,  fie  Ptolcmœum  quoque  fecit,  qui  Mathematicen 
profequutus,  dixit  fe  intadam  Theologiam  Phyficamque 
relinquere,  ifiam  ob  materiœ  conditionem  infiabilem,  illam 
ob  rerum  divinarum  incomprehenfibilem  naturam?  An, 
pofiquam  in  fuâ  Synopfi  tantim  promifit  fegetem,  putavit 
Leéîores  fore  fpe  contentos,  neque  fludiofe  requifituros 
utrum  plenœ  effent  an  inanes  fpicœ?  [Page  6.) 

Enfin,  toujours  dans  la  même  première  Instance,  un  dernier  pas- 
sage éclaircit  un  point   curieux.  La  Réponse  aux  4""\Objections 


412  Œuvres  de  Descartes.  455. 

(d'Arnauld)  avait  une  fin,  que  Descartes  ne  laissa  pas  imprimer  dans 
la  i"  édition  (1G41),  mais  qu'il  rétablit  dans  la  2""-"(i642),  (voir  ci- 
avant,  p.  252,  1.  22,  à  p.  256,  1.  8).  Mersenne  cependant  l'avait 
montrée  en  manuscrit  à  diverses  personnes;  Gasscnd,  entre  autres, 
en  avait  eu  connaissance,  comme  le  prouve  le  passage  suivant  de 
sa  première  Instantia,  imprimée  en  1644,  mais  écrite  avant  le 
i5  mars  1642,  c'ést-à-dire  lorsque  la  2'  édition,  qui  donne  la  ré- 
ponse complète,  n'avait  pas  encore  paru  : 

«  Nempe  ne  Jint  impii,  qui....  Jirmiores  faltem  ra- 
tiones  ex  ipjifmet  Dodoribus  repetere  negligant,  quos  de- 
crevijfe putarunt,  nullam  viam  humano  ingenio  patere, 
perquam  meliores  inveniri  unquam  poirinf".  Quo  loco 
verba  illa  prœtereo,  quœ  ad  ipforum  unum  es  fcribere  5 
aufus  :  Quapropter,  fi  verum  hîc  fine  invidiâ  fcribere 
licet,  aufim  fperare  venturum  tempus  aliquando,  quo 
illa  opinio,  quae  ponit  accidentia  realia,  ut  a  ratione 
aliéna,  &  incomprehenfibilis,  &  parum  tuta  in  fide,  a 
Theologis  explodetur,  &  mea  in  ejus  locum  ut  certa  10 
&.  indubitata  recipietur.  Quod  hîc  diffimulandum  efle 
non  putavi,  ut  &c.  ^.  »  (Page  8.) 


552  li  OBJECTION  ES  SEXT^E^ 

Perleclis  attentijjime  tuis  Meditationibus,   &  iis  quœ 
haélenus  objeélis  refpondijli,  nonnulli  etiamnum  fcrupuli     i5 
Juperfunt,  quos  a  le  jujlum  cjî  auferri. 

iG  Apres  auferri,  non  à  la  ligne  [s'édit.). 

a.  Voir  ci-avant,  p.  4,  1.  9-10. 

h.  IbiJ.,  p.  253,  1.  21-27. 

c.  Voir  t   III,  p.  282,  1.  18  ;  p.  382,  1.  3;;  p.  385,  1.  i  et  i5 


455-456.  ObJECTIONES    SEXTiE.  4I  j 

Primus  ejî,  non  videri  adeo  certum  nos  ejje,  ex  eo  quàd 
cogiîemus^.  Ut  enim  certus  Jis  te  cogitare,  debes  fcire 
quid  fit  cogitare  feu  cogitatio,  quidve  exijîentia  tua; 
cùmque  necdum  fcias  quid  fut  illa,  qui  noffe  potes  te  cogi- 
5  tarevel  exijîere?  Ciim  igitur,  dicens  cogïto,  nefcias  quid 
dicas,  ciimque,  addens  fum  igitur,  nefcias  etiam  quid  di- 
cas,  I  imà  nequidem  fcias  te  dicere  Vel  cogitare  quidpiam,  553 
quoniam  ad  hoc  neceffe  videtur  ut  fcias  te  fcire  quid  dicas, 
iterumque  ut  noveris  quàd  fcias  te  fcire  quid  dicas,  &  Jic 

lo     in  infinitum,  confiât  te  fcire  non  poffe  an  fis,  vel  etiam  an 
cogites. 

Sed,  ut  ft  fecundus  fcrupulus,  ciim  ais  te  cogitare  & 

exiftere'',  contendet  quifpiam  te  decipi,  ncque  cogitare, 

fed  tantùm  moveri,  teque  nihil  aliud  effe  quam  motum  cor- 

i5    poreum,  cùm   nullus  dum   tuam  demonfrationem  aninw 
compleéli  potuerit,  quâ  putas  te  demonjîraffe  nullum  mo- 
tum corporeum\effc  poffc,  quam  vocas,  cogitationcm.  An 
igitur  eâ  quâ  uteris  Analyfi  motus  omnes   tuœ  materiœ 
fubtilis  ita  fecuifli,  ut  certus  fis,  nohifque  attentiffimis  &, 

îo     ut putamus,  fatis  perfpicacibus  ofîendere  pojfis,  repugnare 
cogitationes  nojîras  in  illos  motus  corporeos  refundi? 

Tertius  fcrupulus  perfimilis  eJî  :  cùm  enim  nonnulli 
Patres  Ecclefiœ  cum  Platonicis  exijîimarint  Angeles  effe 
corporeos,  unde  &  Concilium  Lateranenfe  concluft  illos 

2  5    pingi pojje,  idemque  penitus  de  anima  rationali putarint,     554 
quippe  quam  opinarentur  ex  eis  aliqui profecîam  ex  tra- 
duce,  dixerunt  tamen  tam  Angelos  quàm  animam  cogitare, 
quod  proinde  fieri  poffc  per  motus  corporeos,  vel  etiam 
ipfos  effe  motus  corporeos,  cenfuiffe  videantur,  a  quibus 

a.  Page  25,  1.  12,  etc. 

b.  Page  78,  1.  12. 


414  OEUVRES   DE    DeSOARTES.  456-45?- 

cogitationem  minime  dijîinxerint .  Quod  & Jimiarum,  ca- 
num  &  aliorum  animalium  cogitationibus  confîrniari  po- 
teji  :  canes  enim  dormiendo  latranî,  acjî  lepores  vel  fures 
infequerentur,fciuntqiiefevigilando  currere,  imà  &  fom- 
niando  latrare,  quamvis  nihil  tecum  in  iis  a  corporibus  5 
dijîinéliim  agnofcimiis .  Quod  Ji  negaris  canem  /cire  fe 
currere  aut  cogitare,  prœterquam  quod  id  dicis  nec  pro- 
bas,  ipfe  canis  de  nabis  forjan  fimile  judicium  efformat, 
nempe  nos  nefcire  an  curramus  aut  cogitemus,  dum  cur- 
rimus  vel  cogitamus  :  |  neque  enim  modum  illius  inter-  \o 
num  operandi  vides,  quemadmodum  nec  ilîe  tmim  infpicit, 
nec  défunt  viri  magni  qui  belluis  rationem  concédant, 
olimque  tribuerint.  Tantumque  abeji  ut  credamus  omnes 
555  illarum  ope\raîiones,  abfque  fenfu,  vitâ  &  anima,  ope 
Mechanicœ  pojje  fatis  explicari,  quin  illud  &  àôuvaxov  i5 
&  rifu  dignum  quolibet  pignore  certare  velimus.  Ac 
denique  non  défunt  plures,  qui  hominem  ipfum  etiam 
abf que  fenfu  &  intelleélu  diélurijînt,  &  omniapo[fe  facere 
beneficio  elateriorum  mechanicorum,  &  abfque  ullâ  mente, 
fî  tandem  fimia,  canis  &  elephas  hoccc  modo  fuis  omnibus  20 
operationibus  fungi  queant,  ciim,  fi  ratio  mediocris  bel- 
luarum  différât  a  ratione  hominis,  fecundùm plus  &  minus 
folummodo  différant,  quœ  non  mutant  cffentiam^. 

Quartus  fcrupulus  efî  de  fcientiâ  Athei^,  quam  con- 
tendit  effe  certiffimam,  &  etiam,  juxta  tuam  regulam,  evi-  25 
dentiffimam,  dum  affcrit  :  fi  ab  aequalibus  sequalia  de- 
mantur,  quse  fuperfunt  sequalia  fore;  très  angulos 
trianguli  redilinei  requales  effe  duobus  redis,  &  mille 
fxmilia;  quandoquidem  de  iis  cogitare  nequit,  quin  ea  cer- 

a.  Voir  t.  III,  p.  4i5, 1.  i  i-i5,  et  p.  385,  1.  5-6. 

b.  Ci-avant,  p.  141, 1.  3. 


457-459-  ObJECTIONES    SeXT-E.  4I  5 

tijjima  credat.  Quod  contenait  ha  verum  ejje,  ut,  etiamji 
neque  Deus  exijlat,  neque  fit  poj[fibilis,  ut  ille  putat,  non 
minus Jit certus de  illis\veritatibus,quàmjirevera exijleret.  566 
Negat\que  ullam  dubitandi  rationem  ei pojje  affcrri,  quœ 
5  tantifper  eum  deturbet,  aut  dnbium  efficiat.  Quant  enim 
afferes?  An  Deum,  fi  fit,  illum poffe  decipere? Sednega- 
bit  fe  in  his  etiam  a  Deo  fuam  omnipotentiam  exerente 
poffe  decipi. 

Hincque  nafcitur  quintus  fcrupulus,  qui  radiées  figit 

10  in  illâ  deceptione.  quam  ipfi  Deo  penitus  denegas^.  Cùm 
enim  plurimi  Theologi  cenfeant  continua  damnatos,  tum 
angelos,  tum  homines,  per  ideam  ignis  torquentis  fibi  a 
Deo  inditam  decipi,  adeo  ut  frmij/ime  credant,  clarij/i- 
meque  videre  atque  percipere  putent,  fe  rêvera  torqueri 

i5  ab  igné,  licet  nullus  ft  ignis,  nunquid  fmilibus  ideis  nos 
Deus  potejl  decipere,  nobifque  continua  illudere  fpeciebus 
vel  ideis  in  animas  nojiras  immijjis?  Adeo  ut  exijiimemus 
nos  clare  videre,  &  fengulis  fenfibus  percipere,  quœ  t,)men 
non  Jînt  extra  nos,  ut  neque  cœlum  ft  aut  terra,  neque 

20    brachia,  pedes,oculos  &c.  habeamus.  Quod  quidemfacere 

potef  abfque  injuria  &  iniquitate,  cïim\fit  fuprenius  om-    557 

nium  Dominus,  deque  fuis  abfolute  pojjit  difponere  ;  prœ- 

fertim  cùm  id  efficere  queat  ad  deprimendam  hominum 

fuperbiam  &  illorum  punicnda  peccata,  vel  propter  pec- 

2  5     catum  originale,  aut  alias  ob  caufas  nobis  occultas.  Quœ 
fane  confirmari  videntur  illis  Scripturœ\  locis,  quœ  pro- 
bant nos  f cire  nihil poffe,  qiialis  eft  locus  Pauli,  I  ad  Cor., 
cap.  8,  verf  2  :  Si  quis,  inquit,  fe  exiftimat  aliquid  fcire, 

2  ille  {i"é^dit.)]  \\\\,  faute  {2'  édit.).  ■—  27  Cor.]  Corin.  (/*■'•  édit.). 
a.  G-avant,  p.  52, 1.  7,  et  p.  53,  1.  23. 


4i6  Œuvres  de  Descartes.  459-460. 

nondum  cognovit  quemadmodum  oporteat  eum  fcire; 
&  locus.EcclefiaJîœ,  c.  8,v.  ij  :  Intellexi  quôd  omnium 
operum  Dei  nullam  poteft  homo  invenire  ratioaem 
eorum  quœ  fiunt  fub  foie;  l^  quanto  plus  lahoraverit 
ad  queerendum,  tanto  minus  invenict;  etiamfi  dixcrit  5 
fapiens  fe  noiïe,  non  potcrit  repcrire.  Quôd  julcmfi- 
picns^  id  dixerit  ob  prœmeditalas  rationes,  &  non  pcr 
tranfcnnatn,  vcl  incogitanter  &  ex  abrupto,  conjîat  ex  lolo 
illius  libro,  prœfertim  ubi  quœjîio  proponitur  de  mente, 
quam  conlendis  immortalem .  Nam  verfu.  uj,  c.  3,  ait  10 
eundem  cire  intcritum  hominis  &  jumentorum.  Quod 
ne  rcfpondeas  de  folo  corpore  intelligi,  fubjungit  homi- 
5;jS  nem  nihil  amplius  habere  jumcnto.  Et  loquens  de  ipfo 
fpiriiu  hominis,  negat  uUum  ç.i!ïe  qui  noverit  an  ille  fur- 
l'um  afccndat,  hoc  eji  an  fit  immortalis,  an  verô  cum  fpi-  1 5 
ritibus  jumentorum  defcendat,  hoc  ejl  corrumpatur. 
Nec  cjl  qiwd  dicas  in  perfonâ  impiorum  loqui  :  alioqui  ed 
de  rc  ferio  monere,  &  quœ  attulerat  refellere  debuijfet; 
vel  etiam  negcs  le  ad  ea  refpondere  debere,  quàdad  Thco- 
loi(ox  Scriplura  pertineat  :  ciim  enim  fis  Chrijlianus,  te  20 
paratum  ejfc  decet  ad  omnibus  aliquid  adverfus  fidem, 
piwfertim  vcrà  adverfus  ea  quœ  \  fatuere  cupis,  objicien- 
libus  refpondcndum,  &  pro  viribus  fatisfaciendum. 

Sextus  fcrupulus  orilur  ex  indijferentid  judicii,  feu  li- 
ber tatis^\  quam  negas  ad  arbitrii  perfeélionem  attinere,     2 S 
fed  ad  folan  impcrfeclionem,  adeo  ut  indijfcrentia  tolla- 
tur,  quo/ies  mens  clare  perfpicit  quœ  crcdenda,  vel  fa- 
cienda,  vcl  omittenda  funt .  Quibus  pofitis,  numquid  vides 

2  V.]  vers.  [1" édit.).  —  6  reperirej  recipere  [ibid.]. 

a.  Voir  t.  III,  p.  413,  1.  9-1 1. 

b.  Page  5;,  1.  2;,  etc. 


46o-46r.  ObJECTIONES    SeXT^E.  417 

te  Dei  libertatein  dejlruere,  a  quâ  tollis  indifferentiam, 
dum  créât  mundum  hune  potius  quàm  alium  aut  nulluin 
eondit  ?  cùm  fit  tamen  de  fide  j  Deum  ah  œlerno  fuijfe  in-  559 
differentem,  ut  conderet  unum,  vel  innumeros,  vel  etiam 
5  nullum.  Qiiis  verà  dubitat  Deum  omnia,  tant  agenda  quam 
07mttenda,feinper  clarijjimo  inluilu  perfpexijfe?  Non  igi- 
tur  clarijjima  reruin  vifio  atque  perceptio  tollit  arbitra 
indifferentiam;  quœ,  fi  non  pojjit  humanœ  libertati  con- 
venire,  neque  divinœ  congruet,  quandoquidcm  ejfentiœre- 

10  ri:m  funt,  injlar  numerorum,  indivifibiles  &  immutabiles. 
Quapropler  non  minus  includitur  indiffer&ntia  in  divini 
quàm  in  humani  arbitrii  libertate. 

St^i\vi\w?>  fcrupulus  erit  de  fuperficie,  in  quâ  vel  cujus 
ope  ais  fieri  omnes  fenfationes'^.  Non  enim  intelligimus 

i5  qui fieri pojfil ,  ut  neque Jit pars  corporum  quœ  fcntiuntur, 
neque  pars  ipfius  aéris,  &  vaporum,  quorum  j  illam  ncgas 
c[Je  partent  ullam,  vel  etiam  extremum.  Necdum  etiam 
capimus  nulla  ejjfe  cujujlibet  corporis  aut  fubjlantiœ  acci- 
dcntia  realia,  quœ  virtute  divinâ  poj/int  abfque  ullo  fub- 

20    jeélo  exijiere,  reque  verâ  exijlant  in  Altaris  Saeramento, 
utiajferis.  Non  ejl  tamen  quàd  Doélores  nojlri  ^  moveantur,     560 
donec  vider  int  numjîs  il  la  demonjîra  turus  in  tua  Phyjicâ, 
cujus  nobis  fpem  facis,  quamque  vix  credunt  ea  nobis  adeo 
clare  propofituram,  ut  ipfa  pojfint  vel  debeant  amplecli. 

2  5     rejeélis  antiquioribus. 

0&.a.\usfcrupulus  oritur  ex  tua  refponjione  ad  quintas 
Objecliones.  Qui  fieri  pojfit  ut  veritates  Geometriœ  aut 
Metapliyficœ,quales  funt  a  te  memoratœ,fint  immutabiles 
&  œternœ,  nec  tamen  independentes a  Deo^?  Nam  in  quo 

a.  Page  2  5o,  1.  27,  etc.  —  Voir  t.  III,  p.  415,  1.  ii-i5,  et  p.  385,  1.  5-6. 

b.  Page  38o,  1.  i-i3.  —  Voir  t.  III,  p.  415,  1.  i5-i8. 

Œuvres.  II.  53 


41 8  OEuvRES  DE  Descartes.  46.-462. 

génère  caufœ  dépendent  ab  eo  ?  Numquid  ergo  potuit 
efficere,  ut  natura  trianguli  non  fuerit?  Et  quâ  ra- 
tione,  amabo,  potuijfet  ab  œterno  facere,  ut  non  fuiffcl 
verum  bis  4  ejje  oélo?  aut  trianguluw  non  haberc  très 
angulos?  Vel  igitur  ijîœ  veritates  pendent  ab  intelleclu  5 
folo,  dum  hœc  cogitât,  vel  a  rébus  exijlentibus;  vel  j'unt 
independentes,  ciim  Deus  non  videatur  efficere  potuiffe 
ut  ulla  ex  ijîis  effentiis  feu  veritatibus  non  fuerit  ab 
œterno. 

Nonus  denique  fcrupulus  maxime  nos  urget,  ciim  ais     10 
fenfuum  operationibus  effc  |  diffidendutn,  &  intelleclûs  cer- 
561    titu\dinem  fenfuum  certitudine  longe  majorem  effe'\  Quid 
enim,  fi  nullS  poffit  intelleclûs  certitudine  gaudere,  nifi 
prius  eam  afenfibus  bene  difpofitis  liabeat  ?  Siquidem  non 
polcfl  ille   alicujus  fenfûs  errorem  corrigere,  nifi  prius     i5 
aller  fenf us prœdiclum  emendet  errorem.  Apparet  baculus 
fraclus  in  aquâ  ob  refraclionem,  qui  tamen  reclus  fit  :  quis 
corriget  illum  errorem?  An  intelleclûs?  Nufquam,  fcd 
tadiis.  Idemque  de  reliquis  eflo  judicium.  Itaquefî  fenfus 
omnes  rite  difpofitos  adhibeas,  qui  fempcr  idem  renun-     20 
tient,  maximam  omnium  ccrtitudinem,  cujus  homo  fît  na- 
iuraliter  capax,  affequeris ;  quœ fœpenumero  te  fugiet,  fi 
mentis  operationifidas,  quœ  fœpe  aberrat  in  iis,  de  quibus 
nequidem  dubitan  poffe  credebat. 

Hœc  funt prœcipue  quœ  nobis  remoram  injiciunt.  Qui-  iS 
bus  etiamfubjungas  certam  rationem,  certofque  characlc- 
res,  qui  nos  certiffimos  reddant,  quandonam  rem  aliquam 
ita  complète  abfque  aliâ  intclligimus,  ut  certum  fit  unam 
abaliâ  ita  dijlingui,  ut  feorfim  poffint,  faltem  Dei  virtute, 
fubfijlere  :  hoc   efî,   quomodo  poj/imus  ccrto ,  clarc  dif-     3o 

a.  Voir  ci-avant,  p.  i8,  1.  to,  et  p.  82,  1.  25. 


462-464.  Objectiones  Sext^  419 

tinéleque  cognofcere  illam  intelleélionis  dijîinéîionem  non 
ab  ipfofieri  infelleélujfedab  ipjis  rébus procedere'^.  Enini- 
verà  cùm  immenjitatem  Dei  contemplamur,  j  non  cogitan- 
tes de  illius  jujïitiâ;  vel  cùm  de  illius  exijîentiâ,  non  co- 
5  gîtantes  de  Filio  vel  Spiritu  fanclo;  numquid  complète 
percipimus  illam  exijlentiam,  vel  Dcum  exijlentem,  abfque 
mis  perfonis,  quas  perœque  pojffit  aliquis  in/idelis  negare, 
atque  negas  mentem  vel  cogitationem  de  corpore  ?  Quem- 
admodum   igitur  tnale  quis  concludct,  Filium  &  Spiri- 

'o  tum  fanélum  a  Deo  Pâtre  ejfentialiter  ejje  dijlinclos,  aut 
ab  60  feparari  pojfe,  ita  neque  tibi  concefferit  quifpiam, 
cogitationem  vel  mentem  humanam  a  corpore  dijlingui, 
licet  unutn  abfque  alio  concipias,  &  unum  de  alio  perne- 
ges,  neque  putes  idfieri  per  ullam  tuœ  mentis  abjiraclio- 

'5  ncm.  Quibus  fane  Jî  fatisfacias,  nil pcnitus  nobisfuperejfe 
videtur,  quod  Theologis  nofîris  difpliceat. 

j  Appendix.  563 

Pauca  quœdam  ah  aliis  quselita  hîc  fubjungentur, 

ut  conj'undim  ad  ipfa  &  ad  proxime  praecedentia  ref- 

20    pondeatur,   quia  funt  ejufdem  argumenti.    Quidam 

itaquc  ex  dodiffimis  &  perfpicaciflimis  hsec  tria  dili- 

gentius  explicari  voluerunt  ^\ 

1 1 .  Quomodo  cerlofciam  me  habere  claram  ideam  ani- 
mœ  mçœ. 
2  5         2.  X^uomodo  certo  fciam  ideam  illam  effe  prorfus  di^ 
vcrfam  a  qudcumque  alid  rc. 

a.  Page  78, 1.  2. 

b.  Ibid.,  1.  2-20. 


420  OEuvRES  DE  Descartes.  464-465. 

j .   Quomodo  certo  fciam  illarn  nihil  prorfus  hahere 
corporeitatis  •'". 

Alii  vero  propofuerunt  ea  quse  fequuntur. 

Philosophi    &    GeOMETR;E 

AD  5 

Dominum  Cartefium. 

Quantumvi-s  apud  nos  cogitanus,  num  rêvera  mentis 
nojlrœ  feu  hiimanœ Idola ^,  hoc ejl  cognitio atque perceptio, 
quidpiam  corporeum  in  Je  contineat,  ajferere  non  aude- 
564  ?nus,  nulli  corpori,  qiiocunque  velis  molu  affeélo,  id\  quod  10 
vocamus  cogitationern  ullâ  ratione  convenire.  Ciim  enim 
cernamus  qucedam  corpora  quœ  non  cogitant,  &  alia, 
utpote  humana  &  forte  brutorum,  quœ  cogitant,  numquid 
ipfe  nosfophifmatisreosperages,  & audaciœ  nimiœ,fi prop- 
tcrea  concludamus  nu  lia  effc  corpora  quœ  cogitant?  Vix  i5 
ut  dubiternus  nos  a  te  continua  deridendos,  fi primi  argu- 
vientuni  illud  ex  idcis,  tam  pro  mente  quàmpro  Deo,  pro- 
pofitum  cudifjcmus,  &  |  illud  deinde  tud  cenfuiffes  Analyfi. 
Quâ  teipfum  prœoccupaffe  &  prœvcnijfe  vider is,  adeo  ut 
jam  tuœ  ipfe  menti  callum  obduxijfe  videaris,  quœ  non  fit  20 
deinceps  libéra  ut  videatfïngulas,  quas  in  te  reperis,animœ 
proprietates  vel  opérât iones  a  motibus  corporels  dependere. 
Vcl  nodum  folvas,  quo  vinculis  adamantinis  exijlimas 
nos  ipfos  detineri,  quominus  mentes  nojlrœ  corpus  omne 

2  Apres  corporeitatis,  non  à  la  \i "'  édit. )]  confuilies  [2'  édit.).  — 

ligne  [1"  el  2' édit.).  —  i-Scudif-  19  videris]  videaris  (/"'  Jdil.). 

femus  [errata,  i'" édit.\]  audilfe-  —  22  Après  dependere,  non  à  la 

mus  (/"  et  2'  édit.).  —  cenl'uilfes  ligne  {i"  et  2'  édit.). 

a.  Voir  t.  III,  p.  420,  1.  3-i  i. 

b.  Mol  suspect  :  lu  version  de  Clersclior  suppdsc  IJea. 


465-466.  ObJECTIONES    SeXT/E.  42  1 

prœtervolent.  Nodus  ejl,  nos  optime  percipere  j  &  2  fa- 
cere  ^,  &,  û  sequalia  ab  sequalibus  auferas,  adhuc 
aequalia  futura;  his  &  mille  aliis  convincimur,  idemque 
pênes  te  reperies.  Cur  fimililer  non  convinci\mur  ex  ideis  565 
5  tuis  velnojîris,  animam  hominis  ejfe  dijlinélam  a  corpore, 
&  Deum  exijlere  ?  Dices,  te  non  pojfe  nobis  hanc  veritatem 
in  os,  niji  meditemur  tecum,  ingerere.  En  fepties  legimus 
quœ  fcripjijîi,  &  ment-em,  Angelorum  injîar,  pro  viribus 
attollimus;   necdum   tamen  perfuademur.  Neque    tamen 

10  exijîimamus  tepotius  diéîurum  mentes  omnes  nojîras  brutb 
fafcino  infedas,  &  Metaphyjicis  rébus,  quibus  a  3o  annis 
ajfueîi  fumus,  prorfus  ineptas,  quàm  ut  fatearis  tuas  ra- 
tiones,  hadenus  ex  ideis  mentis  &  Dei  haujîas,  non  eJfe 
tanti  ponderis,  tantarumque  virium,  ut  mentes  hominuju 

i5  dodorum,  totis  viribus  e  majjâ  cor\poreâ  fe  proripien- 
tium,  Jîbi poj/int  atque  debeant  fubjicere.  Quin  potius  ar- 
bitramur  te  prorfus  idem  fajjurum,  fi  Meditationes  tuas  eo 
relegas  animo,  quo  illas  ad  examen  analyticum  revocares, 
fi  ab  inimico  tibi propo/itœ  fuijfent. 

20         Denique,  quamdiu  nefcimus  quid  a  corporibus  &  illo- 
rum  motibus  fieri  pojfit,   cùm  &  fatearis  nullum  omnia 
fcire  poffe,  quœ   Deus   in  aliquo  fubjedo  pofuit  atque 
ponere  valet,  abfque  ipfius  Dei  revelatione,  qui  fcire  po-    566 
tuijîi  hanc  a  Deo  non  fuiffe  pojitam  in  quibufdam  corpo- 

»5     ribus  vim  &  proprietatem  ut  dubitent,  cogitent  &c.  ? 

Hœc  funt  five  argumenta,  Jîvc  mavis  prœjudicia  noflra, 
quibus  fi  medearis,  quantas,  Deus  immortalis,  tibi gratias 
omnes  fimul  habituri  fumus,  VirClariffime,qui  nos  ab  iflis 

\  Après  prœtervolent,  à  la  \g  Après  {u\iïent,non  à  la  ligne 
ligue  [i"  et  2'  édit.).  —  16  Après  {i"  et  2'  édil.).  —  25  Après  etc., 
fubjicere,    même   remarque.  —       même  remarque. 


42  2  Œuvres  de  Descartes.  466-468. 

/finis  tuamj'ementemfuffocantibuseripueris!  QuoJ  faxit 
Deus  Opt.  Max.,  cujiis  uni  gloi-ice  cernimus  te  fœliciler 
tua  omnia  objïrinxijfe. 


RESPONSIO 

AD   SEXTAâ   OBJEGTIONES.  5 

I .  Verum  quidem  cft  neminem  pojfe  ejfe  certum  Je 
cogilare,  nec  fe  exijlere,  nifi  fciat  quidjit  cogilatio,  &  quid 
cxiflcntia^.  Nonquôd  ad  hocrequiraturfcientia  reflexa, 
vel  per  demonftrationem  acquifita,  &  multo  minus 
fcientia  fcientice  reflexae,  per  quam  fciat  fe  fcire,  iterum-  lo 
que  fe  fcire  fe  fcire,  atque  ita  in  infinitum,  qualis  de 
567  nullà  unquam  re  haberi  poteft.  Sed|omnino  fufficit  ut 
id  fciat  cognitione  illâ  interna,  quae  reflexam  femper 
antecedit,  &  qu3e  omnibus.hominibus  de  cogitatione  &. 
cxirtentiàita  innata  eft,  ut,  quamvis  forte  prcejudiciis  i5 
obruti,  &  ad  verba  magis  quàm  ad  verborum  fignifica- 
tiones  attenti,  fingere  poflimus  nos  illam  non  habere, 
non  poflimus  tamen  reverâ  non  habere.  Cùm  itaque 
quis  advertit  fe  cogitare,  atque  inde  fequi  fe  exiftere, 
quamvis  forte  nunquam  antea  quaefiverit  quid  fit  20 
cogitatio,  nec  quid  exiftentia,  non  potefl  tamen  non 
uiramque  fatis  noffe,  ut  fibi  in  hac  parte  fatisfaciat. 
|2.  Nec  etiam  fieri  potefl:,  cùm  quis  advertit  fe 
cogitare,  intelligitque  quid  fit  moveri,  ut  putet /e  de- 
cipi,  feque  non  cogitare,  fed  tantitm  moveri^\  Cùm  enim  25 
plane  aliam  liabe^t  ideam  five  notionem  cogitationis, 

a.  \'o\v  ci-avant,  p.  413,  1.  2-3. 

b.  Ibid.,\.  13-14. 


468-469.  Sext-€  Responsiones.  42? 

quàm  motus  corporel,  necefle  ert  ut  unum  tanquam 
ab  alio  diverfum  intelligat  ;  etfi,  propter  confuetudi- 
nem  plures  diverfas  proprietates.  &  intcr  quas  nuUa 
connexio  cognofcitur,  uni  &.  eidem  fubjedo  tribuendi, 
5  fieri  poffit  ut  dubitet,  vel  etiam  ut  affirmet,  j  fe  elle  ses 
unum  &  eundem,  qui  cogitât  &  qui  loco  movetur. 
Notandumque  eft  duobus  modis  ea,  quorum  diverfas 
habemus  ideas,  pro  unâ  &  eâdem  re  fumi  pofle  : 
nempe  vel  unitate  &  identitate  naturae,  vel  tantùm 

10  unitate  compofitionis.  Ita,  exempli  caufâ,  non  ean- 
dem  quidem  habemus  ideam  figurae  &  motûs;  ut  ne- 
que  eandem  habemus  intelledionis  &  volitionis  ; 
neque  etiam  offium  &  carnis,  neque  cogitationis 
&  rei  extenfse.  Atqui  nihilominus  clare  percipimus 

i5  illi  eidem  fubflantise,  cui  competit  ut  fit  figurata, 
competere  etinm  ut  poflit  moveri,  adeo  ut  figuratum 
&  mobile  fit  unum  &  idem  unitate  naturae  ;  itemque 
rem  intelligentem  &  volentem  efle  etiam  unam  &  ean- 
dem unitate  naturae.  Non  autem  idem  percipimus  de 

20  re,  quam  confideramus  fub  forma  offis,  &  de  re,  quam 
conjfideramus  fub  forma  carnis;  nec  idcirco  pofl'u- 
mus  illas  pro  unâ  &  eâdem  re  fumere  unitate  naturae, 
fed  tantùm  unitate  compofitionis,  quatenus  fcilicet 
unum  &  idem  eft  animal  quod  habet  offa  &  carnes. 

25     Jam  verô  quaeftio  eft,  an  rem  cogi.tantem  &  rem  ex-    569 
tenfam   percipiamus  eiTe  unam   &   eandem   unitate 
naturae,  ita  fcilicet  ut  inter  cogitationem  &  exten- 
fionem  aliquam  talem  affinitatem  five  connexionem 
inveniamus,  qualem    inter   figuram   &   motum,  vel 

Bo    intelledionem  &  volitionem  advertimus;  an  potius 
5  Premier  ui]  Si,  faute,  (2'  édit.). 


424  OEuvRES  DE  Descartes.  460-470- 

dicantur  tantùm  effe  unum  &  idem  unitate  compo- 
fitionis,  quatenus  in  eodem  homine  reperiuntur,  ut 
ofla  &  carnes  in  eodem  animali.  Quod  ultimum  af- 
firme, quia  diflinélionem  live  diverfitatem  omnimo- 
dam  inter  naturam  rei  extenfae  &  rei  cogitantis,  non  5 
minus  quàm  inter  ofla  &  carnes,  animadverto. 

Quia  verô  etiam  authoritate  hîc  certatur,  ne  forte 
ipfa  veritati  prsejudicet,  ad  id  quod  additur,  neminem 
adhuc  meam  demonjîrationem  animo  compleéli  potuijfe'^, 
cogor  refpondere,  quamvis  nondum  a  multis  fuerit  'o 
examinata,  nonnullos  tamen  efle  qui  fe  illam  intelli- 
gere  affirment.  Et  quemadmodum  unus  teftis,  qui, 
poftquam  in  Americam  navigavit,  ait  fe  vidifle  Anti- 
podas,  majorem  meretur  fidem,  quàm  mille  alii  qui 
570  [negarunt  illos  efle,  propter  hoc  folum  quôd  ignora-  «5 
rent;  ita  etiam  apud  eos  qui  rationum  momenta,  ut 
par  eft,  examinant,  pluris  facienda  eft  authoritas 
unius,  dicentis  fe  aliquam  demonftrationem  rede  in- 
telligere,  quàm  mille  aliorum,  qui  eandem  a  nemine 
pofle  intelligi  nullâ  adjundâ  ratione  affirmant.  Etfi  20 
enim  ipfi  non  intelligant,  hoc  non  impedit  quominus 
ab  aliis  poffit  intelligi  ;  &.  quia,  hoc  ex  illo  conclu- 
dentes,  ollendunt  fe  non  fatis  accurate  ratiocinari, 
non  valde  magnam  fidem  merentur. 

Ad  id  denique  quod  quccritur  :  an  eâ  quâ  utor  Ana-    î5 
lyji  mollis  omnes  meœ  matcriœ  fubtilis  ita  fecuerim,  ut 
cerius  Jim,   virifque  attcntijfjimis  atque,  ut  putant,  fatis 
perfpicacibus  ojiendere  pojjim,  repugnare  cogitationes  in 
motus  corporeos  refundi^^  hoc  eft,  ut  interpretor,  cogi- 

a.  Page  4i3, 1.  i  3-i6. 

b.  Ibid.,  1.  17-21. 


470-47'-  Sext.'E  Responsiones.  42 ç 

tationes  &  motus  corporeos  effe  unum  &  idem,  ref- 
pondeo  mihi  quidem  efle  certiflimum,  fed  non  ideo 
fpondere  aliis,  quantumvis  attentis  &  fuo  judicio 
perfpicacibus,  idem  polie  perftiaderi,  faltem  quandiu 
5  non  ad  res  pure  intelligibiles,  fed  tantùm  ad  imagi- 
nabiles,  attentiojnem  fuam  convertent,  ut  apparct  il-  571 
los  feciffe,  qui  diftinclionem  cogitationis  a  motu  per 
diffedionem  alicujus  matcria:  fubtilis  intelligcndam 
efl'e  finxerunt.  Nam  ex  co  tantiam  intelligitur,  quôd 

10  notiones  rei  cogitantis  &  |  rei  extenfae  five  mobilis 
fint  plane  diverfae,  atque  a  fe  mutuo  independentes, 
repugnetque  ut  ilhe  res,  quœ  a  nobis  tanquam  diverfcC 
&  independentes  clare  intelliguntur,  fepaiatim,  fal- 
tem a  Deo,  poni  non  poflint.  Adeo  ut  quotiefcunquc 

i5  illas  in  uno  &  eodem  fubjedo  reperimus,  ut  cogita- 
tionem  &  motum  corporeum  in  eodem  hominc,  non 
debeamus  idcirco  exiftimare  ipfas  ibi  efTe  unum  & 
idem  unitate  naturse,  fed  tantùm  unitate  compofi- 
tionis. 

20  j.  Quod  hic'' de  Platonicis  eorumque  fedatoribus 
aftcriur,  jam  ab  univerfà  Ecclefiâ  Catholicà  &  vulgo 
ab  omnibus  Philofophis  cxplofum  eft.  Concilium  au- 
tcm  Lateranenle  conclufit  quidem  Angelos  pingi 
poffc,   non  autem  ideo  conceffit  elfe   corporeos.   Et 

25     quamvis  rêvera  corporei  crederentur,  non  certe  ma- 
gis  in  ipfis,  quàm  in  hominibus,  mentes  a  corporibus 
infeparabilcs    polVent  intelligi.  Nec  quoque  fi  finge-    572 
retur  animam  humanam  efle  ex  traduce,  ideo  con- 
cludi  polîct  elle  corpoream,  fed  tantùm,  ut  corpus 

5o    nafcitur  a  corpore  parentum ,   ita  ipfam  ab  eorum 

a    Page  413,  1.  22. 

Œt  vREs.  II  Sa 


426  Œuvres  de  Descartes.  47'-47:'- 

anima  proficifci.  Quantum  ad  canes  &  fimias",  ctfi 
concederem  in  iis  elTe  cogitationem,  non  inde   ullo 
modo  fequeretur  mentem  humanam  a  corporc  non 
diftingui,  fed  contra  potius  in  aliis  quoque  anima- 
libus  mentes  a  corpori|bus  elle  diflindas  :  quod  illi      5 
ipfi  Platonici,  quorum  authoritas  mox  laudabatur,  pofl 
Pythagoricos   cenfuerunt ,  ut  ex    eorum  mctemplV- 
chofi  manifeftum  eft.  At  verô  nuUam  plane  in  brutis 
effe  cogitationem  non  modo  dixi,  ut  hîc  afliimitur, 
fed  etiam  firmiflîmis  rationibus,  &  quse  a  nemine  ha.    10 
denus  fuerunt  refutatae^probavi.  Atqui  rêvera  illi  qui 
zffiv mant  canes  f cire  fe  vigilando  currere,   imd  &  J'ojii- 
niando  latrare,  tanquam  fi  in  ipforum  cordibus  ver- 
farentur,  id  dicunt,  &  non  probant.  Etfi  enim  addant 
Je  non  credere  operationes  belluarum  abfquc  fcnfu,  vitd,     i3 
&  anima  (hoc  eft,  ut  interpretor,  abfque  cogitatione  ; 
573    neque  enim  |  id  quod  vulgo  vocatur  vita,  nec  anima 
corporea,  nec  fenfus  organicus,  brutis  a  me  denega- 
tur)  ope  Mechanicœ pojfe  explicari,quin  illud &  rirj'ytrj-o^, 
&  rifu  dignum  quolibet  pignore   certare  velinî,   id   pro     20 
ratione  haberi  non  débet.  Idemque  de  quâlibet  alià 
re  quantumvis  verâ  dici  poiTet  ;   quin  &  pignoribus 
certari  non  folet,  nifi  ubi  rationes  défunt  ad  proban- 
dum  ;  &  cùm  olim  eodem  fere  modo  viri  magni  Anti- 
podas  irriferint,  non  ftatim  pro  falfo  habendum  puto     25 
quidquid  ab  aliquibus  irridctur. 

Quod  denique  fubjungitur'\  non  dcejfe  plures,  qui 

hominem  ipfum  etiam  abfque  fenju   &  mtelleclu  diclun 

fmt,  &  omnia  pojje  facere  J  beneficio  elalcriorum  Mecha- 

a.  Page  414,  1.  1-16. 

b.  Ibid.,  I.  16-21. 


47-'-474.  SEXT.E    ReSPONSIONES  42/ 

nicorum,  abfque  ulla  mente,  Ji  tandem  Jîmia,  canis  &  ele- 
phas  hocce  modo  fuis  omnibus  operationibus  fungi  queant, 
non  fane  etiam  ratio  eft  quâ  quicquam  probetur,  nifi 
forte  quofdam  homines  tam  confufe  omnia  concipere, 

5     &  anticipatis  opinionibus,  verbo   tenus   intelledis, 
adeo  tenaciter  adhaerere,  ut,  potius  quàm  illas  mutent, 
de  fe  ipfis  id  negent  quod  non  poflunt  non  femper 
apud  fe  I  experiri.  Nam  fane  fieri  non  poteft  quin  fem-    574 
per  apud  nofmetipfos  experiamur  nos  cogitare  ;  nec 

10  proinde  ex  eo  quôd  oftendatur  bruta  animantia  omni- 
bus fuis  operationibus  abfque  ullâ  cogitatione  fungi 
poiTe,  quifquam  concludet  feipfum  ergo  etiam  non 
cogitare,  nifi  qui,  cùm  prius  fibi  perfuaferit  fe  non 
aliter  operari  quàm  bruta,  propter  hoc  fcilicet  quôd 

i5  illis  cogitationem  tribuerit,  adeo  pertinaciter  adhœ- 
rebit  iftis  verbis,  homines  &  bruta  eodem  modo  ope- 
rantur,  ut,  ciim  illi  oftendetur  bruta  non  cogitare, 
malit  fe  etiam  illâ  fuà,  cujus  non  poteft  non  elle  fibi 
confcius,  cogitatione  exuere,  quàm  mutare  opinio- 

io  nem  quôd  ipfe  eodem  modo  ac  bruta  operetur.  Cujus 
tamen  generis  hominum  multos  efle  non  mihi  facile 
perfuadeo;  fed  fane  multo  plures  &  majori  cum  ra- 
tione  invenientur,  qui,  fi  concedatur  cogitationem  a 
motu  corporeo  non  dijîingui,  eandem  |  illam  in  brutis 

25     atque  in  nobis  efle  contendent,  quoniam  omnes  motus 
corporeos  in  illis,  quemadmodum  in  nobis,  animad- 
vertent  ;  addentefque  differenliam,  quœ  ejî  tantiim  fe- 
cun\dùm  plus  &  minus,  non  mutare  effentiam,  quamvis    575 
forte  minus  rationis  eflfe  putent  in  belluis  quàm  in 

3o  nobis,  mentes  tamen  efle  in  ipfls  ejufdem  plane  fpe- 
ciei  cum  noftris  optimo  jure  concludent. 


428  OEuvREs  DE  Descartes.  474-475. 

4.  Qiiantum  ad  fcientiam  Athei%  facile  efl  demon- 
ftrare  illam  non  efl'e  immutabilem  &  certam.  Ut  enim 
jam  ante  dixi,  quo  minus  potentem  originis  fuse  au- 
thorem  aflignabit,  tanto  majorem  habebit  occafionem 
dubitandi,  an  forte  tam  imperfedse  fit  natura^,  ut  fal-  5 
lalur  etiam  in  iis  quae  fibi  quàm  evidentiiïima  appare- 
bunt  ;  illoque  dubio  libcrari  nunquam  poterit,  nifi 
a  vero  &  fallere  nefcio  Deo  fe  creatum  efle  prius 
agnofcat. 

).  Quôd  autem  repugnet  homines  a  Deo  decipi^\     'o 
clare  demonftratur,  ex  eo  quôd  forma  deceptionis  fit 
non  ens,  in  quod  non  potefl  ferri  fummum  ens.  Et  in 
hoc  omnes  Theologi  confentiunt,  omnifque  fidei  Chri- 
flianse  certitudo  ex  hoc  pendet.  Cur  enim  revelatis  a 
Deo  crederemus,  fi  nos  interdum  ab  ipfo  decipi  arbi-     i5 
s^e     traremur  ?  Et  quamvis  |  vulgo  Theologi  affirment  dam- 
nâtes igné  inferni  torqueri,  non  ideo  tamen  cen|fent 
ipfos  decipi per  falfam  ideam  ignis  torquentis  fibi  a  Deo 
inditam,  fed  potius  ab  igné  vere  torqueri,  quia,  ut  vi- 
ventis  hominis  incorporeus  fpiritus  tenetur  naturaliter  in     2° 
cor  pore,  fie- facile  per  divinam  potentiam  teneri  potejl 
pojî  mortem  corporeo  igné,  &c.  Vide  Mag.  lib.  4  fent. 
dift.  44. 

Quantum  autem  ad  loca  Scripturse,  non  exiftimo 
meum  eiïe  ad  ipfa  rcfpondere,  nifi  fi  quando  videan-    2 5 
tur  adverfari  alicui  opinioni  quai  mihi  fit  peculiaris. 
Cùm  enim  tantùm  alferuntur  in  illas  qua;  apud  omnes 
Chrillianos  funt  vulgares,  quales  funt  ea;  quae  hic  im- 

23  Après  44,  non  à  Li  ligne  {i"  et  2'  édil.). 

a.  Page  414,  1.  24. 

b.  Page  415,  1.  9. 


475-47G.  Sext^  Responsiones.  429 

pugnantur,  nempe  quôd  aliquid  fciri  poflit,  &  quôd 
animae  humanse  non  fint  lîmiles  iis  jumentorum,  ve- 
rerercrimen  arroganti3e,finon  mallemrefponfionibus 
ab  aliis  jam  inventis  contentus  effe,  quàm  novas  ex- 

5  cogitare,  quia  nunquam  me  Theologicis  ftudiis  im- 
mifcui,  nifi  in  quantum  ad  privatam  meam  inftitu- 
tionem  conferebant,  nec  tantùm  in  me  divinœ  graliaî 
experior,  ut  ad  illa  facra  vocatum  putem.  Itaque  pro- 
fiteur me  I  nihil  in  pofterum  de  talibus  refponfurum  ;     br» 

>o  fed  nondum  id  fervabo  hac  vice,  ne  forte  aliquibus 
occafionem  pra^beam  exiftimandi  me  ideo  tacere,  quôd 
loca  propofita  non  fatis  commode  poflim  cxplicare. 

In  primis  igitur  aio  locum  D.  Pauli,  I  ad  Corinth., 
cap.  8,  verf.  2%  debere  tantùm  intelligi  de  fcientiâ 

>5  qucB  I  non  ell  cum  charitate  conjunda,  hoc  eft,  de 
fcientiâ  Atheorum,  quia  quifquis  Deum,  ut  par  eft, 
novit,  non  poteft  ipfum  non  diligere,  nec  charitatem 
non  habere.  Hocque  probaturex  verbis  proxime  prœ- 
cedentibus  :  Scicntia  l'njlat,  charilas  vcro  œdijicat,  &i  ex 

20  proxime  fequentibus  :  Si  quis  autem  diligit  Dciim,  hic 
(nempe  Deus)  cognitus  ejl  ab  co.  Ita  enim  non  vult 
Apoflolus  nullam  plane  fcientiam  haberi  pofTe,  quia 
fatetur  diligentes  Deum  ipfum  cognofcere,  hoc  eft,  de 
ipfo  habere  fcientiam  ;  fed  ait  tantùm  eos  qui  non 

25  habent  charitatem,  nec  proinde  fatis  Deum  norunt, 
etfi  forte  in  cseteris  rébus  aliquid  fe  fcire  exiftiment, 
nondum  tamen  cognofcere  quemadmodum  oporteat 
fcire,  quia  nempe  incipiendum  eft  a  Dei  cognitionc, 

1 2  Après  explicare,  non  à  la  ligne  (  /"  et  2'  edit.). 
a.  Page  41 5,  1.  28. 


4)0  OEuvRES  DE  Descartes.  476-477 

678  ac  de(inde  aliarum  omnium  rerum  cognitiones  huic 
uni  funt  fubordinandœ,  quod  in  meis  Meditationibus 
explicui.  Atque  ideo  hic  ipfe  locus,  qui  contra  me 
afferebatur,  meam  hac  de  re  opinionem  tam  aperte 
confirmât,  ut  non  putem  ipfum  ab  iis,  qui  a  me  dif-  5 
fentiunt,  polTe  rede  explicari.  Quôd  û  quis  conten- 
dat  pronomen  hic  non  referri  ad  Deum,  fed  ad  ho- 
minem  qui  a  Deo  cognofcatur  &  approbetur,  alius 
Apoflolus,  nempe  D.  loannes,  Epift.  I,  cap.  2,  meee 
explicationi  prorfus  favet.  Nam,  verf.  2,  haec  habet  :  10 
in  hoc  fcimus  quoniam  cognovi\mus  cum,  fi  mandata  cjus 
obfervamus;  cap.  4,  verf.  7  :  qui  diligit,  ex  Deo  natus 
ejî,  &  cognofcit  Deum. 

Nec  difpar  ratio  eft  de  locis  Ecclefiaftfe  ^  Notan- 
dum  enim  Salomonem,  in  illo  libro,  non  quidem  agere  i5 
perfonam  impiorum,  fed  fuam  tantùm,  quatenus  fci- 
licet,  cùm  peccator  &  a  Deo  averfus  ante  fuilTet,  ibi 
pœnitentiam  agens,  ait  a  fe  quidem,  humanà  tantùm 
utente  fapicntiâ,  &  illam  ad  Deum  non  referente, 
nihil  inveniri  potuiiTe  quod  plane  fatisfaceret,  five  in    20 

579  quo  non  effet  vanitas.  |  Ideoque  hinc  inde  variis  in 
locis  monet  oportere  converti  ad  Deum,  ut  exprefTe 
in  cap.  1 1 ,  verf.  9  :  Et  fcito  quàd pro  omnibus  his  addu- 
cet  te  Deus  in  judicium,  &  in  fequentibus,  ufque  ad 
libri  finem.  Specialiter  autem,  in  cap.  8,  verf.  decimo  25 
feptimo,  hcCC  verba  :  Et  intellexi  quàd  omnium  opcrum 
Dei  nullam  pojffit  homo  inrenire  mtionem  eorum  quœ 
fiunt  fuh  foie  &c.,  non  intelligenda  funt  de  quovis 
homine,  fed  de  co  quem  defcripfit  in  verfu  praece- 
denti  :  Ejl  homo  qui  dicbus  &  noclibus  fomnum  non  cjpit    3o 

.a.  Page  416, 1.  3. 


477-478.  Sext^e  Responsiones.  4^1 

oculis.  Tanquam  fi  vellet  ibi  Propheta  monere,  illos 
qui  nimis  affidui  funt  in  ftudiis,  non  aptos  efle  ad  affe- 
quendam  veritatem;  hocque  profedo  non  facile  ii, 
quibus  fum  notus,  de  me  didum  effe  exiftimabunt, 

5    Sed  prsecipue  attendendum  eft  ad  haec  verba  :  qiiœ 

Jiuntfub  \fole.  Sœpius  enim  repetuntur  in  illo  libro,  & 

femper  defignant  res  naturales,  ad  exclufionem  earum 

fubordinationis  ad  Deum,  quia  nempe,  cùm  Deus  fit 

fupra  omnia,  non  continetur  inter  ea  quse  funt  fub 

10  foie.  Adeo  ut  loci  citati  verus  fenfus  fit,  hominem  non 
pofiTe  res  naturales  recle  fcire,  quandiu  Deum  non  '  co- 
gnofcit,  ut  ego  etiam  affirmavi.  Denique  in  cap.  ^-, 
verf.  19,  manifeftum  cft  non  dici  eumdem  ejje  intcritiim 
hoviinis  &  jumentoruin,  neque  etiam  hominem  niliil  am~ 

i5  plius  habere  jumento,  nifi  tantùm  ratione  corporis  : 
nam  ibi  fit  tantùm  mentio  eorum  qu3e  pertinent  ad 
corpus;  t^  ftatim  poftca  fubjungitur  feorfim  de  anima  : 
Quis  novit  fi  fpirilus  filiorum  Adam  afcendat  furfum,  & 
fi  fpirilus  jumentoruin  defcendat  deorfum  ?  Hoc  eft,  an 

20  humanse  animae  bcatitudine  cœlefti  fruiturae  fint,  quis 
hoc  nouitper  humanas  rationes,  lI^  quandiu  ad  Deum 
fe  non  convertit  ?  Certe  humanam  animam  non  elfe 
corpoream  naturali  ratione  probare  conatus  fum  ; 
fed  an  furfum  fit  afcenfura,  folâ  fide  cognofci  pofife 

25    concedo. 

6.  Quantum  ad  arbitrii  libertatem",  longe  alia  ejus 
ratio  eft  in  Deo,  quàm  in  nobis.  Répugnât  enim  Dei 
voluntatem  non   fuilTe   ab   aeterno  indiiferentem   ad 

3  profedo]  ideo  (/"  édit.).  —  6  repetuntur]  repemur  (ibid.). — 
7  uefignant]  Jelignat  (ibid.). 

a.  Page  416,  1.  24. 


580 


432  Œuvres  de  Descartes.  478.^8o, 

omniii  quae  fada  funt  aut  unquam  fient,  quia  nullum 
bonum,  vel  verum,  nullumve  creden|dum,  vel  facien- 

581  dum,  vel  omittendum  fingi  poteft,  cujus  idea  |  in  in- 
tellectu  divino  prius  fuerit",  quàm  ejus  voluntas  fe 
déterminant  ad  efficiendum  ut  id  taie  effet.  Neque  5 
hic  loquor  de  prioritate  temporis,  fed  ne  quidem  prius 
luit  ordine,  vel  naturâ,  vel  ratione  ratiocinatâ,  ut  vo- 
cant,  ita  fcilicet  ut  ifla  boni  idea  impulerit  Deum  ad 
unum  potius  quàm  aliud  eligendum.  Nempe,  exempli 
caufà,  non  ideo  voluit  mundum  creare  in  tempore,  lo 
quia  vidit  melius  fie  fore,  quàm  û  creaffet  ab  aeterno  ; 
nec  voluit  très  angulos  triaoguli  aequales  effe  duobus 
redis,  quia  cognovit  aliter  fieri  non  poffe  S:c.  Sed 
contra,  quia  voluit  mundum  creare  in  tempore,  ideo 

fie  melius  eft,  quàm  fi  creatus  fuiffet  ab  seterno  ;  ^^  i5 
quia  voluit  très  angulos  triangulî  neceffariô  squales 
effe  duobus  redis,  idcirco  jam  hoc  verum  eft,  &  fieri 
aliter  non  poteft  ;  atque  ita  de  reliquis.  Nec  obftat 
quôd  dici  poffit,  mérita  fandorum  eft'e  cauiam  cur 
vitam  aeternam  confequantur  ;  neque  enim  ita  ejus  jo 
funt  caufa,  ut  Deum  déterminent  ad  aliquid  volen- 
dum,  fed  tantùm   funt   caufa   effedûs,   cujus   Deus 

582  voluit  ab  aeterno  ut  caufa  effent.  Et  ita  |  fumma  indif- 
ferentia  in  Deo  fummum  eft  ejus  omnipotenti«  arçu- 
mentum.  Sed  quantum  ad  hominem,  cùm  naturam  25 
omnis  boni  &  veri  jam  a  Deo  determinatam  inveniat, 
nec  I  in  aliud  ejus  voluntas  ferri  poffit,  evidens  eft  ip- 
fum  eo  libentius,  ac  proinde  eiiam  liberius,  bonum  & 
verum  ampledi,  quo  illud  clarius  videt,  nunquamque 
effe  indifferentem,  nifi  quando  quidnam  fit  melius  aut    3o 

a.  Voir  t.  V,  p.  159. 


480-48'-  Sext-e  Responsiones.  4J  j 

verius  ignorât,  vel  certe  quando  tam  perfpicue  non 
videt,  quin  de  eo  poffit  dubitare.  Atque  ita  longe  alia 
indifferentia  humanse  libertati  convenit  quàm  divinae. 
Neque  hîc  refert  quôd  effentiae  rerum  dicantur  efle 
5  indivifibiles  :  nam  primo,  nulla  effentia  poteft  univoce 
Deo  &  creaturae  convenire  ;  ac  denique  indifferentia 
non  pertinet  ad  effentiam  humanae  libertatis,  cùm  non 
modo  fimus  liberi,  quando  ignorantia  redi  nos  red- 
dit  indifférentes,  fed  maxime  etiam  quando  claraper- 

10    ceptio  ad  aliquid  profequendum  impellit. 

7.  Non  aliter  concipio  fuperficiem%  a  quà  fenfus 
noftros  affici  puto,  quàm  ab  |  omnibus  Mathematicis    583 
vel  Philofophis  concipi  folet  (vel  faltem  débet)  illa, 
quam  a  corpore  diflinguunt,  &  omni  profundiiate  ca- 

i5  rere  fupponunt.  Sed  duobus  modis  fuperficiei  nomen 
apud  Mathematicos  ufurpatur  :  nempe  vel  pro  cor- 
pore,  ad  cujus  folam  longitudinem  c^  latitudinem  at- 
tenditur,  quodque  nuUà  cum  profunditate  fpedatur  ^, 
etfinonnegetur  ipfum  aliquamhabere  ;  veltantùmpro 

îo  corporis  modo,  quando  fcilicet  |  omnis  ei  profunditas 
denegatur.  Et  idcirco  ad  vitandam  ambiguitatem, 
dixi  me  loqui  de  eâ  fuperficie,  quse,  cùm  fit  tantîim 
modus,  non  potefl  effe  pars  corporis  ;  corpus  enim  eft 
fubftantia,  &  modus  non  poteft  effe  pars  fubftantise. 

25  Sed  non  negavi  effe  corporis  extremum  ;  quin  e  con- 
tra, maxime  proprie  vocari  poteft  extremitas  tam  cor- 
poris contenti  quàm  continentis,  eo  fenfu  quo  dicun- 
tur  ea  corpora  effe  contigua,  quorum  extremitates 

18  quodque  nullà  (2*  édit.)]  nuUàque  (/"  édit.). 

a.  Page  417,  1.  i3. 

b.  Voir  t.  V,  p.  164. 

Œuvres.  II.  55* 


4} 4  Œuvres  de  Descartes.  481-482. 

funt  fimul".  Nam  fane,  cùm  duo  corpora  fe  mutuo 
tangunt,  una  &  eadem  efl  utriufque  extremitas,  quae 
neutrius  pars  eft,  fed  utriufque  idem  modus,  qui  etiam 

584  potefl  ma|nere,  quamvis  ifta  corpora  tollantur,  modo 
tantùm  alia,  quae  fint  ejufdem  accurate  magnitudinis  5 
&  figurae,  in  ipforum  loca  fuccedant.  Quin  &  locus 
ille,  qui  ab  Arfftotelicis  dicitur  effe  fuperficies  cor- 
poris  ambientis,  non  potefl  intelligi  effe  alia  fuper- 
ficies, quàm  haec,  quae  non  eft  fubftantia,  fed  modus. 
Neque  enim  mutatur  locus  turris,  etfi  aër  ipfam  «o 
ambiens  mutetur,  vel  aliud  corpus  in  locum  ipfius 
turris  fubftituatur,  nec  proinde  fuperficies,  quae  hîc 
pro  loco  fumitur,  pars  ulla  eft  aëris  ambientis,  vel 
turris. 

Ad  accidentium  autem  realitatem  explodendam,  i5 
non  mihi  videtur  opus  effe  expedare  alias  rationes  ab 
iis  quœ  jam  a  me  tradatse  funt.  Nam  primo,  |  cùm  om- 
nis  fenfus  tadiu  fiât,  nihil  praeter  fuperficiem  corpo- 
rum  poteft  fentiri  ;  atqui,  fi  qucc  fint  accidentia  realia, 
debent  efife  quid  diverfum  ab  iftâ  fuperficie,  quœ  nihil  jo 
aliud  eft  quàm  modus  ;  ergo,  fi  quae  fint,  non  pofifunt 
fentiri.  Quis  autem  unquam  exiftimavit  illa  elfe,  nifi 
quia  putavit  fentiri  ?  Ac  deinde,  omnino  répugnât 
dari  accidentia  realia,  quia  quicquid  eft  reale,  poteft 

585  fepajratim  ab  omni  alio  fubjedo  exiftere  ;   quicquid     2$ 
autem  ita  feparatim  poteft  exiftere,   eft  fubftantia, 
non  accidens.  Nec  refert  quôd  dicatur  accidentia  rea- 
lia, non  naturaliter,  fed  tantùm  per  divinam  poten- 

14  Après  turris,  tton  à  la  ligne  {i"  et  2'  édit.). 
a.  Voir  t.  V,  p.  164. 


482-4S3.  Sext^  Responsiones.  4^  ^ 

tiam,  a  fubjedis  fuis  fejungi  poiTe;  nihil  enim  aliud 
eft  fieri  naturaliter,  quàm  fieri  per  potentiam  Dei 
ordinariam,  quœ  nullo  modo  differt  ab  ejus  potentiâ 
extraordinaria,  nec  aliud  quicquam  ponit  in  rébus  : 
5  adeo  ut  fi  omne  id,  quod  naturaliter  fine  lubjedo 
elTe  poteft,  fit  fubftantia,  quicquid  etiam  per  quan- 
tumvis  extraordinariam  Dei  potentiam  poteft  efle 
fine  fubjedo,  fubftantia  eft  dicendum.  Fateor  quidem 
unam  fubftantiam"  alteri   fubftantiae  pofl'e  accidere  ; 

10  atqui,  cùm  hoc  contingit,  non  ipfa  fubftantia  eft  quse 
habet  formam  accidentis,  fed  folus  modus  quo  acci- 
dit,  ut,  cùm  veftis  accidit  homini,  non  ipfa  veftis, 
fed  tantummodo  ve/îitum  e(fe  eft  accidens.  Quia  verô 
prîccipua  ratio  qua:  j  movit  Philofophos  ad  ponenda 

i5  accidentia  realia,  fuit,  quôd  putarint  fine  illis  fen- 
fuum  perceptiones  explicari  ]  non  polTe,  promifi  me  id 
minutatim  de  fingulis  fenfibus  in  Phyficis  expofitu- 
rum  ;  non  quôd  velim  ut  mihi  ullà  in  re  credatur,  fed 
quia  ex  iis  quse  jam  de  vifu  in    Dioptricâ  explicui, 

20  putavi  rede  judicantes  facile  faduros  efife  conjedu- 
ram  de  eo  quod  in  cyeteris  praeftare  pofilm. 

8.  Attendenti  ad  Dei  immenfitatem%  manifeftum 
eft  nihil  omnino  efi^e  pofife,  quod  ab  ipfo  non  pen- 
deat  :  non  modo  nihil  fubfiftens,  fed  etiam  nullum 

25  ordinem,  nullam  legem,  nullamve  rationem  veri  & 
boni;  alioqui  enim,  ut  paulo  ante  dicebatur,  non 
fuift'et  plane  indifterens  ad  ea  creanda  quae  creavit. 
Nam  fi  ouœ  ratio  boni  ejus  pri^ordinationem  ante- 
ceffilîel,  illa  ipfum  determinaflet  ad  id  quod  optimum 

3o    eft  faciendum  ;  fed  contra,  quia  fe  determinavit  ad  ea 

a    Ci-avant  p   417   1    26 


586 


4^6  CEuvRES  DE  Descartes.  483-484- 

qu?e  jam  funt  facienda,  idcirco,  ut  habetur  in  Genefi, 

funt  valde  bona,  hoc  efl,  ratio  eorum  bonitatis  ex  eo 

pendet,  qiiôd  voluerit  ipfa  fie  faeere.  Nec  opus  efl 

587  qiicxrere  in  quonam  génère  caufse  ifla  bonitas,  aliseve, 
tam  Marhematicœ  quàm  Metaphyficae,  veritates  a  Deo      5 
dependeant  ;  cùm  enim  caufarum  gênera  fuerint  ab 

iis  enumerata,  qui  forte  ad  hanc  caufandi  rationem 
|non  attcndcbant,  minime  mirum  ell'et,  fi  nullum  ei 
nomen  impofuilTcnt.  Sed  tamen  impofuerunt  :  potefl 
enim  vocari  efficiens,  eâdem  ratione  quâ  Rex  efl  legis  10 
effcdor,  etfi  lex  ipfa  non  fit  res  phyfice  exiftens,  fed 
tantiun,  ut  vocant,  ens  morale.  Nec  opus  etiam  eft 
quserere  quà  ratione  Deus  potuiifet  ab  seterno  faeere, 
ut  non  fuilfet  verum,  bis  4  elfe  8,  &c.  ;  fateor  enim  id 
a  nobis  intelligi  non  poffe.  Atqui,  cùm  ex  aliâ  parte  i5 
rede  intelligam  nihil  in  uUo  génère  entis  efle  polie, 
quod  a  Deo  non  pendeat,  &  facile  illi  fuiife  quœdam 
ita  inftituere,  ut  a  nobis  hominibus  non  intelligatur 
ipfa  polTe  aliter  fe  habere  quàm  fe  habcnt,  effet  a  ra- 
tione alienum,  propter  hoc  quod  nec  intelligimus  20 
nec  advertimus  a  nobis  debere  intelligi,  de  eo  quod 
rede  intelligimus  dubitare.  Nec  proindc  putandum 
efl  œtcrnas  veritates  pendere  ab  humano  intellcclu,  vel 
ab  aliis  rébus  exijlentibus,  fed  a  folo  Deo,  qui  ipfas  ab 
îEterno,  ut  fummus  legillator,  inllituit.  25 

588  i  9.  Ut  rede  advertamus  qua^nam  fit  lenfùs  certi- 
tude'", très  quafi  gradus  in  ipfo  funt  dillinguendi.  Ad 
primum  pcrtinct  tantùm  illud  quo  immédiate  afficitur 
organum  corporeum  ab  objcdis  externis,  quodque 
nihil  aliud  eife  potefl  quàm  motus  particularum  iflius    3o 

a.   I'af;c  418,  I.  10. 


484-486.  Sext^  Responsiones.  4^7 

organi,  &  figurse  ac  fitûs  mutatio  ex  illo  motu  proce- 
dens.  Secunjdus  continet  id  omne  quod  immédiate 
relultat  in  mente  ex  eo  quôd  organo  corporeo  fie  af- 
fedo  unita  fit,  talefque  funt  perceptiones  doloris,  ti- 
5  tillationis,  fitis,  famis,  colorum,  foni,  faporis,  odoris, 
caloris,  frigoris,  &  fimilium,  quas  oriri  ex  unione  ac 
quafi  permiflione  mentis  cum  corpore  in  fextâ  Medi- 
tatione  didum  efl.  Tertius  denique  comprehendit 
omnia  illa  judicia,  quae,   occafione  motuum   organi 

10  corporei,  de  rébus  extra  nos  ab  ineunte  selate  facere 
confuevimus. 

Ut,  exempli  caufâ,  cùm  baculum  video,  non  putan- 
dum  eft  aliquas^/^ec/c^  inîentionales  ab  ipfo  ad  oculum 
advolare,  fed  tantùm  radios  luminis,  ex  iflo  baculo 

i5     reflexos,  quofdam  motus  in  nervo  optico,  &,  illo  me- 
dian|te,  etiam  in  cerebro  excitare,  ut  fatis  prolixe  in    589 
Dioptricà  explicui;    atque  in  hoc   cerebri  motu,  qui 
nobis  cum  brutis  communis  eft,  primus  fentiendi  gra- 
dus  confiftit.  Ex  ipfo  verô  fequitur  fecundus,  qui  ad 

20  folam  coloris  luminifvc  ex  baculo  reflexi  perceptio- 
nem  fe  extendit,  oriturque  ex  eo  quôd  mens  cerebro 
tam  intime  conjunda  fit,  ut  a  motibus  qui  in  ipfo 
fiunt  afficiatur;  atque  nihil  aliud  ad  fenfum  effet  réfé- 
rendum, fi  accurate   illum  ab  intelledu  diftinguere 

25  vellemus.  Nam,  quôd  ex  ifto  coloris  fenfu,  quo  affi- 
cior,  judicem  baculum,  extra  me  pofitum,effe  colora- 
tum,  itemque|quôd  ex  iftius  coloris  extenfione,  ter- 
minatione,  ac  fitûs  relatione  ad  partes  cerebri,  de 
ejufdem  baculi  magnitudine,  figura  &  diftantià  ratio- 

3o    ciner,  etfi  vulgo  fenfui  tribuatur,  ideoquc  hic  ad  tcr- 

I  I  Après  conluevimus,  non  à  la  Ht^nc  [i"-'  el  i»"'  cdit.j. 


4^8  OEuvRES  DE  Descartes.  486-487- 

tium  fentiendi  gradum  retulerim,  manifeftum  tamen 
eft  a  folo  intelledu  pendere.  Atque  magnitudinem, 
diftantiam  &  figuram  per  folam  ratiocinationem  unas 
ex  aliis  percipi  poffe  in  Diop.  demonftravi.  Sed  in  hoc 

590  tantùm  differentia  eft,  quôd  ea  quse  nunc  pri;mùm  ob  5 
novam  aliquani  animadverfionem  judicamus,  intel- 
ledui  tribuamus;  quee  verô  a  prima  aetate,  eodem 
plane  modo  atque  nunc,  de  iis  quse  fenfus  noftros 
afficiebant  judicavimus,  aut  etiam  ratiocinando  con- 
clufimus,  referamus  ad  fenfum,  quia  nempe  de  iis  10 
tam  celeriter  propter  confuetudinem  ratiocinamur  & 
judicamus,  aut  potius  judiciorum  jam  olim  a  nobis 

de  rébus  fimilibus  fadorum  recordamur,  ufhas  opc- 
rationes  a  fimplici  fenfùs  perceptione  non  diftin- 
guamus.  '5 

Ex  quibus  patet,  cùm  dïclmus  intelleélûscertiludinem 
fenfuum  certitudine  longe  ejje  majorem,  fignificari  tan- 
tiim  ea  judicia,  quae  jam  provedâ  setale  ob  novas  ali- 
quas  animadverfiones  facimus,  certiora  ei^e  iis,  quae 
a  prima  infantiâ  &  abfque  ullà  confideratione  forma-  20 
vimus;  quod  abfque  dubio  eft  verum.  Nam  de  primo 
&  I  fecundo  fentiendi  gradu  manifeftum  eft  hic  non 
agi,  quia  nuUa  in  ipfis  falfitas  efte  poteft.  Cùm  itaque 
dicitur  baculum  apparere  fraclum  in  aquâ  ob  rcfraclio- 
ncm  %  idem  eft  ac  fi  diceretur,  co  illum  modo  nobis    ^5 

591  apparere,  ex  quo  inlfans  judicaret  ipfum  fradum  eife, 
&  ex  quo  etiam  nos,  fecundùm  praejudicia  quibus  ab 

5  et  t8  ob]  ad  (/"  édil.).  —  i4-i5  Après  dillinguamus,  non  à  la 
liffiie  {1"  et  2'  édil.). 

a.  Page  418,  1.  16-17. 


487-488.  Sext^  Responsiones  4j9 

ineunte  setate  affuevimus,  idem  judicamus.  Q_uod  au- 
tem  hîc  additur,  nempe  illiim  errorem  non  intelleclu, 
fed  taéîu  corrigi'\  non  potefl  a  me  concedi  :  quia,  etfi 
ex  tadu  baculum  rectum  efl'e  judicamus,  idque  eo  ju- 
5  dicandi  modo,  cui  ab  infantiâ  fumus  affueti,  quique 
idcirco/t'H/z/^  vocatur,  non  tamen  hoc  fufficit  ad  erro- 
rem vifûs  emendandum,  led  infuper  operae  eft,  ut  ali- 
quam  rationem  habeamus,  quse  nos  doceat  credendum 
effe  hac  de  re  judicio  ex  tadu,  potius  quàm  judicio 

10  ex  vifu,  elicito  :  qu^e  ratio,  cùm  in  nobis  ab  infantiâ 
non  fuerit,  non  fenfui,  fed  tantùm  intelledui,  eft  tri- 
buenda.  Atque  ideo  in  hoc  ipfo  exemplo  folus  efl 
intelledus,  qui  fenfûs  errorem  emendat;  nec  uUum 
unquam  afferri  poteft,  in  quo  error  ex  eo  continuât, 

i5    quôd  mentis  operationi  magis  quàm  fenfui  fidamus. 

10.   Quandoquidem  ea  quae  fuperfunt^,  tanquam 
dubia,  potius  quàm  tanquam  objediones,  proponun- 
tur,  non  mihi  tantum  aflumo  ut  aufmi  fpondere  |  me     592 
illa,  de  quibus  vijdeo  plerofque  dodiffimos  &.  inge- 

20  niofiflimos  viros  adhuc  dubitare,  fufficienter  effe  ex- 
pofiturum.  Sed  tamen,  ut  quicquid  in  me  eft  preeftem 
&  caufae  non  defim,  dicam  ingénue  quâ  ratione  con- 
tigerit,  ut  meipfum  iifdem  dubiis  plane  liberarim.. 
Sic   enim,  fi  forte  aliis  eadem    ufui    fint,  gaudebo; 

25  fin  minus,  faltem  nullius  temeritatis  confcius  mihi 
ero  ". 

9  judicio  après  quàm  omis  {i"  édit.).  —  2C  Apres  ero,  non  à  la 
ligne  (;"  et  2'  édit.). 

a.  Page  418,  1.  18-19. 

b.  Ibid.,  1.  25,  etc. 

c.  Voir  t.  III,  p.  420,  1.  3,  à  p.  421,  1.  20. 


440  Œuvres  de  Descartes.  88-489. 

Cùm  primùm  ex  rationihus  in  his  Meditationibus 
expofitis  mentem  humanam  realiter  a  corpore  dillin- 
gui,  &  notiorem  efTe  quàm  corpus,  &  reliqua  coUe- 
giflem,  cogebar  quiderti  ad  airenlionem,  quia  nihil  in 
ipfis  non  cohaîrens,  atque  ex  evidentibus  principiis  5 
juxta  Logieœ  régulas  conclufum,  advertebam.  Sed  fa- 
teor  me  non  idcirco  fuiffe  plane  perfuafum,  idemque 
fere  contigiffe  quod  Aftronomis,  qui,  poftquam  Solem 
efle  aliquoties  Terra  majorem  rationibus  evicerunt, 
non  poffunt  tamen  a  fe  impetrare,  dum  in  illum  oculos  ro 
convertunt,  ut  judicent  non  elfe  minorem.  PoAquam 
autem  ulterius  perrexi,  &  iifdem  innixus  fundamentis 
593  ad  rerum  Phyficarum  confilderationem  tranfivi,  primo 
attendendo  ad  ideas,  five  notiones,  quasde  unàquàque 
re  apud  me  inveniebam,  &  unas  ab  aliis  diligenter  dif-  i5 
tinguendo,  ut  judicia  omnia  mea  cum  iplis  confen- 
tirent,  adverti  nihil  plane  ad  rationem  corporis  perti- 
nere,  nifi  tantùm  j  quôd  fit  res  longa,  lata  &  profunda, 
variarum  figurarum,  variorumque  motuum  capax  ; 
ejufque  figuras  ac  motus  elle  tantùm  modos,  qui  per  20 
nullam  potentiam  fine  ipfo  polliint  exiftere;  colores 
ver6,odores,fapores,  &  talia,  effe  tantùm  fenfus  quof- 
dam  in  cogitatione  meâ  exiftentes,  nec  minus  a  corpo- 
ribus  différentes,  quàm  dolor  differt  a  figura  &  motu 
teli  dolorem  incutientis;  ac  denique  gravitatem,  duri-  25 
tiem, vires  calefacicndi,  attrahendi,  purgandi,aliafquc 
omnes  qualitates,  quas  in  corporibus  experimur,  in 
folo  motu  motûfve  privatione,  partiumque  configura- 
tione  ac  fitu  confiffere. 

Quae  opiniones  cùm  plurimum    differrent   ab  iis,     3o 
39  Après  confillcre,  non  â  la  lis^iie  {i"  cl  2'  édil.  \. 


489-490-  Sext.î:  Responsiones.  441 

quas  prius  de  iifdem  rébus  habueram,  cœpi  deinde 
confiderare  quas  ob  caufas  aliter  antea  credidiiTem  ; 
prsecipuamque  eflelanimadverti,  quôd  primùm  ab  in-  594 
fantiâ  varia  de  rébus  Phyficis,  utpote  quœ  ad  vitse, 
5  quam  ingrediebar,  confervationem  conferebant,  judi- 
cia  tulirtem,  eafdemque  poflea  opiniones,  quas  tune 
de  ipfis  praeconceperam,  retinuiilem.  Cùmque  mens, 
illâ  œtate,  minus  rcde  organis  corporeis  uteretur, 
iifque   firmius  affixa  nihil  abfque  ipfis  cogitaret,  res 

10  tantùm  confufas  advcrtebat;  &  quamvis  propriœ  fua:; 
naturai  fibi  confcia  eflet,  nec  minus  apud  fe  ideam  co- 
gitationis  quàm  extenfionis  haberet,  quia  tamen  |  nihil 
intelligebat,  quin  fimul  eriam  aliquid  imaginaretur, 
utrumque  pro  uno  &  eodcm   fumebat,  notionefque 

i5  omnes,  quas  de  rébus  intelledualibus  habebat,  ad 
corpus  referebat.  Et  cùm  deinde  in  reliquâ  vitâ  nun- 
quam  me  illis  praîjudiciis  liberalfem,  nihil  omnino 
fatis  diftinde  cognofcebam,  nihilque  quod  non  fup- 
ponerem  elfe  corporeum;  etiamfi  earum  rerum,  quas 

20  corporeas  elle  fupponebam,  taies  ûepe  ideas  five  con- 
ceptus  effingerem,  ut  mentes  potius  quàm  corpora 
referrent. 

Namcùm,  exempli  caufà,  concipiebam  gravitatem 
inftar  quajlitatis  cujufdam  realis,  quse  craffis  corpori-    595 

2  5  bus  ineffet,  etfi  vocarem  illam  qualitatem,  quatenus 
fcilicet  ad  corpora,  quibus  inerat,  ipfam  referebam, 
quia  tamen  addebam  elî'e  realem,  rêvera  putabam  elle 
fubflantiam  :  eodem  modo  quo  vellis,  in  fe  fpedata, 
fubftantia  eft,  etfi,  cùm  ad  hominem  veftitum  refer- 

10  confuCa  {r'  cdil.).  —  22  Après  referrent,  non  à  la  ligue  [i"  et 
2'  élit  t.). 

Œuvres.  II.  56 


442  OEuvREs  DE  Descartes.  490-491 

tur,  fit  qualitas;  atque  etiam  mens,  etfi  rêvera  fub- 
ftantia  fit,  nihilominus  tamen  corporis,  cui  adjunda 
eft,  qualitas  dici  poteft.  Et  quamvis  gravitatem  per 
totum  corpus,  quod  grave  eft,  fparfam  effe  imagina- 
rer,  non  tamen  ipfi  eandem  illam  extenfionem,  quse      5 
corporis   naturam  conflituit,  tribuebam  ;  vera  enim 
corporis   extenfio  talis  eft,  ut  omnem  partium  penc- 
trabilitatem  excludat;  tantumdem  autem  gravitatis, 
quantum  |  eft  in  ligno  decem  pedum,  putabam  elfe  in 
maffà  auri  alteriufve  metalli  unius  pedis  ;  quin  &  illam     'o 
eandem  omnem  in  pundum  Mathematicum  contrahi 
pofTe  judicabam.  Quin  etiam,  dum  corpori  gravi  ma- 
nebat   coëxtenfa,    totam  fuam  vim   in   quàlibet  ejus 
596    parte  exercere  poft!e  videbam,  quia  ex  |  quâcunque 
parte  corpus  illud  funi  appenderetur,  totâ  fuâ  gravi-     i5 
tate  funem  trahebat,  eodem  plane  modo  ac  fi  gravitas 
ifta  in  folâ  parte  funem  tangente,  non  etiam  per  re- 
liquas,  fparfa  fuiftet.  Nec  fane  jam  mentem  aliâ  ratione 
corpori  coëxtenfam,  totaraque   in  toto,  &  totam  in 
quàlibet  ejus  parte  eft'e  intelligo.  Sed  ex  eo  prscipue     20 
apparet  illam  gravitatis  ideam  fuift'e  ex  parte  ab  illâ, 
quam   habebam  mentis,  defumptam,  quôd  putarem 
gravitatem  déferre  corpora  verfus  centrum  terrœ,  tan- 
quam  fi  aliquam  ejus  cognitionem  in  fe  contincret. 
Neque  enim  hoc  profedo  fine  cognitione  fieri,  nequc     25 
ulla  cognitio  nifi  in  mente  elfe  poteft.  Attamen  alia 
etiam  nonnuUa  gravitati  tribuebam,  quai  non  eodem 
modo  de  mente  polfunt  intelligi  :  ut  quèd  effet  divifi- 
bilis,  menfurabilis  &c. 

Poftquam  autem  hsec  fatis  animadverti,  l^  mentis     3o 
29  Après  &c.,  voit  à  la  ligne  (/"et  2'  ddil.). 


49'-49?-  Sext-e  Responsiones.  443 

ideam  a  corporis  motûfque  corporei  ideis  accurate 
diflinxi,  omnefque  alias  qualitatum  realium  forma- 
rumve  fubftantia|lium  ideas;  quas  ante  habueram,  ex 
ipfis  a  me  conflatas  effidafve  fuifle  !  deprehendi,  per-  597 
5  facile  me  omnibus  dubiis,  quae  hîc  propofita  funt, 
exolvi.  Nam  primo,  non  dubitavi  quin  claram  haberctn 
ideam  meœ  mentis^,  utpote  cujus  mihi  intime  confcius 
eram;  nec  quin  idea  illa  ab  aliaruni  rerum  ideis  ejjct 
plane    diverfa^^   nihilque   corporeitatis   haberef^,  quia, 

10  cùm  cseterarum  etiam  rerum  veras  ideas  qucefiviffem, 
ipfafque  omnes  in  génère  cognofcere  mihi  viderer, 
nihil  plane  in  iis,  quod  ab  ideà  mentis  non  omnino 
difFerret,  inveniebam.  Et  longe  majorem  diftindionem 
efTe  videbam  inter  ea,  quae,  quamvis  de  utroquc  at- 

>5  tente  cogitarem ,  nihilominus  diftinda  apparebant, 
qualia  funt  mens  &  corpus,  quàm  inter  ea,  quorum 
quidem  unum  poffumus  intelligere  non  cogitantes  de 
alio,  fed  quorum  tamen  unum  non  videmus  abfque 
alio  elfe  pofTc,  cùm  de  utroque  cogitamus.  Ut  fane 

20  immenfitas  Dei  potefl  intelligi"*,  quamvis  ad  ejus  ju- 
flitiam  non  attendatur;  fed  plane  répugnât  ut,  ad 
utramque  attendentes,  ipfum  immenfum  &  tamen 
non  jullum  elfe  putemus.  Potellque  etiam  Dei  exif- 
tentia  red:e  cognof(ci%  quamvis  perfonae  facrofandïe    598 

25  Trinitatis  ignorentur,  utpote  quse  non  nili  a  mente 
per  fidem  illuilratà  percipi  pofl'unt;  atqui,  cùm  per- 
ceptse  funt,  nego  injter  ipfas  dillinclionem  realem  ra- 

a.  Page  419,  1.  23-24. 

b.  Ibid.,  1.  25-26. 

c.  Page  420,  1.  1-2. 

d.  Page  419,  1.  3-4. 

e.  Ibid.,  1.  5-6. 


444  OEuvREs  DE  Descartes.  49?-404- 

tione  eflcnticG  divinae  pofTe  intelligi,  quamvis  ratione 
rclationum  admittatur. 

Ac  denique  non  timui  ne  me  meâ  forfan  Analyfi 
praeoccupaffem  "  ac  decepifTem,  cùm  ex  eo  quôd  vide- 
rem  quîcdam  e£'c  corpora  qiiœ  non  cogitant,  vel  potius      5 
clare  intelligerem  quîedam  corpora  fine  cogitatione 
efTe  pofl'e,   malui  arguere  cogitationem  ad   naturam 
corporis   non   pertinere,  quàm  ex  eo  quôd  viderem 
quœdam  alia  corpora,  utpote  liumana,  qiiœ cogilant^\  con- 
cludere   cogitationem    elle    corporis    modum.    Nam    lo 
rêvera  nunquam  vidi  aut  percepi  humana  coo-pora  co- 
gitare,  fed  tantùm  eofdem  elle  homines,  qui  habent 
&  cogitationem  &  corpus.  Hocque  fieri  per  compofi- 
lionem  rei  cogitantis  cum  corporeâ  ex  eo  perfpexi, 
quôd,   rem  cogitantem  feparatim  examinando,  nihil     iS 
in  illà  deprehenderim,  quod  ad  corpus  pertineret,  ut 
539    neque  ullam  cogitatio'nem  in  naturâ  corporeâ  feorfim 
confideratâ;  contra  autem,  examinando  modos  omnes 
tam  corporis  quàm  mentis,  nullum  plane  animadverti, 
ciijus  conceptus  a  rei,  cujus  erat  modus,  conceptu    20 
non  penderet.  Atquc  ex  eo  quôd  duo  quaedam  limul 
junda  fpepe  videamus,  non  licet  concludcrc  ipfa  clVe 
unum  &  idem;  fed  ex  eo  quôd  aliquando   unum  ex 
ipfis  abfque  alio  advertamus,  optime  infertur  elfe  di- 
verfa.  N(;|quc  ab  hac  illationc  potentia  Dci  nos  débet    25 
deterrere,  quia  non  minus  conceptui  répugnât  ut  ea, 
qua:  tanquam  duo  diNcrfa  clarc  pcrcipimus,  fiant  in- 

2  Après  admittatur,  non  à  Li  ligne  l  /"  cl  i:"  cJil). 

a.  Paf;u  420.  1.  19. 

b.  Jbi.l.,  1.  I  2-1 3. 


404-495.  Sext^  Responsiones.  44  ^ 

trinfece  &  abfque  compofitione  unum  &idem,quàmut 
ea,  quae  nullo  modo  diftinda  funt,  feparentur  :  atque 
ideo,  û  Deus  quibufdam  corporibus  vim  cogitandi  in- 
diderit  (ut  rêvera  illam  humanis  indidit),  hanc  ipfam 

5     vim  poteft  ab  iis  feparare,  ficque  nihilominus  eft  ab 
ipfis  realiter  diftinda. 

Nec  miror  quôd  olim,  antequam  me  feniuum  prae- 
judiciis  liberaffem,  rede  quidem  perceperim  2  &  3 
facere  5,  &,  cùm  ab  œqualibus  œqualia  aiiferuntur,  quœ 

10    rémanent  ejfe]  œqualia,  &.  multa  ejufmodi,  cùm  tamen     600 
animatu  hominis  ab  ejus  corpore  dijlinclam  e/fe  non  pu- 
tarem-'.  Nam  facile  adverto  non  contigilTe,  dum  adhuc 
plane  infans  effem,  ut  de  propofitionibus  iftis,  quas 
omnes    œque   admittunt,  quicquam  falfi  judicarem, 

i5  quia  tune  nondum  mihi  ufui  erant,  nec  pueri  difcunt 
prius  numerare  2  &  3  quàm  capaces  fmt  judicandi  an 
fiiit  5  L^c.  Contra  autem  a  prima  infantiâ  mentem  & 
corpus  (ex  quibus  fcilicet  me  compofitum  elfe  confufe 
advertebam)  tanquam  unum  quid  conccpi  ;  atque  id  in 

20  omni  fere  imperfedà  cognitionc  contingit,  ut  multa 
fîmul  inftar  unius  apprchendaniur,  qua;  poflea  per 
accuratius  examen  funt  diftinjguenda. 

Sed  valde  miror  dodos  homines,  &  Metaphyficis 
rébus  a  triginta  annis  ajfuetos,  poûquam  Meditationcs 

2  5  mQ'às  fep lies  legerunt^\  arbitrari,  nic,fi  cafdem  co  rele- 
gcrem  animo,  qiio  ipfas  ad  examen  analyticum  revocarem, 

()  Après  diltincta,  non  à  la  ligne  {1"  et  _•'  édil.).  —  22  Après  dHWn- 
guenda,  jnème  remarque. 

a.  Pa^c  42 1,  1.  3-7. 

b.  Ibid.,  1.  -  Li  1 1-1  2. 


446  Œuvres  de  Descartes.  495-496. 

Ji  mihi  ab  inimico  propojitce  ejfent^,  rationes  in  ils  con- 
tentas non  crediturum  tanti  ejje  ponderis,  tantarumve 
virium,  ut  lis  debeant  omnes  ajfentiri^,    cùm   intérim 

«oi    ipfi  I  nulium  plane  vitium  in  iftis  meis  rationibus  often- 
dant.  Ac  profedo  multo  plus  inihi  tribuunt  quàm  de-      5 
bent,  vel  etiam  quàm  ulli  homini  fit  tribuendum,  û 
putent  me  aliquâ  uti  Analyfi,  cujus  ope  vel  verse  de- 
monftrationes    evertantur,  vel  falfse  ita  tegantur  & 
adornentur,  ut  a  nemine  alio  everti  poffint  :  cùm  e 
contra  eam  tantùm  me  quaefiviffe  profitear,  quâ  vera-     'o 
rum  rationum  certitude  ac  falfarum  vitia  cognofcan- 
tur.  Atque  ideo  non  ita  moveor,  quôd  viri  dodi  non- 
dum  meis  conclufionibusaffentiantur,  quàm  quôd,poft 
attentam  e^  fepius  repetitam  mearum  rationum  ledio- 
nem,  nihil  in  ipfis  vel  maie  alTumptum  vel  non  reéle    i5 
illatum  efle  oftendant.  Nam  quôd  conclufiones  segre 
admittant,  id  facile  tribui  poteft  inveterata}  confue- 
tudini  aliter  de  ipfis  judicandi;  ut  jam  ante  notatum 
eft  Aftronomos  non  facile  imaginari  Solem  effe  ma- 
jorem  Terra,  quamvis  certiflimis  rajtionibus  id  de-    20 
monftrent.  Non  autem  video  caufam  ullam  effe  polTe 
cur  nec  ipfi,  nec  ulli  alii,  quod  fciam,  quicquam  hade- 

602  nus  in  rationibus  meis  reprehen  derint,  nifi  quia  funt 
omnino  verse  ac  certse,  cùm  prœfertim  ipfa?  ex  nullis 
obfcuris  ignotifve  principiis,  fed  primùm  a  fummà  re-  25 
rum  omnium  dubitationc,  ac  deinde  ex  iis  quse  menti 
prsejudiciis  libéra;  omnium  evidentiffima  <k  certiflima 
eflc  apparent,  gradatim  dcduda}  fmt;  hinc  enim  fe- 
quitur,   plane  nullos   in  iis  errores  eïTe  poiïe,  quin 

a.  Page  421,  1.  17-19. 

b.  IbiJ.,  1.  I  2-16. 


496.  SeXT^E    ReSPONSIONES.  447 

facile  a  quovis  mediocri  ingenio  praedito  advertantur. 
Atque  hîc  idcirco  mihi  videor  meritô  poffe  conclu- 
dere,  non  tam  ea  quae  fcripfi  infirmari  authoritate 
dodiffimorum  virorum,  qui  ipûs  fsepe  perledis  non- 
dum  poffunt  affentiri,  quàm  e  contra  eorundem  au- 
thoritate confîrmantur,  ex  eo  quôd  nuUos  errores 
five  paralogifmos,  poft  tôt  accurata  examina,  in  de- 
monftrationibus  meis  annotarint. 

FINIS  . 


a.  Ici  se  termine  le  texte  de  la  première  édition,  comme  celui  de  la  pre- 
mière pagination  de  la  seconde  édition.  Vient  ensuite,  dans  la  première 
édition,  un  feuillet  qui  contient  VExtraiâ  du  Priuilege  du  Roy  (voir 
ci-après)  et  V Errata,  précédé  de  la  note  suivante  : 

"  Quoniam  hxc  absente  Authore,  atque  ab  exemplari,  non  ab  eius  ma- 
»  iiuscripto,  typis  mandata  sunt,-  nulla  diligcntia  potuit  impedire,  quin 
»  aliqui  errores  irrepserint,  quorum  praecipui  sic  corrigentur.  » 

Dans  la  seconde  édition,  la  page  496  est  suivie  du  faux -titre  de  la 
seconde  pagination. 


EXTRAICT  DV  PRIVILEGE  DV  ROY 


Par  grâce  &  Prhiilege  du  Roy  tres-ChreJlien,  il  ejl  permis  à  l'Autheur 
du  Liure  intitulé,  Meditationes  Metaphyllcae,  de  prima  Philofophia,  de 
faire  imprimer  fes  Œuures  par  tel  Imprimeur  &  Libraire,  &  en  telle  part 
que  bon  luy  femblera,  dedans  &  dehors  te  Royaume  de  France,  6'  ce  pen- 
dant le  terme  de  dix  années  confecutiues,  à  compter  du  tour  qu'il  fera 
acheué  d'imprimer,  fans  qu'aucun  autre  que  le  Libraire  qu'il  aura  choifi 
le  puiffe  imprimer,  ou  faire  imprimer,  en  tout  ny  en  partie,  fous  quelque 
prétexte  &  déguifement  que  ce  fait,  ny  en  vendre  ou  débiter  d'autre  im- 
p>  efjion  que  de  celle  qui  aura  ejié  faite  par  fa  permifjion,  à  peine  de  mille 
Hures  d'amende,  conjifcation  de  tous  les  exemplaii  es,  &  ainft  qu'il  ejl  plus 
amplement  déclaré  par  les  Lettres  données  à  ''jris  le  4.  iour  de  May  1 63y . 
Par  le  Roy,  en  [on  Confeil,  Ceueret.  Et  f citées  du  grand  Sceau  de  cire 
iaune,fur  fimple  queue. 

Le  Sieur  René  des-Cartes  a  permis  à  Michel  Soly,  marchand  Libraire 
à  Paris,  d'imprimer  le  prefeni  Liurc,  intitulé,  Meditationes  Metaphyftcœ 
de  prima  Philofophia,  &  de  iouir  du  Priuilege,  pour  le  temps,  &  aux  con- 
ditions entreux  accordées.  A  Paris,  le  2.  Aouft  1641. 

Acheué  d'imprimer-le  zS.  Aoufl  164t. 


Objediones  feptim^ 

(    N 

MEDITATIONRS 

De  prima  Philofophia  cum 
notis  Autfioris. 


^mfitîoiUmi  , 


Apud  LuJoWcum  Elzcvirium  ,  li^ii 


Œuvres.  II. 


57 


OBJECTIONES  SEPTIM.Î 

CUM    NOTIS    AUTHORIS 
SIVE 

DISSERTATIO    DE    PRI.MA    J'HILOSOPHIA 


j         Milita  ex  me  quœris,   V[ir)  C^LiriJfime).  circa  noram      A 
ve/Jigandi veri  mcthodujn,  iifquc  ut  refpondeam,  non  modo 
pojIuLis,  /cd  injlantcr  urges.  Silebo  tamcn.  nec  morem     B 
geram,  mihi  niji  illud  ante  concejferis  :  abducamu.s  ani- 
mum  pcnitus  totâ  in  dijfertationc  ab  iis,  qui  eà  de  re  aut 

lo  fci-ipferc  aut  dixere  aliquid;  addoquc,  quœfita  tua  fie  eom- 
ponas,  ut  ne  videari.s poJluLve  quid fenferint,  &  que  anime, 
qiio  exitu,  reélene  an  fecus  ;  fed  perinde  quajî  nemo  fen- 
ferit,  fcripferit,  dixerit  iis  de  rébus  quicquam,  qua'ras 
dumtaxat  ea,  quœ  meditanti  tibi,  &  novam  aliquam  pJiib)- 

i5     l'ophandi  methodum  vejîiganti,  aliquid  difficultatis  liaberc 
videbunlur,  ut  hoc  paclo,  &  verum  quœramus,  &  ita  quœ- 
ramus,  ut  amicitiœ  obfervantiœque  leges  crga  viro.s  doclo.s    f, 
falvœ  &  ineol  urnes  retineantur.  Quia  annuis  &  f  ponde  s. 
ego  qiioquc  tuos  ad  nutus  refpondeo.  Itaquc 

2  0  NoT.i:. 

Multa  ex  me  quœris.   Cùm  hanc   dllVertationcm  ab     a 
ejus   authore    acceperim,  poftquam  enixe  rogalîem, 
ut  ea  quae  ab  ipfo,  in  meas  Meditationes  de  prima 
Philofophiâ,  confcripta  fuifle  audiebam,  «  vel  in  lucem 


4)2  OEuvRES  DE  Descartes. 

»  cderet,  vel  faltem  ad  me  mitteret,  ut  reliquis  ob- 
»  jedionibus  in  eafdem  Meditationes  ab  aliis  fadis 
»  adjungerentur"  »  :  non  potui  recufare  quin  illam  hîc 
adjunc^erem,  nec  ctiam  dubitarc  quin  ego  is  fim  quem 
ille  hoc  in  loco  alloquitur,  etfi  profedo  non  memi-  5 
nerim  me  unquam  ab  eo  quaifiviffe  quid  de  meâ  vejli- 
gandi  veri  met/wdo  fentiret.  Quin  c  contra,  cùm  ante 
fefquiannum  Velitationem  quamdam  ab  ipfo  in  me 
confcriptam  vidifTem,  in  quâ  veritatem  non  qusri,  fcd 
ea  qua.'  nunquam  fcripfi  nec  cogitavi,  mihi  affingi  ju- 
dicabam,  non  diflimulavi  me  in  pofterum  quicquid  ab 
illo  folo  veniret  refponfione  indignum  crediturum. 
Sed  quoniam  addidus  eft  Societati,  ob  dodrinam  ac 
pietatem  celeberrimx,  cujufque  omnia  membra  ita 
inter  fe  conjunda  funt,  ut  rarô  quicquam  ab  uno  ex  i5 
ipfis  fiât,  quod  non  ab  omnibus  approbetur  :  fateor  me 
non  modo  pollulaffe,  fed  &  inftanter  urfifîe,  ut  j  aliqui 
ex  eâ  Societate  mea  fcripta  examinare,  ac  quicquid  in 
iis  a  veritate  alienum  effet,  mihi  indicare  dignarentur. 
Rationes  etiam  multas  addiui,  ob  quas  id  mihi  non  20 
recufatum  iri  fperabam  ;  ac  monui,  me  ob  hanc  fpem 
«  quicquid  in  pofterum,  vel  ab  hoc  authore,  vel  a 
»  quovis  alio  ejufdem  Societatis,  de  meis  opinionibus 
»  fcriberetur.  maximi  effe  fadurum;  atque  non  dubi- 
»  taturum  quin  illud,  cujufcunquc  tandem  nomen  25 
»  ferret,  non  ab  illo  uno,  fed  a  pluribus  ex  dodiffimis 
»  <k  prudentiffimis  ejufdem  Societatis  effet  compofi- 
»  tum,  examinatum  i^'  corredum,  atque  ideo  nullas 
))  contineret  cavillationcs ,  nuUa   fophifmata,   nuUa 

a.  Lettre  à  Mcrsennc,  du  22  dcc.  1641.  —  Voir  i.  III,  p.  460,  1.  26,  à 
p.,467,  1.  2. 


ObJECTIONES    SÈPTIM.t.  4^  J 

M  convitia,  nullamque  inancm  loquacitatem,  fed  lan- 
»  tùm  firmiffimas  &  folidiffimas  rationes;  atque  ex  iis 
»  argumentis,  quœ  jure  in  me  afferri  poiïunt,  nullum 
»  in  eo  effet  omiffum  :  adeo  ut  pcr  illud  unum  fcrip- 
5  »  tum  erroribus  me  omnibus  meis  libeiatum  iri  confi- 
»  derem;  &  Il  quid  ex  iis  qua^vulgavi  non  foret  in  eo 
»  refutatum,  a  nemine  poffc  refutari,  Icd  omnino  ve- 
»  rum  &  cerium  effe,  arbitrarcr'  ».  Quamobrem  nunc 
haec  omnia  de   hac   Differtatione  judicarcm,  erede- 

10  remque  ipfam  lotius  Societatis  julTu  fcriptam  effc,  li 
nuUas  in  eà  cavillationes,  nulla  fophifmata,  nulla  con- 
vitia, nullamque  inanem  loquacitatem  contineri  certus 
effem.  Sed  fane,  fi  qua;  fmt,  nefas  puto  illam  a  tam 
fanclis  viris  profeclam  clTe  fufpicari  :  ».*v.  |  quoniam  hac    « 

i5  in  re  judicio  meo  non  fido,  dicam  hic  ingénue  ac  can- 
dide quid  mihi  videatur,  non  utullo  modo  meis  verbis 
ledor  credat,  fed  lantùm  ut  ipfi  proebeam  occafionem 
ad  examinandam  veritatem. 

Silcbo  tamen  &c.  Hic  promittit  author  nofler  fe  nul-     H 

20  lius  fcriptum  impugnàturum,  fed  tantùm  ad  ea  qua; 
ab  ipfo  qua^fivi  refponfurum.  Et  tamen  nihil  unquam 
ab  ipfo  qutcfivi  ;  nec  quidem  unquam  hominem  fum 
alloquutus,  aut  vidi.  Atque  ea  quse  me  ûmulat  a  fe 
qua:rere,    componit  ut  plurimum  ex  verbis,  qu?e   in 

2  5  Meditationibus  meis  habentur  :  adeo  ut  fit  plane  ma- 
nifeflum  nihil  praeter  illas  ab  ipfo  impugnari.  Caufœ 
autem  cur  contrarium  fingat,  fortaffe  funt  honeftie  ac 
pice  ;  fed  ego  non  alias  poffum  fufpicari,  quàm  quùd 
credat  fibi  hoc  pado  magis.liberum  effe  quidlibet  mihi 

a.  Lettre  à  Mersennc,  du  3o  août  1640.  —  Voir  t.  III,  p.  172,  1.  21,  à 
p.  ,73,1.  5. 


4)4  OEuvRES  DE  Desgartes. 

alîingerc,  quia  ncmpc  ex  mcis  fcriptis  mendacii  argui 
non  poterii,  cùm  fe  illa  non  impugnare  profiteatur; 
ac  pnvterea,  quôd  caverevelit  ne  leclorihus  fuis  occa- 
fioncm  dei  ea  examinandi  :  daret  enim  fortalîe,  (i  de 
iis  loqueietur;  quôdque  malit  me  tam  ineptum  atque      5 
imperitum  deicribere,  ut  ipfos  ab  omnibus  ils,  qme 
unquam  a  me  proficifcentur,  legendis  abfterreat.  Ita 
larvà  quàdam,  ex  fragmentis  mearum  Meditationum 
malc  compacta,  vultum  meum  non  tegere,  fed  defor- 
mare  conatur.  Ego  verô  illam  detraho  &  rejicio,  tum     lo 
quia  HiflrionicT  faciendae  non  fum  afliietus,  tum  etiam 
7    quia  hic,  ubi  mihi  !  cum  viro  religiofo  de  re  admodum 
ferià  quaeilio  eft,  parum  decet. 


QU/ESTIO  PRIMA. 

AN  ET  (jUO  PACTO  DUBIA  PRO  FALSIS  HABENDA.  li 

Quœris  primo  Jilnc  légitima  Icx  illa  vcjligandi  vcri  : 
quidquid  habet  vel  minimum  dubitationis,  illud  pro 
falfo  habendum  efl. 

Ul  refpondeam,  qucerenda  mihi funt  a  te  Jionnulla  : 

1.  Qz/Zt/y?/ ///z/ii  Minimum  dubitationis  ?  20 

2.  Quid  illud  Habendum  pro  fallb  ' 
j.  Quaterius  hahenàum  pro  falfo? 

18  Apris  clt,  //  II'}-  a  pas  d'à-        ^  i,  puis  à  la  liffiie  :  Quid  cil 
liiiéa  jusqu'après  attinct   (/.   2,        iftud,  etc. 
p.  ^55).  l'ieiit  ciisuile  le  litre  du 


Objectiones  Septuple.  4^5 


§  1.  QUID  MINIMUM  DUBITATIONIS  ? 

Ac  dubitationem  quodattinet,  quid ej} ijiud  Minimum? 
pluribus,  ais,  te  non  morabor.  Illud  habet  diibitationis 
aliquid,  de  quo  pojfum  dubitare,  an  fit  velan  ita  fe  habeat, 
5  non  temere  quidem,fed  validas  ob  rationes.  Prœterea  illud 
habet  dubitationis  aliquid,  circa  quod,  ctji  milii  clarum 
videatur,  pojfum  decipi  a  malo  aliquo  Genio,  qui  milii 
velit  illudere,  &  artibus  fuis  ac  prœfligiis  efficere,  ut  id 
clarum  &  certum  appareat,  quod  rêvera  ft  falfum .  Pri- 

10     mum  I  dubitationis  habet  non  parum;  fecundum  nonnihil    ^ 
quidem,  fed  illud  minimum,  fatis  tamen  ut  illud  dubium 
vocetur  &  fit.  Vis  exemplum  ?  Ejfe  terram,  cœlum,  colo- 
res; te  habere  caput,  te  oculos,  te  corpus  &  mentem,  dubia 
funt  primi  generis.  Secundi  verb  hœc  :  2  &  3  faciunt  5; 

i5     lolum  efi  fuâ  parte  majus ;  &  fimilia. 

Prœclare  fane.  At  ita  fi  fe  res  habet,  quid,  quœfo,  crit, 
quod  dubitationis  habeat  nonnihil?  Quid  immune  ab  eo 
metu,   quem  vafcr  intentât  Genius?  Nihil,  ais,  omnino     ^ 
nihil,    quoad    Deum   effe,    nec  poffe  decipere,   certà  & 

20  firmiffimis  ex  Metaphyficœ  principiis  exploratum  ha- 
beamus,  ut  ea  fit  lex  unica  :  ignoratâ  illâ  re,  an  fit 
Deus,  &,  fi  fit,  an  pofîit  effe  deceptor,  non  videor  de 
ullà  alià  re  plane  certus  effe  unquam  poffe.  Et  vcrô. 
ut  hic  mentem  meam  penilus  agnofcas,  nifi  fcivero  Deum 

2  5  effe,  &  veracem  Deum,  qui genium  illum  malum  coérceat, 
vereri  femper  potero  ac  debebo,  ut  ne  mihi  illudatur,  & 
falfum  verifpecieveluti  clarum  &  certum  obtrudatur.  Ubi 
verà  penitus  intellexero  Deum  effe,  nec  eum poffe  &  decipi 
&  decipere,  adeoque  necejfario  impedire,  mihi  ne  Genius 


4^^  OEi'VRF.s  DE  Descartes. 

imponat  in  iis .  quœ  cLirc  &  di/linclc  intcllcxcro ,  liiin 
cnimverd,  fi  qitcv  erunl  lalia,  Ji  quid  chrc  &  dijlinclc  pcv- 
ccpcro,  hœc  vcra.  Iicvc  ccrla  cffc  dicam,  ut  tune  temporis 
9  cajit  7'c\gula  veri  ccrtiquc  :  Illud  omne  eft  verum,  qiiod 
valde  clarc  li  diftinde  percipio.  AY/z/7  c/i,  quod  ultra  5 
quœram  :  vcnio  adfccundam,  jc 

%  2.   QUID,  PRO  FALSO  HABENDUM  ? 

Dicis  gmlià.  cuni  duhiumjît  haberc  te  oculos,  te  caput, 
te  corpus,  adeoquc  illud  habere  dcbcjs  pro  falfo,  ex  te 
foire  velim  quid  fit  illud  habere  pro  falfo.  An  credere  'o 
&  dicere  : falfum  cjl  me  habere  oculos,  caput,  corpus?  An 
credere,  &  volunthte  plane  in  contrarium  vcrfà  dicere: 
non  habeo  oculos,  caput,  corpus;  fivc,  ut  vcrbo  dicam, 
E  credere,  dicere,  poncre  oppoftum  ejus,  quod  dubium  ejl? 
Hoc  ipfum,  ais.  Belle.  At  refpondeas  adhuc  velim.  Non  ejl  i3 
certum  2  &  3  facere  5.  An  ergo  credam  &  ponam  :  2  &  3 
non  faciunt  5?  Crede,  ais,  S'pone.  Pergo.  Non  eft  certum 
me,  ifla  dum  loquor,  rigilarc  &  non  fomniare.  An  ergo 
credam  &  dicam  :  ita  dum  loquor,  non  vigilo,  fed  fomnio  ? 
Crede,  ais,  &  die.  Apponam  &  hoc  ullimum,  ut  ne  fim  20 
molejlus.  Non  efl  certum  id  quod  dubitanti  vigilelne  an 
dormiat,  apparet  clarum  &  certum,  certum  efe  &  clarum. 
An  ergo  credam  &  dicam  :  quod  dubitanti  vigiletne  an 
dormiat,  apparet  clarum  &  certum,  id  non  efl  clarum  & 
certum,  fed  obfcurum  &  falfum  ?  Quid  hœres  ?  Plus  œquo  25 
indulgcrc  non  potes  ditïidcntia:.  |  An  tibi  mimquam  con- 
tigit,  quod  bene  multis,  ut  fomnianti  certa  &  clara  ea  vi- 
dèrent ur,  qucc  dubia  poftea,  quœ  falfa  compcreris?  Sane 
pi'udenlice  ell  niiniquam  illis  plane  eonlîdcrc,  qui  le 


10 


Objectiones  Septim/E,  4^7 

vel  femel  decepere.  At,  ais,  aliafumme  certorum  ratio  F 
ejî.  Sutit  ea  ijliufmodi,  ut  vel  fomniantibus  aut  deliris  ap- 
parere  non  pojfint  dubia.  Seriàne  loqueris,  a?nabo  te,  qui 
illafumme  certa  fie  confingas,  ut  ne  fomniantibus  quidem 
5  aut  deliris  apparere  po£int  dubia  ?  Quœ  funt  illa  porro  ? 
Ac  fi  dormientibusy  fi  maie  fanis,  quœ  ridicula  funt,  quœ 
abfurda,  certa  interdum  videnlur,  &  fumme  certa,  quidni 
etiam  certa,  &  fumme  certa,  falfa  videantur  &  dubia  ?  Novi 
ego,  qui  dormitabundus  aliquando  pulfari  horam  quartam 

«o  audiverit,  &  fie  numeravit  :  Una,  Una,  Una,  Una;  ac  tum 
prœ  rci  abfurditate,  quam  animo  concipiebal,  exclamavit  : 
Nœ  délirât  horologium!  qualer  pulfavit  horam  primam. 
Et  verd  quid  adeo  efi  abfurdum  &  a  ratione  alienum,  quod 
dormienti,  quod  deliro  veniî'e  non  poffit  in  mentem  ?  quod 

i5  non  probet  famnians,  non  credat,  &  de  eo  tanquam  a  fe 
prœclare  invento  excogitatoque  non  gratuletur  ?  Sane,  ut 
ne  pluribus  tecum  contendam,  nunquam  effeceris,  ut  hoc 
ej/à/wm  ;  Quod  dubitanti  fomnietne  an  vigilet,  vidctur 
certum,  efl  certum,  &  ita  certum,  ut  llatui  poffit  velut 

3o    fundamentum|fcientice  alicujus&MetaphyficîE  fumme    li 
certse  &  accuratoe  ;  hoc,  inquam,  habeam  tam  certum  atque 
illud  :  2  &  j  faciunt  ^,  nedum  tam  certum,  ut  de  eo  nullo 
modo  quifquam  dubitare  poffit,  nec  decipi  circa  illud  a 
Genio  aliquo  malo;  nec  vcreor  tamen,  càfiin  mente perfii- 

25  tero,  ut  me  quifquam  putet  pervicacem.  Quare  aut  ex  lege 
illa  tua  fie  dicam  :  non  efi  certum  id  efi'e  certum,  quod  appa- 
ret  certum  ei  qui  dubitat  vigiletne  an  dormiat;  ergo  quod 
dubitanti  vigiletne  an  dormiat  apparet  certum,  id  repu- 
tari  potefi  ac  débet  tanquam  falfum,  &  omnino  pro  falfo 

3o  habendum  efi.  Aut  fane,  fi  quam  habes  aliam  peculiarcm 
tibi  regulam,  mecum  communicabis.  Venio  ad  tertiam,  & 

Œuvres.  II.  58 


4)8  Œuvres  de  Descartes. 


§  3.  QUATENUS  HABENDUM  PRO  FALSO? 

Qiiœro,  cùm  certum  non  videatw  2  &  3  facere  5, 
cùmque  ex  p'rœcedenti  régula  debeam  crcdere  &  dicere  : 
2  &  3  non  faciunt  5,  an  continua  illud  ita  debeam  cre- 
dere,  ut  mihi  perfuadeam  aliter  habere  fe  non  pojjfe,  5 
atque  illud  certum  ejfe.  Miraris  quœfitum  illud  mcum. 
Nec  mihi  mirum,  cùm  ipfe  mirer.  Refpondcas  tamen 
necejje  ejî,  a  me  Jî  refponfuju  expccîas.  Vis  habcam  illud 
certum  :  2  &  3  non  faciunt  5^  Imà  vis  illud  effe  &  videri 
12  omnibus  certum,  &  |  ita  certum,  ut  etiam  ab  artibus  malt  10 
Genii  tutumjit? 

Rides,  ais  :  Idfano  homini  qui  veniat  in  mentem  ? 
Quid  igitur?  Dubium  erit  &  incertum,  perinde  atque 
illud  :  2  &  3  faciunt  5  ?  Hoc  fi  ita  cft,  fi  dubium  cjl  illud  : 
2  &  3  non  faciunt  5,  credam,  &  tua  ex  lege  dicam,  illud     i5 
eJfe  falfum,  adeoque  ponam  contrarium,  &  ita  fîatuam  : 
2  &  3  faciunt 5.  Atque  eodem  modo  in  cœteris  me geram; 
&  quia  certum  non  vidctur  effc  corpus  aliquod,  dicam  : 
Nullum  eft  corpus;  &  quia  certum  non  cjl  illud,  NuUum 
cft  corpus,  dicam,  volunlatc  penitus  in  contrarium  verfâ  :     20 
Aliquod  eft  corpus;  fimulque  &  corpus  erit,  &  non  erit. 
G         Ita  eft,  ais;  alque  illud  efl  dubitare,  in  orbem  ferri, 
ire,  redire,  hoc  &  illud  afîrmare  &  negare,  clavum  fîgcre 
&  refîgere. 

Prœclare  omnino.  Al,  ut  iis  utar  quœ  dubia  crunt,  quid     2$ 
faciam  ?  Quid  de  illo  :  2  &.  )  faciunt  )  ?  Et  de  iflo  :  ali- 
quod eft  corpus  ?  Ponamne  ?  An  ncgabo  ? 

Nec  poncs,  ais,  nec  negabis.  Nculro  utcris;  ulrumque 
habebis  velut  falfum,  nec  ab  iis,  quœ  fie  nutant,  quidquam 


Objection  ES  Septim^.  4^9 

expeéîabis,  niji  illud  quoque  nutans,  dubium  &  incertum. 
Quia    nihil  fuperejî  quod  rogem,  refpondeo  vicijjim, 
ubi  tamen  doélrinœ  tuœ  brevem  \fecero  fyllabum.  13 

1.  De  rébus  cmnibus,  ac  prœfertim  de  mater ialibus, 
5    pojfumus  dubitare,    quandiu  fcilicet  non    habemus   alia 

fcientiarum  fundamenta,  quàm  ea  quœ  antchac  habuimus. 

2.  Aliquid  habere  pro  falfo  ejî  ajjenfioncin  fuavi  ab 
eo  tanquam  ab  aperte  falfo  cohibere,  &,  voluntate  plane 
in  contrarium  verfâ,  opinionein  fuam  de  eo  tanquam  fal- 

10   fam  &  imaginariam  fingere. 

j.  Eatenus  id  quod  dubium  <efî>  haberi  débet  pro 
falfo,  ut  oppojitum  illius  fit  quoque  dubium  &  pro  falfo 
habeatur^. 

NOTJE.. 

i5  Puderet  me  elle  nimis  dili^entem,  &  multa  verba 
impendere,  in  omnibus  annotandis,  quse,  meis  Tere 
verbis  hîc  expreiïa,  pro  meis  tamen  non  agnofco.  Sed 
rogo  tantùm  ledores  ut  memoriâ  répétant  ea  quae  in 
I  Meditatione,  atque  initio  2  ac  3,  ipfarumque  fynopfi 

20  a  me  fcripta  funt;  agnofcent  enim  fere  omnia  quse  hîc 
habentur,  inde  quidem  effe  defumpta,  fed  ita  turbata, 
diftorta  &  perperam  interpretata  proponi,  ut,  quamvis 
ibi  nihil  non  valde  confentaneum  rationi  contineant, 
hîc  tamen  magna  ex  parte  abfurdiflîma  videantur. 

25         Validas  ob  rationes^.  Dixi  fub  finem  i  Meditationis,     C 
nos  pofTe  de  iis  omnibus,  quse  nunquam  adhuc  fatis 

3  Après  fyllabum,  //  n'y  a  pas  de  mise  à  la  ligne  jusqu'aux  Nota;. 

a.  Voir  la  suite,  p.  462,  1.  lô,  ci-après. 

b.  Ci-avant,  p.  455,  1.  5. 


460  Œuvres  de  Descartes. 

i4  clare  perfpeximus,  dubitare  «  ob  |  validas  &  meditatas 
»  rationes  »,  quia  nempe  ibi  tantùm  agebatur  de 
fummâ  illâ  dubitatione,  quam  faepe  metaphyficam, 
hyperbolicam,  atque  ad  ufum  vit?e  nullo  modo  tranf- 
ferendam  eiïe  inculcavi,  &  ad  quam  id  omne,  quod  5 
vel  minimum  fufpicionis  afferre  potcft,  pro  fatis  va- 
lida ratione  fumi  débet.  Hîc  verô  vir  amicus  &  candi- 
dus  proponit  in  exemplum  eorum,  de  quibus  dixi  du- 
bitari  «  ob  validas  rationes  »,  an  fit  terra,  an  habeam 
corpus,  &  fimilia,  ut  nempe  fui  ledores,  qui  de  hac  10 
Metaphyficà  dubitatione  nihil  fcient,  ipfam  ad  ufum 
vitse  referentes,  me  non  fanae  mentis  elTe  arbitrentur. 

D         Nihil,  ais,  oinnino  nihil''.  Quo  fenfu  iftud  Nihil  debeat 
intelligi,  fatis  explicui  variis  in  locis  :  ita  nempe,  ut, 
quandiu  attendimus  ad  aliquam  veritatem,  quam  valde     1 5 
clare  percipimus,  non  poffimus  quidem  de  ipfù  dubi- 
tare; fed  quando,  ut  f?epe  accidit,  ad  nullam  fie  atten- 
dimus, etfi  recordemur  nos  antea  multas  ita  perfpe- 
xiffe,  nulla  tamen  fit  de  quâ  non  meritô  dubitcmus,  fi 
nefciamus  id  omne  quod  clare  percipimus  verum  effe.     20 
Hîc  verô  vir  accuratus  hoc  Nihil  ita  intelligit,  ut  ex 
eo  quod  femel  dixerim  .nihil  elfe  de  quo  non  liceat 
dubitare,  nempe  in  prima  Mcditatione.  in  quâ  fup- 
ponebam  me  non  attendere  ad  quicquam  quod  clare 
perciperem,  concludat  me  etiam  in  fequeniibus  nihil     '^5 
certi  polfe  cognofcere  :  tanquam  li  rationes,  quas  in- 
terdum  habemus  ad  dubitandum  de  re  aliquà,  non  fint 

15    legitimse  j  ac  validae,  nifi  probent  de  eâdem  re  femper 
effe  dubitandum. 

E  Credcrc,  dicci-e,  poncre  oppofuuvi  cjus  quod  dubiuvi     3o 

a.  Page  455,  1.  i8. 


Objectiones  Septinle.  461 

ejî'^.  Ubi  dîxi  dubia  effe  aliquandiu  pro  falûs  habenda, 
five  tanquam  falfa  rejicienda,  tam  manifefte  explicui 
me  tantùm  intelligere,  ad  veritates  metaphyfice  certas 
inveftigandas,  non  majorem  habendam  efle  rationem 
5  dubiorum,  quam  plane  falforum,  ut  nemo  fanae  men- 
tis videatur  pofTe  aliter  mea  verba  interpretari  ;  & 
nemo  mihi  affingere,  me  voluifTe  credere  oppofitum 
ejus  quod  dubium  eft,  praefertim,  ut  paulô  poft  habe- 
tur,  ita  credere  ut  mihi perfuadeam  aliter  habere  fe  non 

10  pojfe,  atque  illud  certum  ejfe^^  nifi  qui  pro  cavillatore 
haberi  non  erubefcat.  Et  quamvis  hoc  ultimum  ab 
Authore  noftro  non  affirmetur,  fed  ut  dubium  tantùm 
proponatur,  miror  tamen  virum  tam  fandum  voluilTe 
hac  in  parte  imitari  peflimos  illos  detradores,  qui  fepe 

i5  fie  tantùm  narrant  ea  quae  de  aliis  credi  volunt,  ad- 
dentes  fe  ipfos  non  credere,  ut  impunius  maledicant. 

Alia  fumme  certorum  ratio  ejî.  Sunt  ea  ijîiufmodi  ut  rcl    F 
fomniantibus  aut  deliris  apparere  non  pojfint  dubia  '■".  Ncf- 
cio  per  quam  Analyfin  vir  fubtiliflimus  hoc  ex  meis 

20    fcriptis  deducere  potuerit  ;  non  enim  memini  me  quic- 
quam  taie  unquam  vel  per  fomnium  cogitalTe.  Con- 
cludere  quidem  potuilTet  ex  mcis,  id  omne  quod  ab 
aliquo  clare  &  diftinde  percipitur  effe  |  verum,  quam-    dt 
vis  ille   aliquis  poffit  intérim  dubitare  fomnietne  an 

»5  vigilet,  imô  etiam,  fi  lubet,  quamvis  fomniet,  quam- 
vis fit  delirus  :  quia  nihil  poteft  clare  ac  diftinde  per- 
cipi,  a  quocunque  demum  percipiatur,  quod  non  fit 
taie  quale  percipitur,  hoc  cft,  quod  non  fit  verum.  Sed 

a.  Page  456,  1.  14. 

b.  Page  458,  1.  4-6. 

c.  Page  457,  1.  I-?. 


462  OEuvRES  DE  Descartes. 

quia  foli  prudentes  rede  diftinguunt  inter  id  quod 
ita  percipitur,  &  id  quod  taniùm  videtur  vel  apparet, 
nolo   mirari   quod   vir  bonus  unum  pro   altero   hîc 
Tumat. 
Cl         Alque  illud  ejî  dubitare,  in  orhem  ferri''  &c.  Dixi  du-       5 
biorum  non  majorem  habendam  effe  rationem  quàm 
fi  omnino  falfa  effent,  ut  ab  illis  cogitatio  plane  avo- 
cetur,  non  autem  ut  modo  unum,  modo  ejus  contra- 
rium  affirmetur.  Sed  nuUam  author  nofter  occafionem 
cavillandi  non  quccfivit.  Intérim  verô  notatu  dignum     10 
eft,  ipfum  hîc  in  fine,  ubi  ait  fe  brevem  facere  dodrinae 
meîe  fyllabum,  nihil  eorum  mihi  tribuere,  quae  in  pr?e- 
ccdentibus  aut  fequentibus  reprehendit  vel  irridet, 
ut  nempe  fciamus  illum  ifta  tantùm  mihi  per  jocum 
atfinxilVe,  non  feriô  credidilTe.  i5 

Responsio. 

Rcfp.    I .    Si  Icx  illj,  in  velligando  vero,  id  quod  vel 
niinimiun  duhiLilionis  hahct  pro  fjlfo  habcndiim  cjî,  fie 
inlcUigatiir  :  ciim  vejîigainus  quidjit  certuni,  non  dcbc- 
17    ;////.v   ullo  modo  nili  iis,  quœ   non  funt  \certa,  .lut  quœ     20 
habcnt  diibilationi.s  aliquid,  légitima  cJl,   ujii  reeepta,  &^ 
communijjiina  apud  omnes  Philo foplios. 

Rcfp.  2.  Si  i/c'?v7  Icx  itj  intclligatur  :  ciim  vcjligamus 
quid  /il  eerlum,  lU  debemus  rcjiccre  omnia  quj.'  ccrlj 
non  finit,  .iitt  ciliqito  modo  diibi.i.  iil  illis  nullo  paclo  iitj-  21 
///;//•,  adeoque  ea  fpeclemiis  pcrindc  quj/i  non  clfcnt,  aut 
patins  ea  non  fpeelemus  omnino,  fed  cib  iis  penilu.s  abdu- 
eaniu.s  animum.  légitima  quoque  ejh  tuta.  tritaque  eliam 

u.   l'auc  4S8,  I.  j2. 


Objectiones  Septim.^-;.  46^ 

a  iyronibus,  atqiie  affinitatem  habet  tantam  cum  prcece- 
denti,  ut  ab  câ  vix  dijfci-al. 

Refp.  3.  Si  dicla  lex  ilafumatur  :  ciim  ve/ligavius  quid 
certum  fit,  ita  debemus  rejicere  dubia  omnia,  ut  ponamus 
5  ea  de  faclo  non  ejje,  aut  ejfe  illorurn  oppo/itum  rêvera,  & 
utamur  eà  fuppojitione  lanquain  certo  aliquo  fundamento, 
Jive  utamur  us  non  exijîentibus,  aut  nitamur  eorum  non 
cxijicntiâ,  illegitima  ejl,fallax,  &  cum  bonâ pugnans  Phi- 
lo fophiâ,  ut  quœ Jupponat  dubii  aliquid  &  incerti  ad  vejli- 

10  gandum  verum  &  certum,  aut  quœ  fupponal  tanquam  cer- 
tum id  quod  alio  atquc  alio  modo  Je  poteji  habere,  puta  ea 
quœ  dubia  f uni  de  faclo  non  exijîcrc,  cùm  Jicri  pojfil  ut 
exijîant. 

Refp.  4.  Si  qui.s,  câ  Icge  inlellecld  ut paulà  anle,  vellet 

i5     uti  ad  vejîigandum  vcrum  ccrlumquc,  ix  oleum  &  operam 

perdcret,  \ac  rcr/arel  molam  cilra  mercedem,  ut  qui  non 

magis  con/iccrci  id  quod  quœrit,.quàm  illius  oppofilum. 

Vis  exemplum?  \  cjhgal  aliquis  an  pojjit  cjfc  corpus,  aut 

ccrporeus,  coque  inter  cœtera  utitur  :  non  ejl  certum,  cor- 

vo    pus  aliquod  cxi/Iere:  crgo.  ex  Icgc  lalà,  ponam  &  dicam  : 
nullum  corpus  exi/Iil.  Tum  rc/umet .  nullum  corpus  exijlil  ;     H 
fum  vcrô  ego  &  exi/Io.  ut  mihi  aliunde probe  compcrtum 
ejl;  crgo  non  po[fum  c[je  corpus.  Prœclare  quidem;  at  eccc 
ul  eodem  ex  capifc  ducal  oppojilum.  Non  cjl  certum,  ait, 

2 S  aliquod  corpus  exi/lere;  crgo  ex  lege  ponam  dicamque  : 
nullum  corpus  cxi/lii.  Al  quale  illud  :  nullum  corpus 
exi/lir.^  Dubium  fane  &  incerlum.  Quis  illud  prœjlel? 
unde?  Confecla  rcs  e/l.  Dubium  illud  eji  :  nullum  corpus 
ex i /lit;  er:.^t>  ex  lege  dicaui  :  aliquod  corpus  exi/lit.  Sum 

3o  vero  &  exi/lo;  crgo  po/jiiin  corpus  effe,  fi  aliud  vctal  ni  lui. 
En  polfum  effe  corpus.  &  non  poffum  elle  corpu.^.  An  f'eci 


18 


464  Œuvres  de  Descartes. 

fatis?  Vereor  ut  ne  plane  fecerim,  quantum  ex  quœfitis 
fequentibus  colligo.  Itaque  '^ 


NOTiE. 

Hîc  in  duabus  primis  refponfionibus  omne  id  ap- 
probat,  quod  de  re  propofitâ  cenfui,  quodve  ex  meis      5 
19     fcriptis  elici  poteft.  Sed  j  addit  ejfe  communijjîmum,  tri- 
tuvtque  etiam  a  tyronibus^ .  In  duabus  autem  ultimis  id 
reprehendit  quod  me  cenfuifle  vult  credi,  quamvis  fit 
tam  abfurdum  ut  in  mentem  nullius  hominis  fani  ve- 
nirc   poflit.   Allute  fane,  ut  quicunque  Meditationes     10 
me;. s  non  legerunt,  vel  non  tam  attente  legerunt,  ut 
recle  fciant  quid  in  iis  contineatur,  iplius  authoritate 
commoti,  me  ridiculas  opiniones  habere  arbitrentur; 
atque  ut  aliis,  qui  id  non  credent,  faltem  perfuadeat, 
nihil  a  me  allatum,  quod  non  fit  conimunij/imum,  tri-     i5 
tunique  cliam  a  lyronihus.  Ego  verô  de  hoc  ultimo  non 
difputo.   Neque  ullam  unquam  ex  novitate  mearum 
opinionum  laudem  quaefivi  :  nam  contra  ipfas  omnium 
antiquilîimas  puto,  quia  vcriirimas;  0^  nulli  ici  magis 
loleo  ftuderc,  quàm  fimpliciffîmis  quibufdam  verita-     20 
tibus  animadvcrtendis,  quK  cùm  mentibus  noftris  fint 
innata,',  ftatim  atque  alius  admonetur,  non  putat  fe 
illas  unquam  ignoralfe.  Ac  certe  facile  potell  intclligi 
hune  authorem  non  aliam  ob  caufam  mea  impugnarc, 
quam  quia  Se  bona  Oi:  nova  effe  arbitratur  :  nam  fane,     .'3 
fi  tam  abfurda  crederct  ac  fingii,  conicmpiu  0(;  fileniio 

a.  Voir  la  Suite,  Quœslio  Sccun.hi,  ci-aprèî. 

b.  Pa^e  4.62.  I.  22    et  p.  463.  1.  1. 


Objectiones  Septim.'e.  465 

potius  quam  tam  longà  &  affeclatâ  refutatione  digna 
judicaffet. 

Ergo,  ex  legè  latâ,ponam  &  dicam  oppojïtum  "^ .  Vellem  H 
fcire  quibus  in  tahulis  iflam  unquam  legem  fcriptam 
5  invenerit.  lam  quidem  fupra  fatis  illam  inculcavit; 
fed  ibi  etiam  fatis  |  negavi  meam  effe,  nempe  in  notis  20 
ad  verba  :  Crcderc,  dicerc,  ponere  oppojuum  ejus  quod 
dubium  eji.  Nec  ille,  opinor,  meam  effe  fuflinebit,  Il  eâ 
de  re  interrogetur.  Induxit  enim  me,  fupra  in  ^  %^  de 

10  lis  quœ  dubia  funt  fie  loquentem  :  Ncc pones,  nec  nega- 
bis,  neutro  uteris,  iitrumquc  habcbis  relut  fa  If  uni  ^ .  Ac 
paulo  poft,  in  fuo  dodrinœ  mex  fyllabo,  oportere  af- 
fenftoneinfuam  a  dubio,  tanguant  ahaperte  falfo,  cohiberc; 
ac  voluntale  plane  in  contrariuvi  verfâ  opinionem  fuani  de 

i5  co  tanquam  falfam  &  imaginariamjingere'^,  quod  plane 
aliud  eft  quàm  ponere  &  dicere  oppojitum,  ita  fcilicet  ut 
iftud  oppofitum  provero  habeatur,quemadmodum  hic 
fupponit.  Atque  ubi  ego,  in  i  Meditatione,  dixi  me  vclle 
aliquandiu  conari  mihi  perfuadere  oppofitum  eorum 

20  qua;  antea  temere  credideram,ftatim  addidi  me  id  velle. 
ut  valut  îequatis  utrimque  prsjudiciorum  ponderibus 
non  magis  in  unum  quàm  in  aliud  propenderem,  non 
autem  ut  alterutrum  pro  vero  fumerem,  idve  tanquam 
fcientia^  fumme  cert?e    fundamcntum    ftatuerem,   ut 

25  alibi  etiam  cavillatur.  Itaque  vellem  fcire  quo  inftituto 
legem  illam  fuam  attulerit.  Si  ut  ipfam  mihi  affingat, 
defidero  ejus  candorem;  patet  enim  ex  didis  ipfum 
rede  fcire  meam  non  effe,  quia  fieri  non  poteft  ut  quis 

a.  Page  463,  1.  20. 

b.  Page  458, 1.  28. 

c.  Page  459,  1.  7. 

Œuvres.  II.  5g 


466  OEt'VREs  DE  Dkscartes. 

pulct  utrumque  habendumcne  vclul  falfum,  licut  dixit 
me  putare.  ac  llnuil  uniusopporilum  ponat  t't  dicat  effe 
21  verum,  ut  in  hac  \c^e  habctur.  j  Si  verô  tantùm  animi 
caufà  ipfam  attulit,  ui  aliquid  haberet  qiiod  impugna- 
ret,  miror  acumen  ejiis  ingenii,  quèd  nihil  magis  veri-  5 
fimile  aut  lubtile  poluerit  excogitarc.  Miror  otium, 
quod  tam  multa  verba  impendcrit  in  refutandà  opi- 
nione  tam  abfurdà,  ut  nequidem  ulli  puero  leptuenni 
probabilis  vidcri  poiru  ;  notandum  cnim  eft  illum  hue 
ufque  nihil  prorfus  praeter  ineptiflimam  iftam  legcm  'o 
impugnafl'e.  Miror  denique  vim  ejus  imaginationis, 
qu6d  cùm  tantùm  in  iftam  vanilïimam  &  ex  cerebro 
fuo  educlam  chimseram  prseliaretur,  eodem  tamen 
plane  modo  compofuerit  gradum,  iifdemquc  femper 
ufus  fit  verbis,  ac  fi  me  adverfarium  habuilTet,  libique  '5 
repugnantemcoràm  vidiflet. 


QU/ESTIO  SECUNDA. 

AN  SIT  nos  A  METHODUS  PHILOSOPHANDI  PER 
ABDICATIONEM  DUBIORUM  OMNIUM. 

Quœris  2  :  An  bonafit  mcthodus philofophandi pcr  ab-    20 
dicationem  eorum  omnium,  quœ  quovis  modo  duhu  Junt. 
Hanc  nifi  melhodum  fufius  aperias,  non  ejl  quàd  a  me  ref- 
ponfujn  exfecles;fic  verô  facix. 

Ut  philo fophcr,  jis,  ut  vejîigem  fitne  aliquid  ccrti,  & 
fumme  certi,  &  quid  illud  fit,  fie  facio.  Omnia  quce  olivi     iS 
I     credidi,   qu^  .vitchac   fciri,   cùm  dubia  fint  &  incertj. 


Objectionks  Septim-^;.  467 

pro  \faljis  habeo,  eaque  penitus  abdico,  ac  milii pcrjuadco     22 
nec  cjje  terram,  nec  cœlum,  nec  quidqiiam  conim  quœ  olun 
credidi  in  mundo  ejfe,fed  7iec  mundum  ipfum,  nec  corpus 
ullum,  nec  mentem,  verbo  dico,  nihil.  Tum  faclâ  illà  ge- 

5  neralï  abdicatione,  aîque  obtejîatus  nihil  ejfe,  penitus  phi- 
lofophiam  ingredior  ineam,  eâque  duce  verum  &  certum 
vejîigo  caute,  prudenter,  perinde  tanquam  effet  Genius 
aliquis  potentijjimus  &  callidiffimus,  qui  me  vellet  in  erro- 
rem  inducere.  Quare,  ut  ne  decipiar,  circumfpicio  attente, 

10    atque  illud  habeo  plane  conjïitutum,  nihil  admittere,  quod 

non  fit  ifiiufmodi,  ut  in  eo,  quantumvis  nitatur  Genius  illc 

vaferrimus,  mihi  nullo  modo  pojjit  imponere,  fed  ne  ipfe 

quidem  pofiim  a  me  extorquere  id  ut  cJJe  dijfimulem,  ne- 

■  dum  negem.  Cogito  igitur,  volve  &  revolvo,  quoad  occur- 

i5  rat  aliquid  taie,  atque  illud  ubi  offendi,  co  lanquam  Ar- 
chimedeo  punélo  utor  ad  cruenda  cœtera,  coque paclo  alia 
ex  aliis  certa  penitus  &  explorata  indipifcor. 

Prœclare  omnino,  ac,  fpecietn  quod  attinet,  facile  ref- 
ponderem  Methodum  illam  videri  mihi  illufirem  &  ejni- 

20    nentem;  veriim,  quia  refponfum  expeclas  accuratum,  nec 
illud  a  me  reddi polefi,  nifi  antca  iifu  &  cxercitatione  ali- 
qud  tentem  illam  tuam  methodum,  tritam  tutamque  inea- 
mus  viam,  ex\ploremus  ipfi,  quid  in  eà  fit  tandem  ;  &  quia     23 
Jlexus  illius  nofii,  cal  les  &  diverticula,  teque  in  eà  diu 

25  cxcrcuifii,  ducem  mihi  te  prœbe.  Age,  fiire  :  expedilum 
liabes  aut  focium  aut  difcipulum.  Quid  jubés?  Ad  illud 
itcr,  ctfi  novum  &  mihi  tenebris  non  affueto  formidandum, 
accedo  luben»,  adeo  me  verifpecies potenter  allicit.  Audio 
le  :  jubés  id  faciam  quod  te  facientem  vider o;  ibi  pedem 

3o  figam,  ubi  fixer is.  Prœclara  fane  imperandi  duccndique 
ratio.  Ut  mihi  places!  Audio. 


468  Œuvres  de  Descartes. 


?!  1.  ADITUS  APERITUR  IN  METHODUM. 

Principio,  ais,  ut  vêlera  revolvi  animo,  cogor  tandem 
fateri  nihil  elfe  ex  iis  quîe  olim  vera  putabam,  de  qiio 
non  liceat  dubitare,  idque  non  per  inconliderantiam 
vel  levitatem ,  fed  propter  validas  ti  meditatas  rationes  ;  5 
ideoque  etiam  ab  iifdem,  non  minus  quàm  ab  apertc 
falfis,  aflenfionem  efle  cohibendam,  fi  quid  certi  velim 
invenire '.  Quare  non  maie  agam,  fi,  voluntate  plane  in 
contrarium  verfa,  meipfum  fallam,  ac  veteres  illas  opi- 
niones  aliquandiu  omnino  falfas  imaginariafque  elle  10 
fingam,  donec  tandem,  velut  a.^quatis  prsejudiciorum 
ponderibus,  nulla  amplius  prava  confucludo  judicium 
meum  a  redâ  rerum  perceptione  detorqueat'\  Sup- 

24  ponam  igitur  Genium  aliquem  malignum,  cundcm- 
que  fumme  potentem  &  callidum,  omnem  fuam  in-  '5 
duflriam  in  eo  pofuifle,  ut  me  falleret.  Putabo  cœlum, 
aërem,  terram,  colores,  figuras,  fonos,  cunclaquc 
externa  nihil  aliud  effe  quàm  ludificationes  fomnio- 
rum,  quibus  infidias  credulitati  mc?c  tetendit'.  Per- 
fuadebo  mihi  nihil  plane  effe  in  miindo,  nullum  cœlum.     -° 

K  nullam  terrain,  nullas  mentes,  nulla  corpora,  aie  nullas 
mentes,  nulla  corpora,  &c.  ;  hœc  meta  fit,  & princeps  meta. 
Confiderabo  meipfum  tanquam  manus  non  habentem, 
non  oculos,  non  carnem,  non  fanguinem,  non  aliquem 
fenfum,  fed  ha^c  omnia  me  habere  falfo  opinanlcm.  ^5 
Manebo  obflinate  in  hac  meditatione  defixus^'. 

a.  Voir  ci-avant,  p.  21,  I.  37,  à  p.  22.  I.  2. 

b.  Page  22, 1.  12-18. 

c.  Ibid.,  1.  23-29. 

d.  Page  22.  I.  ag   a  p.  23,  I.  4. 


ObJECTIONES    SEPTIM.1i.  469 

Hic,Jîplacet,fubfiJîamusaliquanlulum,  ut  novofs  refit- 
jnamus  fpirilus.  Rei  novitas  me  nonnihil  commovit.  Iiibes 
abdicem  vêlera  omnia  ? 
lubeo,  ais,  omnia. 

5         Omnianc  ?  omnia  qui  dicit.  niliil  cxcipit.  L 

Omnia ^  addis. 

jfgrcfane,  facio  tamen,  At  oppido  durum  ejl,  clique  ut 
inirenuc  fatear,  non  fine  Jcrupulo  id  facio  ;  ac  niji  eum 
mihi  eximis,  rereor  ut  ne  pro  volo  aditus  ille  nojîcr  fuc- 

10    cédai.  Fateris  vêlera  omnia  dubia  ejjc,  &,  ut  ais,  coaelus 
fatcris.  Quidni  eam  mihi  vim  pateris  inferri,  ut  eliam 
ipfe  coaclus  falearV  Quid  le,  quœfo,  coègit?  Audivi  qui-     M 
dem  ex  te  mo\do  validas  fui  [Je  &  medilatas  rationes.  At    25 
quœfunt  illœ  tandem?  Si  valida.-,  cur  abdicas?  quin  re- 

i5     tines  ?  Si  dubiœ  (<   fufpicionum  plenœ,  quâ  te  illœ  vi 
coegere  ? 

En,  ais,funt  in  propalulo.  Has,  uli  fiindihularios,  foleo 
prœmiltere,  ut  pugnam  inchoenl .  Nempe  fenfus  nos  ali- 
quando  decipiunî.  Aliquando  fomniamus.  Délirant  inter- 

20    dum  nonnulli,  alque  ea  fe  videre  credunt,  qux  minime 
vident,  quœ  nujquam  funt. 

Dixijli?  Validas  cùjn  promifijli,  cùm  meditatas,  cxpc- 
éîavi  certas,  &  omnis  dubitationis  expertes,  quales  nempe 
tua  depofcit  libella,  quâ  nunc  utimur,  ufque  adeo  accu- 

23  rata,  ut  vel  umbram  dubitationis  recufet.  An  verd  funl 
taies  illœ  tuœ  ?  Non  dubitationes  nterœ,  & fufpiciones dum- 
taxat?  «  Senfus  nos  aliquando  dccipiunt.  »  «.Aliquando 
fomniamus.  »  «  Délirant  nonnulli.  »  Id  verà  unde  habes 
certd,  &  citra  dubitationem  ullam,  &  ex  régula  illâ  tua, 

3o    quam  femper  habes  in  manibus  :  Summopere  cavendum 
eft  ne  quid  ut  verum  admittamus,  quod  non  poffimus 


470  OEllVKES    DE    DliSr.ARTES. 

probare  verum  efïe  ?  An  fuit  tempiis  aliquod,  in  quo  di- 
ccres  certà  :  «  Indubitanter  niinc  me  fenfiis  decipiunt,  hoc 
probe  fcio.  »  «  S  une  fomnio.  »  «  Paulo  antè  fomniabam.  » 
«  Hic  phrenejiui  palitur.  &  ridere  fe  putat  quœ  minime 
videl,  nec  mcntitur  »  ?  Si  fuijfe  dicis.  ride  ut  probes  :  5 
imo  vide  ne  Genius  ille  malus,  cujus  lu  inentinijli,  forfan 

26  \illuferit  tibi  :  atque  omnino.verendum  ejl,  ne  dum  dicis 
modo,  tanquam  v.ilidi  aliquid  6''  méditatif  «  Senjus  nos 
aliquando  decipiunt  »,  rafer  illc  digito  te  commonjîret, 

N  6'"  illudat  illufo.  Si  vero  negas.  cur  tam  fidenter  ajjeris  :  "o 
«  Svinniamus  intcrdum  »  ?  Quin  ex  lege  tua  prima  Jïc 
tecum  Jlatuis  :  «  i\'on  ejl  omnino  certum  fcnfus  nos  ali- 
quando decepijje,  Joniniaffe  nos  aliquando.  aliquando  dc- 
lirajfe  hommes;  ergn  (ic  dicam  & Jlatuam,  nunquam  nos 
Jenfus  decipiunt,  Joiiiniamus  nunquam,  délira  t  nemo  »?  i5 

At.  ais,  jufpicQr 

llic  ncmpe  fcrupulus  meus.  Ubi  pedem  admovi,  vali- 
das illas  radonei  fenji  molles,  &  injlar  fufpicionum  eva- 
nidas,  adeoque  premere  formidari.  Sufpicor. 

Ita.  ai.\,  fiifpicor.  Sai  fi  fufpicere.  Sat  fi  dicas  :  Vigi-     20 
lemne  an  donniam,  ncfcio.   Ncjcio  an  me  fcnfus  [allant, 
an  non  fallant. 

Tua  pace  dixero,  haud  mihi  ejî  fatis.  Nec  plane  video 
cur  ita  colligas  :  vigilemne  an  fomniem,  ncfcio;  ergo 
aliquando  fomnio.  Quid  fi  nunquam  ?  Quid  fi  femper  ?  2 5 
Quid  Ji  nefomniare  quidcm  poffis,  le  vero  cachinnis  e.xci- 
piat  Genius  eo,  quia  libi  tandem  fuafit  fomniare  te  ali- 
quando, te  decipi.  eu  m  id  minime  fiai?  Crede  mihi  :  ex 
quii  Gemum  illum  induxijli,  ex  quo  validas  &  meditalas 

21     raliones  ad  illud  i^  forfan  »  rerocafli,  malum  \  induxijli,  a     3o 

O    quo  boni  habcas  nihil.  Quid,fi  catus  illc  omnia  libi  velut 


Orjectiones  Septim.i^.  471 

dubia  &  nutantia  proponat,  cùm  Jirma  Jint,  cùm  certa, 
alque  eâ  quidem  mente,  ut,  cùm  abdicaris  omnia,  nudum 
te  in  foveam  agat  prœcipitem  ?  Num  confultius  egeris  Ji, 
priufquam  te  abdices,  certam  tibi  legem  proponas,  ex  quâ, 
5  quce  abdicabiintur,  bene  fint  abdicata  ?  Magna  profeéïo  P 
res  ejî,  &  momentifummi,  generalis  illa  veterum  omnium 
abdicatio;  ac  fi  me  audis,  cogitationes  tuan  vocabis  infe- 
natum,  ut  ferio  délibères. 

Imo,  ais,  plus  œquo  diffidentiae  indulgere  non  pof- 

10  fum,  ac  fcio  nihil  inde  periculi  vel  erroris  fequu- 
turum^. 

Quid  ais  :fcio  ?  An  certd,  &  citra  dubitationem  omnem,     Q 
ut  hœ  faltem  reliquiœ  tanti  naufragii  Veritatis  tholo  ap- 
pendantur?  aut,  quia  novam  Philofophiam  aperis,  deque 

i5  familiâ  cogitas,  hoc  in  propylœo  literis  aureis  infcriba- 
tur  :  Plus  aequo  diffidentiae  indulgere  non  pofTum,  ut, 
inquam,  adyta  illa  tua  intraturi  jubeantur  vêtus  illud 
ponere  «  2  &  3  faciunt  5  »,  hoc  verd  retinere  «  Plus  cequo 
diffidentiœ  indulgere  non  pojfum  »?  At  Ji  iyroni  con- 

20     lingat  ut  obmurmuret,  ut  illud  frangat  dentibus  :  Ponere 
jubeor  illud  vêtus,  a  nemine  unquam  vocatum  in  dubita- 
tionem, «  2  &  3  faciunt  5  »  ,  quia  fieri  poteji  ut  mihi 
Genius  illudat  aliquis ;  jubeor  vero  retinere  \  hoc  anceps,     r  28 
hoc  rimarum  plénum  «  Plus  cequo  diffidentice  indulgere 

25     non pofjfum  »,  quaji  in  eo  mihi  Genius  non poj/ît  imponere; 
quid  dices?  Et  vero  an  tu  mihi  illud  prcejlabis,  ut  non 
verear  modo,  non  formidein,  metus  mihi  non  fit  a  malo 
Genio  ?  Sane  me  licet  confirmes  manu  &  verbo,  non  fine    S 
limore  ingenti  niîuiœ  diffidentiœ  hœcvetera  &  mihi prope 

3o     ingenita  abdico,  &  ejuro  velut  falfa  :  «  Argumentum  in 

a.  Médit.  I,  ci-avant,  p.  22,  1.  18-20.  i 


4/2  OEuvREs  DE  Descartes. 

Barbara  reéle  concluait.  »  Item  :  «  Sum  aliquid  conjlans  ex 
corpore  &  anima  ».  Ac,/î  mihi  licet  ex  vultu  &  voce  conji- 
cere,  ne qu idem  ipfe  tu,  qui  ducem  te  cœteris  prceBes,  qui 
viam  munis,  immunis  es  aformidine.  Age  ingénue  &  can- 

T    dide,  ut  foies;  an  Jînc  fcrupulo  hoc  vêtus  abdicas  :  «  Habeo      5 
ideam  claram  &  dijîinclam  Dei  »  ?  An  illud  :  «  Id  omne 

V  verum  ejl,  quod valde clare  &  dijîinéîe percipio  n} An  ijlud, 
«  Cogitare,  nutriri,  fentire,  minime  pertinent  ad  corpus, 
fed  ad  mentem  »  ?  Quid  fexcenta  id  genus  perfequar? 
De  iifdem  ferio  anquiro,  refponde,  amabo  te.  Potes,  hoc  'o 
in  exitu  veteris  Philofophiœ  &  in  aditu  novœ,  hœc  excu- 
tere,  exuere,  ejurare  v  élut  f al  fa,  aio  ex  animo?  An  dices 
&  pones  oppojitum  :  «  nunc,  modo  non  habeo  ideam  cla- 
ram &  dijlinéîam  Dei  »  ;  «  maie  haéîenus  credidi  nutriri, 
cogitare,  fentire,  ad  corpus  minime  pertinere,fed  ad  men-    '  5 

29  tcm  »  ?  Sed  6  me  pro\pofiti  immemorem  !  Quid  feci? 
Tolum  me  tibi principio  commiferam,  me  focium,  me  dif- 
cipulum,  &  ecce  hœreo  in  aditu,  &  meticulofus,  &  obfîi- 
natus.  Ignofce  ;  pcccavi  largiter,  &  tenuitatem  ingenii  mei 
probavi  dumtaxat.  Debueram,  omni  metu  pofîto,  in  abdi-  2° 
cationis  caliginem  intrépide  me  inferre,  &  hœfi,  &  refiiti. 
Compcnfaho,  fî  parcis,  &  fadum  maie,  amplâ  ac  libéra li 
manumiffionc  veterum  omnium,  plane  delebo.  Abdico,  ab- 
jura vetera  omnia.  Nec  œgre  feres,  fi  cœlum,  aut  terram, 
quœ  nulla  effe  vis,  non  obtefîer.  Nihil  efî  omnino,  nihil.  2 5 
Age,  pra.'i,fequor.  Te  fane  facilem  I  Sic  prœirc  non  renuis. 

NoT.t:. 
I         Quœ  antchac  fcivi,  cïim  dubia  fnt^.  Hic  poluit  fcivi 

a.^  Pam;  466.  1.  26. 


ObJECTIONES    SEPTIMiE.  47  J 

pro /cire  putavi.  Eftenim  contrarietas  inter  werh'àfcin 
&  dubia  funt,  quam  tamen  haud  dubie  non  animad- 
vertit.  Nec  illi  eft  malitiae  tribuendum  :  alioqui  enim 
non  tam  leviter  attigiflet,  fed  fingens  a  me  efTe  pro- 
5    fedam,  multis  ipfam  verbis  exagitaflet. 

Aio  nullas  mentes,  nulla  corpora^.  Hoc  ait,  ut  infra     K 
diu  multumque  cavilletur,  quôd  initio,  cùm  fuppone- 
rem  mentis  naturam  nondum  mihi  elTe  fatis  perfpe- 
dam,  illam  inter  res  dubias  j enumerarim  ;  poftea  verô,    30 

•o  advertens  rem  quae  cogitât  non  poffe  non  exiftere, 
illamque  rem  cogitantem  nomine  mentis  appellans, 
dixerim  mentem  exiftere;  tanquam  fi  fuiffem  oblitus 
me  prius  idem  negalTe ,  cùm  mentem  pro  re  mihi 
ignotâ  fumebam,  &  tanquam  fi  ea,  quae  tune,  quia 

1 5  mihi  dubia  erant,  negabam ,  in  perpetuum  neganda  effe 
cenfuiffem,  nec  fieri  poffet  ut  evidentia  &  certa  mihi 
poftea  redderentur.  Notandumque  ipfum  ubique  con- 
fiderare  dubitationem  &  certitudinem,  non  ut  rela- 
tiones  cognitionis  noftrse  ad  objeda,  fed  ut  proprie - 

ao  tates  objedorum  quse  perpetuo  ipfis  inhaereant,  adeo 
ut  ea,  quae  femel  dubia  effe  cognovimus,  non  poffint 
unquam  reddi  certa.  Quod  tantùm  ejus  bonitati,  non 
malitise,  eft  tribuendum. 

Omniane^  ?  Hîc  cavillatur  in  verbo  omnia,  ut  fupra    L 

25    in  verbo  nihil,  inaniter. 

Coaélus  fateris".  Hîc  ludit  in  verbo  coaélus  aeque  ina-    M 
niter.  Eae  enim  funt  fatis  validae  rationes  ad  cogendum 
nos  ut  dubitemus,  quae  ipfae,dubiae  funt,  nec  proinde 

a.  Page  468,  1.  21. 

b.  Page  469,  1.  5. 

c.  Ibid.,  1.  12. 

Œuvres.  II.  60 


474  Œuvres  de  Descartes. 

retinendae,  ut  jam  fupra  notatum  eft.  Aiquc  valida:  qui- 
dem  funt,  quandiu  nullas  alias  habemus,  quse  diibiia- 
tionem  tollendo  certitudinem  inducant.  Et  quia  taies 
nullas  inveniebam  in  i  Meditatione,  quantumvis  cir- 
cumfpicerem  &  meditarer,  idcirco  eas,  quas  habui  ad  5 
dubitandum,  dixi  effe  vfilidas  &  meditatas.  Sed  hoc 
non  eft  ad  captum  noftri  authoris  ;  addit  enim  :  Validas 

31  cùm  \promi/î/li,  expecîavi  certas,  quales  tua  depofcit  li- 
bella"^ tanquam  fi  haec  quam  fingit  libella  ad  ea  qu?e 
in  prima  Meditatione  dida  funt  referri  poflit.  Et  paulo  lo 
poft  ait  :  An  fuit  tempus  aliquod  in  quo  diceres  certd:  In- 
dubitanter  nunc  me  fenfus  decipiunt,  hoc  probe  fcio  &c^  ? 
non  videns  hîc  rurfus  ineffe  contrarietatem,  quôd  ali- 
quid  indubitanter  teneatur,  &  fimul  de  illo  ipfo  dubi- 
tetur.  Nempe  eft  vir  bonus.  i"» 

N  Cur  tam  fidenter  ajferis  :  fomniamus  interdutn?'-  Hic 
rurfus  fine  malitiâ  errât.  Nihil  enim  prorfus  Hdentcr 
afferui,  in  prima  Meditatione,  qUcX^  tota  dubitatroiiis 
plena  eft,  &ex  quâ  folàhiec  vcrbadcfumpfit.  Eàdemquc 
ratione  potuit  in  eâ  invcnire  :  «  fomniamus  nun-  20 
quam  »,  atque  «  fomniamus  intcrdum  ».  Et  cùm  paulo 
poft  addit  :  Ncc  plane  video  cur  ita  colligas  :  Vigilcmnc 
anfomniem  ne  fcio,  ergo  aliquando  fomnio'^  \  affingil  mihi 
ratiocinationcm  fc  folo  dignam,  quia  nempe  eft  vir 
bonus.  25 

O         Quid,  Ji  catus  ille  (Genius)  ovinia  tibi  velut  dubia   & 
nutantia  proponat,  citmjirma  fini,  ciim  certa  ?"  Hîc  clare 

a.  Page  46').  1.  22. 

b.  Page  4-0,  1.1. 

c.  Ibid.,  1.  10. 
J.  Ibid.,  1.  2  3. 
e.  Ibid. A.  3i. 


Objectiones  Septiule.  47^ 

patet,  quod  fupra  moniii,  dubitationem  &  certitudi- 
nem  confiderari  ab  illo  tanquam  in  objedis,  non  tan- 
quam  in  noftrâ  cogitatione.  Alioqui  enim  quomodo 
pofTet  fingere  aliquid  mihi  proponi  tanquam  dubium, 

5  quod  non  effet  dubium,  fed  certum  ?  cùm  ex  hoc  folo, 
quôd  proponatur  ut  dubium,  dubium  reddatur.  Sed 
forte  Genius  impcdivit  ne  vide|ret  effe  repugnantiam 
in  fuis  verbis.  Dolendum  eft  quôd  ejus  cogitationi 
Genius  ille  tam  faipe  obverfetur. 

1 0  Magna profeclo  res  eji,  &  momenti fummi , gcneralis  illa 
veterum  omniu!?i  abdicalio'\  Hoc  ego  fatis  monui  in  fine 
refponfionis  ad  4  objediones '\  atque  in  prœfaiionc 
harum  Meditationum,  quas  idcirco  non  nifi  folidio- 
ribus  ingeniis  legendas  obtuli''.  Praîmonui  etiam  illud 

i5  idem  valde  expreffe  in  Differtationc  de  Mcthodo  gal- 
lice  édita  anno  16^7,  pag.  16  &  i7,ubi  quia  duo  gênera 
ingeniorum  defcripfi,  quibusabdicatio  ifla  fummopcrc 
eflvitanda,  fi  forte  horum  altcrutrum  in  Authorc  noftro 
reperiatur,  non  mihi  débet  imputare  fuoserrores. 

20  Quid  ais  :  fcio'-^  &c.  Cùm  dixi  me  fcire  nihil  mihi 
periculi  effe  ex  iUâ  abdicatione,  addidi  :  quia  tune  non 
rebits  agendis,  fed  tantùm  cognofcendis  incumbcbani"  :  ex 
quo  tam  clare  patet,  me  ibi  tantùm  loquutum  effe  de 
morali  fciendi  modo,  qui  fufficit  ad  vitam  regcndam, 

25  &  quem  a  Metaphyfico  illo,  de  quo  hîc  quiellio  cil, 
plurimum  difl:'erre  fa;pe  inculcavi,  ut  folus  Auihor 
nofter  id  videatur  poffe  ignorare. 

a.  Page  471,1.  5. 

K.  Page  247, 1.  8-23. 

c.  Page  9,  1.  25. 

d.  Page  471,  1.  12. 

e  Page  22,  1.  20-22. 


32 


47^  Œuvres  de  Descartes. 

R  Hoc  anceps,  hoc  rimarum  plénum  :  Plus  œquo  diffiden- 
tiœ  indulgere  non pojjuni^ .  Hîc  rurfus  repugnantia  eft  in 
ejus  verbis.  Nemo  enim  nefcit  eum  qui  diffidit,  quan- 
diu  diffidit,  nec  proinde  quicquam  affirmât,  nec  negat, 
ne  ab  ullo  quidem  Genio  in  errorem  induci  poffe;  a      5 

33  Iquo  tamen  eum,  qui  i  &  j  fimul  addit,  poffe  decipi 
probat  exemplum,  quod  fupra  ipfemet  attulit,  de  eo 
qui  quater  numerabat  horam  primam. 

S  Non  fine  timoré  ingenti  nimiœ  diffidentiœ  hœc  vetera 
abdico^,  &c.  Etfi  multis  hîc  verbis  conetur  perfuadere  lo 
non  effe  nimium  diffidendum,  notatu  tamen  dignum 
efl  illum  ne  minimam  quidem  fpeciem  rationis  affisrre 
ad  id  probandum,  nifi  tantùm  quôd  timeat,  five  diffi- 
dar  ne  non  fit  diffidendum.  In  quo  rurfus  repugnantia 
eft;  nam  ex  eo  quôd  timeat  tantùm,  non  autem  certô  i5 
fciat  fibi  non  effe  diffidendum,  fequitur  ipfi  effe  diffi- 
dendum. 

T  A  nfinefcrupulo  velus  hocabdicas,  «  Habeo  ideam  claram 
&  difiinclam  Dei  ni:  An  illud,  «  Id  omne  verum  efi,  quod 
valde  clare  & difiincîe percipio  »  ? "^  Vetera  haec  vocat,  quia  jo 
timet  ne  pro  novis  &  a  me  primum  animadverfis  habe- 
antur.  Sed  per  me  licet.  Scrupulum  etiam  vult  injicere 
de  Deo,  fed  obiter  tantùm  :  forte  ne  qui  nôrunt  quàm 
ftudiofe  omnia  quae  ad  pietatem ,  ac  generaliter  ad 
mores  fpeélant,  ab  hac  abdicatione  exceperim,  ipfum  2S 
calumniari  arbitrentur.  Denique  non  videt  abdicatio- 
nem  non  pertinere  nifi  ad  eum  qui  nondum  quicquam 
clare  ac  diftinde  percipit.  Ut,exempli  caufà,  Sceptici, 

a.  Page  471,  1.  23. 

b.  Ibid.,  1.  28. 

c.  Page  472,  1.  5. 


Objectiones  Septim^.  477 

quibus  eftfamiliaris,  nihil  unquam,  quatenus  Sceptici, 
clare  perceperunt.  Ex  hoc  enim  ipfo  quôd  aliquid  clare 
percepiffent ,  de  eo  dubilare  ac  |  Sceptici  efle  defiif-  34 
fent.  Et  quia  vix  etiam  alii  ulli  ante  iilam  abdicatio- 
5  nem  quicquam  clare  unquam  percipiunt,  eâ  fcilicet 
claritate  quae  ad  certitudinem  metaphyficam  requiri- 
tur,  idcirco  haec  abdicatio  perutilis  eft  iis  qui  tam 
darse  cognitionis  funt  capaces,  illamque  nondum  ha- 
bent;  non  autem  authori  noftro,  ut  res  judicat,  fed 

10    exiftimo  ipfi  ab  illâ  fludiofe  effe  cavendum. 

An  ijîud  «  Cogitare,  nutriri.  fenlire,  minime  pertinent    V 
ad  corpus,  fed  ad  mentem"  »  ?  Haec  verba  refert  tanquam 
mea,  &  fimul  tanquam  lam  certa,  ut  a  nemine  in  du- 
bium  poffint  revocari.  Sed  tamen  nihil  magis  notabile 

i5  eft  in  meis  Meditationibus,  quàm  quôd  nutritionem 
referam  ad  folum  corpus,  non  autem  ad  mentem,  iivc 
ad  eam  hominis  partem  quae  cogitât.  Adeo  ut  ex  hoc 
uno  clare  probetur,  primo  illum  eas  minime  intelli- 
gere,  quamvis  refutandas  fufceperit,  falfumque  elîe  ex 

20  eo  quôd  in  i  ex  vulgi  opinione  loquens  nutritionem 
ad  animam  retulerim;  ac  deinde  ipfum  multa  pro  in- 
dubitatis  habere  quae  non  fine  examine  funt  admit- 
tenda.  Sed  tandem  hîc  in  fine  veriflime  concludit,  fe 
in  his  omnibus  tenuitalem  ingenii fui prohajje dumlaxat  '\ 

25  «5  2.  PARATUR  INGRESSUS  IN   METHODUM. 

Vetera,  ais,  ubi  ahdicavi  omnia,  philofophari  fie  inci-     X 
/vo/Sum,  cogito  ;  fum,  dum  cogito.  Hoc  pronuntia- 

.1      PUiiC  4;.'.   I.   ,-.■ 

b.  /HJ.,  1.  1., 


35 


36 


478  OEUVRES  DE  Descartes.  • 

tum,  «  Ego  I  exifto  »,  quoties  a  me  profertur  vel  mente 
concipitur,  neceflario  eft  verum  ^. 

Prœclare,  Vir  eximie.  Archimcdcum  punûujn  occupas  : 
mundum  haud  dubie,  fi  lubct,  movebis;  en  jam  nutant 
omnia.  Ac  te  quœfo  [vis  enim,  opinor,  ad  vivum  ref écart  5 
omnia,  ut  nihil  fit  tua  in  Methodo  non  aptum,  non  cohœ- 
rens,  non  necejfan'um)^,  cur  mentis  meminijîi,  ciim  ais 
mente  concipitur?  An  non  exularejuj/i/li  corpus  &  men- 
tem  ?  Sed  forte  excidit  :  adeo  eft,  arduum,  etiam  expertis, 
oblivifci  penitus  eorum  quibus  a  pueris  affucvimus,  ut  «o 
milii  rudi,  fi  fors  vacillem,  haud  maie  fit  fperandum.  Sed 
perge,  obfècro. 

Denuo,  ais,  meditabor  quidnam  fim,  quidnam  me 
olim  crediderim,  priufquam  in  bas  cogitationes  inci- 
diflem  ;  ex  quo  deindc  fubducam  quidquid  allatis  ra-  i5 
tionibus  vel  minimum  potuit  infirmari,  ut  ita  praicife 
remaneat  illud  tantiim  quod  certum  eft  il  incon- 
cufTum'. 

Audebonc,  priufquam  intro  pcdem  feras,  ex  le  fcifci- 
tari.  quo  conflio  tu,  qui  vêlera  omnia  tanquam  dubia  &  20 
falfi  abdicaris  folenni  ri  lu,  ea  iterum  velis  infpicere, 
perinde  quaf  ex panniculis  illisfperes  cei'ti aliquid?  Quid 
f  maie  olim  de  le  credidijh?  Imo,  quia  omnia,  qicœ  paulo 
ante  ejurajli,  dubia  cranl  &  incerta  (fecus  cur  abdi- 
caffes?),  qui  f  et,  ut  eadem  modo  dubia  non  fut  &  in-  25 
certa".^  N if  forte  abdicatio  illa  fil  relut i  quoddam  Cir- 
cœum  medicamentum,  ul  ne  dicam  lixivium.  Quanquain 
malo  fufpiccre  confilium  luum  &  rcncrari.  Sa'pe  fit  ul. 

a.  Pai^c  2  5,  1.  I  i-ilî. 

b.  Non  entre  parcinliLso.  1.  5-7. 

c.  Page  2'?,  1.  19-^4. 


Oeiectiones  Septim/e.  479 

qui  amicos  inducunt  in  palatia  &  bajilicas  videndi  caufâ, 
pojficis  familiaribus,  non  prœtoriâ  aut  decumanâ  porta, 
ingredianlur.  Sequor  etiam  per  fpecus  fubterraneos,  dum 
ad  veritatem  afpirem  aliquando. 
5  Quidnim  igitur,  ais,  antehac  me  efle  putavi  ?  Ho- 
minem  fcilicet^. 

Hic  etiam  patiere  artem  tuam  admirer,  qui,  ut  certa 
vejîiges,  utare  dubiis  ;  ut  nos  educas  in  lucem,  jubeas  in 
lencbras  mergi.  Vis  confulam  quem  ine  olim  ejfe  credi-     Z 

10  dcrim  ?  Vis  refumam  centonem  illum  veterem  &  detritum, 
&  jam  diu  abdicatum,  «  Sum  homo  »  ?  Quid,Jî  Pythagoras, 
aul  ex  difcipulis  illius  unus  aliquis,  hic  adjit?  Quid,  fi 
dicat  tibi,  fuiffe  fe  olim  gallum  gallinaceum  ?  Ut  ne  ceri- 
tos,  &  phanaticos,  &  deliros,  &  phrœneticos  inducam.  Sed 

i5  peritus  es,  &  dudor  expertus  ;  flexus  nojli  &  diverticula. 
Sperabo  bene. 

Quid  eft  homo  ?  ais^. 

Si  vis  ut  refpondeam,  rogem  antc  permittc  :  qucm  quœ- 
ris  homincm  ?  aut  quid  quœris,  cùm  quœris  quid  fit  homo  ? 

2o     An  homo  ille,  quem  mihi Jingebam  olim.  quem  me  \eiïe    37 
credebam,  &  quem,  ex  quo  abdicavi  luj  gratid,  pono  me 
non  eJfe?  Hune  fi  quœris,  fi  quem  mihi formabam  maie, 
eji  conjlalum  quoddam  ex  anima  &  corporc.  A  n  feci  falis  ? 
Opinor,  quiajicpergis'^  : 

2  5  NOT.'E. 

Philo fophari  fie  incipio  :  Sum,  cogilo.  Sum, dum  cnorito'^.     X 

a.  Page  23,  1.  2  3-2ri. 
l\  Ib'iti.,  I.  20. 

c.  V.'ii  ci-Mpii-S  :  sj   i.  Qi  'd  cnrpu:).  p.  /)Sl). 

d.  Page  477,  1    20. 


10 


480  OEuvRES  DE  Descartes. 

Notandum  ell  illum  hîc  fateri,  initium  philofophandi, 
five  initium  firmse  alicujus  propofitionis  ftatuendae,  a 
me  fadum  efTe  a  cognitione  propriai  exiftentiae  :  ut 
fciatur  ipfum  aliis  inlocis,  ubi  finxit  me  illud  a  pofi- 
tivâ  five  affirmativâ  dubiorum  omnium  abdicatione 
feciffe,  contrarium  ejus  quod  rêvera  fentiebat  affir- 
malTe.  Non  addo,  quàm  fubtiliter  hîc  me  philofo- 
phari  incipientem  inducat  :  Sum,  cogito  &c.  ;  fatis 
enim  in  omnibus,  vel  me  tacente.  candor  ejus  agnofci 
poteft. 

Y  Cur  mentis  niemini/Ii,  cùm  aïs  «  mente  concipitur  n?  An 
non  exulare  juffijli corpus  &  mentem?''  lamdudum  prae- 
monui  illum  parare  lias  argutias  ex  verbo  mentis.  Sed 
mente  concipitur  nihil  hic  aliud  fignificat,  quàm  cogita- 
tur;  &  ideo  maie  fupponit  fieri  mentionem  mentis  i5 
quatenus  eft  pars  hominis.  Prœterea,  etfi  corpus  & 
mentem  cum  reliquis  omnibus  antea  rejecerim,  tan- 
quam  dubia  five  nondum  a  me  clare  percepta,  hoc 

38  non  impedit  quo  minus  eadcm  poftea  rcfumam,  fi 
contingat  ut  ipfa  clare  percipiam.  Sed  nempe  Author  20 
nofter  hoc  non  capit,  quia  putat  dubitationem  effe 
aliquid  objeclisinfeparabiliterinhiErens.  Quœrit  enim 
paulo  poft  :  Qiiifict  ut  eadem  modo  (qua)  fcilicet  antea 
dubia  crant)  non  amplius  dubia  Jint  &  incerta^'  ?  vultque 
me  ipfa  foienni  ritu  ejuraffe;  ac  miratur  artem  meam,  2^ 
qui,  ut  certa  veftigcm,  utar  dubiis,  0»Lc.,  tanquam  fi  pro 
fundamento  Philofophice  fumplitrem,  dubia  omnia 
femper  habenda  effe  pro  falfis. 

Z  Vis  confulatn  qucm  me  olim  effe  crcd'dcrim?  vis  refu- 

u.  Page  478,  1.  :. 
t>.  //•;./.,  I.  2  5. 


Objectfones  Septim^e  481 

mam  centonem  illum  ôc''?  Utar  hîc  exemplo  valde  fa- 
miliari,  ad  liicli  mei  rationem  ipfi  explicandam,  ne 
deinceps  illam  non  intelligat,  aut  fe  non  intelligere 
aufit  fimulare.  Si  forte  haberet  corbem  pomis  plenam, 

5  &  vereretur  ne  aliqua  ex  pomis  iftis  eflent  putrida, 
velletque  ipfa  auferre,  ne  reliqua  corrumperent,  quo 
pado  id  faceret?  An  non  in  primis  omnia  omnino  ex 
corbe  rejiceret?  ac  deinde  fingula  ordine  perluftrans, 
ea  fola,  quee  agnofceret  non  effe  corrupta,  refumeret, 

10  atque  in  corbem  reponeret,  aliis  relidis  ?  Eàdem  ergo 
ratione,  ii  qui  nunquam  rede  philofophati  funt,  varias 
habent  in  mente  fuâ  opiniones,  quas  cùm  a  pueritià 
coacervare  cœperint,  meritô  timent  ne  pleraeque  ex  iis 
non  fint  verae,  ipfafque  ab  aliis  feparare  conantur,  ne 

i5  ob  earum  mifturam  reddantur  omnes  incertae.  Hocque 
nullà  meliore  via  facere  poflTunt,  quàm  fi| omnes  fimul 
v<:  femel,  tanquarnincertasfalfafve,  rejiciant;  ac  deinde 
fingulas  ordine  p